
Wprowadzenie. Uniwersytet wiedzy podzielonej
Jednym z charakterystycznych paradoksów współczesnej nauki jest jednoczesny rozwój specjalizacji oraz narastające przekonanie o konieczności przekraczania granic dyscyplinarnych. Im bardziej szczegółowa staje się wiedza, tym trudniej uchwycić rzeczywistość jako całość. Im większa precyzja metod badawczych, tym wyraźniej ujawnia się ograniczenie zakresu ich zastosowania. Wreszcie im bardziej rozbudowana instytucjonalnie staje się nauka, tym więcej wysiłku wymaga organizowanie współpracy między jej poszczególnymi dziedzinami.
Odpowiedzią na ten problem miała stać się interdyscyplinarność. Łączenie metod, języków i rezultatów różnych nauk uznano za sposób przezwyciężania ograniczeń wynikających z postępującej specjalizacji. Uniwersytety zaczęły tworzyć interdyscyplinarne zespoły i centra badawcze, a instytucje finansujące naukę coraz częściej wspierają projekty wykraczające poza tradycyjne granice dyscyplin.
Powstaje jednak pytanie, czy sama współpraca specjalistów wystarcza do przezwyciężenia fragmentacji poznania. Czy zgromadzenie wiedzy fizyka, biologa, ekonomisty, prawnika i filozofa prowadzi automatycznie do powstania wiedzy o rzeczywistości jako całości? Czy integracja wyników badań jest tym samym co odkrycie wspólnego mechanizmu organizującego zjawiska należące do odmiennych dziedzin?
Odpowiedź wymaga rozróżnienia dwóch procesów. Pierwszy polega na łączeniu istniejących zasobów wiedzy w celu rozwiązania określonego problemu. Drugi polega na poszukiwaniu zasad, które mogą wyjaśniać relacje między przedmiotami badanymi przez odrębne dyscypliny.
Pierwszy proces może być realizowany przez interdyscyplinarną współpracę. Drugi wymaga refleksji nad samą strukturą poznania, nad kryteriami wyodrębniania przedmiotów badań oraz nad możliwością ustalania wspólnych własności różnych systemów.
Nie chodzi zatem o odrzucenie interdyscyplinarności. Chodzi o zbadanie jej granic.
Zasadnicza teza niniejszego tekstu brzmi: suma dyscyplin nie tworzy syntezy wiedzy, ponieważ jedność poznania nie wynika z liczby zgromadzonych perspektyw, lecz z istnienia relacji wyjaśniającej, która pozwala określić miejsce tych perspektyw w jednej strukturze rozumowania.
Interdyscyplinarność może taką relację wytworzyć, ale nie gwarantuje jej powstania. Co więcej, w pewnych warunkach może reprodukować ten sam mechanizm fragmentacji, który miała przezwyciężać.
1. Od architektoniki Kanta do dyscyplinarnej organizacji nauki
Problem jedności wiedzy nie jest odkryciem współczesnej metodologii. Szczególnie interesującą postać uzyskał w filozofii Immanuela Kanta.
W Krytyce czystego rozumu, w części poświęconej architektonice rozumu, Kant odróżnił system poznania od zwykłego agregatu wiadomości. Wiedza nie staje się systemem wyłącznie dlatego, że zgromadzono jej wiele elementów. System powstaje wtedy, gdy różnorodne treści zostają uporządkowane według jednej idei, która określa ich wzajemne relacje i miejsce w całości.[1]
Rozróżnienie to ma zasadnicze znaczenie dla współczesnego problemu interdyscyplinarności.
Możemy bowiem wyobrazić sobie bibliotekę zawierającą całość dostępnej wiedzy naukowej. W jednym miejscu znajdziemy opracowania z fizyki, biologii, ekonomii, prawa, historii i filozofii. Sama obecność tych tekstów nie prowadzi jednak do powstania jednej teorii rzeczywistości.
Biblioteka stanowi zbiór wiedzy, ale niekoniecznie system jej syntezy.
Podobnie uniwersytet może skupiać przedstawicieli wielu dziedzin, nie dysponując metodą pozwalającą przejść od ich odrębnych rezultatów do ogólnej struktury wyjaśniającej.
Powstaje tu różnica między organizacyjną jednością instytucji a poznawczą jednością wiedzy.
Uniwersytet może być jedną instytucją, a zarazem obejmować wiele odrębnych porządków metodologicznych. Jedność administracyjna nie oznacza jedności epistemicznej, podobnie jak wspólna nazwa instytucji nie przesądza o istnieniu wspólnego przedmiotu badań.
W tym miejscu ujawnia się istota problemu podejmowanego we wcześniejszych rozważaniach z cyklu „Krytyka rozumu uniwersytetu”.
Nowoczesny uniwersytet jest instytucją, która wytwarza wiedzę przez jej podział. Wyodrębnia dziedziny, określa kompetencje badaczy, ustala standardy metodologiczne i tworzy procedury potwierdzania wartości wyników.
Mechanizm ten jest niezwykle skuteczny. Specjalizacja pozwala rozwijać precyzyjne metody, konstruować zaawansowane narzędzia i badać zjawiska niedostępne dla poznania potocznego.
Jednak specjalizacja ma również konsekwencję: każdy obszar wiedzy uzyskuje własny aparat pojęciowy i własne kryteria wyjaśnienia.
To, co dla ekonomisty jest przedsiębiorstwem, dla prawnika może być zespołem stosunków zobowiązaniowych, dla socjologa organizacją społeczną, a dla informatyka systemem przetwarzania informacji. Nie są to po prostu odmienne nazwy tego samego przedmiotu. Poszczególne dyscypliny wyodrębniają różne aspekty rzeczywistości i ustanawiają odmienne warunki uznawania określonych twierdzeń za uzasadnione.
Nie oznacza to, że któraś z tych perspektyw jest zbędna. Oznacza natomiast, że żadna nie musi wyczerpywać całego badanego zjawiska.
Wiedza specjalistyczna jest więc jednocześnie osiągnięciem poznawczym i rezultatem ograniczenia pola obserwacji.
Problem rozpoczyna się wtedy, gdy granice dyscypliny, będące narzędziem organizacji poznania, zaczynają być traktowane jako granice samej rzeczywistości.
2. Paradygmat jako instrument poznania i mechanizm jego ograniczania
Thomas S. Kuhn, analizując rozwój nauki w Strukturze rewolucji naukowych, wskazywał na znaczenie paradygmatów organizujących działalność wspólnot badawczych. Paradygmat określa nie tylko podstawowe twierdzenia i metody, ale również przykłady uznawanych rozwiązań, standardy poprawności i rodzaje problemów traktowanych jako istotne.[2]
W późniejszych pracach Kuhn posługiwał się pojęciem matrycy dyscyplinarnej, podkreślając zbiorowy charakter naukowych zobowiązań poznawczych.
Badacz nie rozpoczyna pracy od całkowicie neutralnej obserwacji rzeczywistości. Działa w obrębie istniejącego systemu pojęć, metod, instrumentów i kryteriów oceny.
Dzięki temu może rozwiązywać problemy z precyzją, której nie osiągnąłby bez wieloletniej kumulacji doświadczenia swojej dyscypliny. Zarazem jednak to właśnie przyjęta matryca określa, które problemy zostaną uznane za naukowo istotne i jakie odpowiedzi będą traktowane jako dopuszczalne.
Nie należy interpretować tego jako dowodu, że nauka jest wyłącznie konstrukcją społeczną. Empiryczna rzeczywistość stawia teoriom opór, a metody naukowe pozwalają wykrywać i korygować błędy. Jednak dostęp do tej rzeczywistości odbywa się za pośrednictwem określonych praktyk badawczych.
Co szczególnie interesujące, w późniejszej refleksji Kuhn traktował pogłębianie specjalizacji jako cenę, którą nauka płaci za rozwój coraz skuteczniejszych narzędzi poznawczych.[3]
Oznacza to, że fragmentacja wiedzy nie musi być przejawem organizacyjnej niedoskonałości uniwersytetu. Może stanowić konsekwencję samego procesu wzrostu wiedzy.
Im bardziej wymagające stają się metody badawcze, tym trudniej jednemu badaczowi opanować kompetencje konieczne do ich stosowania. Nauka dzieli się więc na specjalności, które uzyskują coraz większą głębokość, ale coraz mniejszy zakres bezpośredniej komunikacji.
Andrew Abbott w Chaos of Disciplines analizował rozwój nauk społecznych jako proces obejmujący nieustanne tworzenie, przekształcanie i odtwarzanie podziałów dyscyplinarnych. Granice specjalności nie są w tym ujęciu wyłącznie prostym odbiciem naturalnego podziału przedmiotów badań, lecz także rezultatem historycznych procesów organizacji pracy naukowej.[4]
W konsekwencji pojawia się szczególny paradoks.
Nauka dzieli rzeczywistość na obszary badawcze, aby zwiększyć precyzję poznania. Następnie odkrywa, że badane zjawiska wykraczają poza ustanowione granice, i tworzy nowe mechanizmy współpracy, które mają ponownie połączyć rozdzielone obszary.
Możemy określić ten proces mianem epistemicznej fragmentacji i wtórnej integracji.
Nie chodzi tutaj o błędne koło w sensie logicznym. Jest to rzeczywisty mechanizm rozwoju nauki. Jednak jego konsekwencją może być trwałe napięcie pomiędzy specjalizacją, która umożliwia pogłębianie wiedzy, a syntezą, która wymaga przekraczania granic tej specjalizacji.
3. Granice interdyscyplinarności. Dlaczego współpraca nie zawsze tworzy syntezę?
Warto w tym miejscu rozróżnić trzy sposoby organizowania badań przekraczających granice dyscyplin.
Wielodyscyplinarność (multidisciplinarity) polega na równoległym wykorzystywaniu perspektyw różnych dziedzin. Poszczególni badacze analizują określony problem przy użyciu własnych metod, a ich wyniki są następnie zestawiane.
Interdyscyplinarność (interdisciplinarity) wymaga czegoś więcej: rzeczywistej integracji informacji, metod lub teorii, prowadzącej do uzyskania rezultatów trudnych do osiągnięcia w ramach jednej dyscypliny.
Transdyscyplinarność (transdisciplinarity) może natomiast oznaczać tworzenie ram badawczych przekraczających istniejące podziały, niekiedy również z udziałem wiedzy i praktyki pochodzących spoza instytucji akademickich.
Rozróżnienia te nie są całkowicie jednolite w literaturze. Ich znaczenie zależy od przyjętej koncepcji badań oraz kontekstu instytucjonalnego.[5]
W raporcie amerykańskich Akademii Narodowych Facilitating Interdisciplinary Research z 2005 roku interdyscyplinarność została wyraźnie powiązana z integracją metod, danych, pojęć i teorii pochodzących z co najmniej dwóch dziedzin. Autorzy podkreślali, że rzeczywista interdyscyplinarność nie polega na prostym zestawieniu odrębnych perspektyw.[6]
Nie byłoby więc poprawne twierdzenie, że interdyscyplinarność z definicji oznacza jedynie sumowanie wiedzy.
Problem jest bardziej subtelny.
Nawet rzeczywista integracja dyscyplin może pozostawać podporządkowana rozwiązaniu określonego problemu, nie prowadząc do powstania teorii o szerszym zakresie wyjaśniającym.
Wyobraźmy sobie interdyscyplinarny zespół badający funkcjonowanie przedsiębiorstwa.
Ekonomista analizuje rentowność i płynność finansową. Prawnik bada strukturę zobowiązań i odpowiedzialność wspólników. Informatyk ocenia organizację systemów sprzedaży. Socjolog analizuje relacje pracy i zarządzania.
Współpraca może doprowadzić do wypracowania trafnej diagnozy konkretnego przedsiębiorstwa. Może też umożliwić zaprojektowanie skutecznego rozwiązania problemu organizacyjnego.
Ale sam fakt połączenia tych analiz nie odpowiada jeszcze na pytanie, czy istnieje ogólna zasada, która wyjaśnia relację pomiędzy formalną tożsamością przedsiębiorstwa, jego organizacją operacyjną i zdolnością do zachowania ciągłości ekonomicznej.
Podobnie zespół biologów, fizyków i informatyków może opracować znakomity model określonego procesu biologicznego, nie wyprowadzając z niego ogólnej teorii reorganizacji systemów.
Nie stanowi to niepowodzenia projektu. Jest konsekwencją przyjęcia konkretnego celu badawczego.
Właśnie tutaj należy odróżnić integrację wiedzy o problemie od syntezy mechanizmu wyjaśniającego.
W pierwszym przypadku łączymy różne perspektywy, aby trafniej zrozumieć określone zjawisko. W drugim poszukujemy struktury, która mogłaby wyjaśniać również inne zjawiska, niezależnie od dyscypliny, w której są badane.
Ta druga operacja nie musi prowadzić do teorii uniwersalnej. Może ujawnić jedynie ograniczoną klasę podobieństw. Jednak bez jej podjęcia nie przechodzimy od integracji rezultatów do syntezy pojęciowej.
Powstaje więc pytanie: czy możliwa jest interdyscyplinarność, która skutecznie integruje badania, lecz pozostaje epistemicznie zależna od granic dyscyplin, z których korzysta?
Odpowiedź jest twierdząca. Nie stanowi ona sprzeczności z definicją interdyscyplinarności, ale pokazuje ograniczenie jej niektórych praktycznych form.
Interdyscyplinarność może prowadzić do powstania nowej dziedziny specjalistycznej, która z czasem ustanowi własne metody, język i granice kompetencji.
Wówczas integracja zostaje ponownie poddana procesowi specjalizacji.
Paradoks polega zatem na tym, że przekroczenie granic dyscyplin może zakończyć się utworzeniem kolejnej dyscypliny, a nie zniesieniem mechanizmu fragmentacji wiedzy.
4. Jedność wiedzy bez redukcji. Od teorii systemów do myślenia złożonego
Poszukiwanie ogólnych zasad organizacji zjawisk nie musi oznaczać sprowadzania wszystkich dziedzin do jednej nauki.
W historii filozofii nauki istotną rolę odgrywał program jedności nauk, szczególnie rozwijany w ramach empiryzmu logicznego. Jednym z jego wariantów było przekonanie, że twierdzenia poszczególnych nauk mogą zostać ostatecznie powiązane z bardziej podstawowym językiem opisu rzeczywistości.
Jednak redukcjonizm nie jest jedyną możliwą koncepcją jedności wiedzy.
Ludwig von Bertalanffy, rozwijając ogólną teorię systemów (General System Theory), wskazywał na możliwość występowania izomorficznych struktur i praw w różnych dziedzinach rzeczywistości. Jedność nauki nie musiałaby wówczas wynikać z redukowania wszystkich procesów do fizyki, lecz z rozpoznawania podobieństw strukturalnych między odmiennymi systemami.[7]
To rozróżnienie jest szczególnie ważne.
Jeżeli określona zależność występuje zarówno w systemie biologicznym, jak i społecznym, nie wynika z tego, że oba systemy są materialnie tożsame. Możliwe jest natomiast, że pewien aspekt ich organizacji daje się opisać za pomocą podobnego schematu formalnego.
Podobieństwo strukturalne nie oznacza jednak automatycznie wspólnej przyczynowości. Aby mówić o rzeczywistym izomorfizmie, trzeba wykazać odpowiedniość elementów i relacji, a nie tylko użyć tych samych pojęć.
Edgar Morin rozwijał z kolei koncepcję myślenia złożonego (pensée complexe), krytykując tendencję do izolowania przedmiotów poznania od ich kontekstu, wzajemnych oddziaływań i relacji z większymi całościami.[8]
W tej perspektywie zrozumienie elementu wymaga uwzględnienia systemu, w którym element funkcjonuje. Jednocześnie wyjaśnienie całości nie może sprowadzać się do prostego dodania własności jej składników.
Powstaje poznawcza konieczność przemieszczania się między poziomami analizy.
Nie chodzi o rezygnację z metod specjalistycznych. Chodzi o ich umiejscowienie w strukturze, w której relacje między elementami mogą posiadać znaczenie niewidoczne z perspektywy każdego elementu osobno.
Basarab Nicolescu, rozwijając teorię transdyscyplinarności, wskazywał na potrzebę badań prowadzonych pomiędzy dyscyplinami, poprzez nie i poza ich granicami. Szczególne znaczenie przypisywał zróżnicowaniu poziomów rzeczywistości oraz niemożności całkowitego zamknięcia poznania w jednym porządku metodologicznym.[9]
Koncepcje te różnią się pod względem założeń filozoficznych i stopnia formalizacji. Łączy je jednak odrzucenie przekonania, że jedność wiedzy można uzyskać przez proste zgromadzenie wyników badań szczegółowych.
Należy również zauważyć, że współczesna filozofia nauki zna bardziej lokalne modele integracji, niewymagające jednej ogólnej teorii rzeczywistości. Mogą one polegać na tworzeniu teorii łączących pola badawcze, wspólnych mechanizmów wyjaśniających albo praktycznych form współpracy między odrębnymi dziedzinami.[10]
Właśnie to pozwala uniknąć przeciwstawienia dwóch skrajności: całkowitego rozproszenia wiedzy i jej pełnej redukcji do jednego języka.
Możliwa jest jedność relacyjna, w której różne poziomy opisu zachowują własne kryteria poprawności, ale pozostają powiązane przez rozpoznane struktury lub mechanizmy.
Warto jednak postawić jeszcze jedno pytanie.
Czy samo poszukiwanie podobieństw strukturalnych wystarcza do powstania syntezy?
Nie. Podobieństwo jest dopiero punktem wyjścia. Synteza wymaga wyjaśnienia, dlaczego określone struktury są porównywalne i jakie konsekwencje wynikają z tego porównania.
Wspólna terminologia nie tworzy jeszcze wspólnej teorii. Wspólna teoria wymaga wykazania relacji między zjawiskami, które nie sprowadzają się do podobieństwa słów użytych do ich opisu.
5. Tożsamość poprzez reorganizację jako problem metadyscyplinarny
W tym miejscu można odnieść przedstawione rozważania do rozwijanego w niniejszym cyklu problemu tożsamości poprzez reorganizację.
Punktem wyjścia jest obserwacja, że przedmioty różnych nauk mogą podlegać zmianom struktury, funkcji lub sposobu instytucjonalnego rozpoznawania, zachowując pewne właściwości, które pozwalają nadal traktować je jako ten sam obiekt, proces lub system.
W naukach przyrodniczych badamy ciągłość określonych właściwości układów materialnych pomimo przemian fizycznych i chemicznych. W ekonomii analizujemy przedsiębiorstwo, którego formalna ciągłość może współistnieć z głęboką zmianą organizacji zasobów, przepływów pieniężnych i zdolności operacyjnej. W prawie możemy rozpatrywać normę, która formalnie pozostaje częścią systemu, choć reorganizacja instytucji prowadzi do zasadniczej zmiany praktyki jej stosowania.
Każda z tych analiz należy do odmiennej dziedziny wiedzy.
Nie mamy jednak pewności, czy chodzi w nich o jeden mechanizm reorganizacji.
Możliwe są bowiem co najmniej trzy interpretacje.
Pierwsza zakłada, że podobieństwo ma wyłącznie charakter językowy. Używamy tych samych słów, ale opisujemy zjawiska podlegające odmiennym prawidłowościom.
Druga przyjmuje istnienie analogii strukturalnej. Różne systemy mogą wykazywać podobne relacje pomiędzy zmianą organizacji a zachowaniem określonych właściwości, choć mechanizmy sprawcze pozostają odmienne.
Trzecia dopuszcza istnienie bardziej ogólnej struktury teoretycznej, z której można wyprowadzać określone zależności występujące w różnych klasach systemów.
Dopiero ustalenie, która z tych interpretacji jest uzasadniona, pozwoliłoby określić rzeczywistą wartość poznawczą programu.
Można zatem zaproponować roboczy schemat badawczy.
Dla określonego systemu należy zidentyfikować jego stan początkowy, rodzaj przekształcenia, własności podlegające zmianie oraz kryteria, według których rozpoznajemy zachowanie albo utratę tożsamości.
Jeżeli oznaczymy przekształcenie systemu jako T, a określoną własność istotną dla jego identyfikacji jako I, podstawowe pytanie może przyjąć postać:
Czy I(X) = I(T(X))?
Równość ta oznaczałaby, że dana własność pozostaje niezmieniona po przekształceniu systemu X. Nie jest jednak samodzielnym prawem opisującym reorganizację. Stanowi jedynie schemat pozwalający sformułować pytanie o niezmienniczość.
W konkretnych dziedzinach znaczenie symboli musi zostać określone odrębnie.
W fizyce niezmienniczość wymaga zdefiniowania wielkości fizycznych i dopuszczalnych przekształceń. W ekonomii należy określić kryteria ciągłości przedsiębiorstwa oraz zmienne charakteryzujące jego funkcjonowanie. W prawie trzeba rozróżnić tożsamość przepisu, normy zrekonstruowanej interpretacyjnie, formalne obowiązywanie i rzeczywistą praktykę instytucjonalną.
Nie ma podstaw, aby bez dodatkowego dowodu traktować wszystkie te kryteria jako wzajemnie równoważne.
Właśnie tutaj pojawia się właściwy przedmiot potencjalnego programu metadyscyplinarnego: badanie warunków, w których różne dyscyplinarne kryteria tożsamości można powiązać za pomocą wspólnej struktury wyjaśniającej.
Termin „metadyscyplinarny” użyty zostaje tutaj w znaczeniu roboczym, nie jako nazwa powszechnie uznanej, odrębnej dyscypliny.
Nie chodzi bowiem jedynie o stosowanie metod kilku nauk. Chodzi o analizę tego, w jaki sposób nauki wyodrębniają swoje przedmioty, przypisują im własności i określają warunki zachowania ich tożsamości.
Tak rozumiany projekt nie zastępuje wiedzy specjalistycznej. Przeciwnie, wymaga jej szczególnie precyzyjnego wykorzystania.
Jeżeli teoria ma wykraczać poza granice dyscyplin, musi być zgodna z dobrze uzasadnionymi rezultatami każdej z nich w zakresie, do którego się odnosi.
Nie wystarczy wskazać podobieństwa między normą prawną a systemem fizycznym. Trzeba wykazać, jakie relacje zachowują formalną odpowiedniość, a także gdzie analogia przestaje działać.
Byłoby również konieczne wskazanie przypadków, w których proponowany mechanizm nie występuje. Teoria, która każde zdarzenie określa mianem reorganizacji, nie wyjaśnia dostatecznie, dlaczego jedne systemy zachowują tożsamość, a inne ją tracą.
Synteza nie polega więc na bezgranicznym rozszerzaniu zasięgu pojęć. Polega na określaniu warunków, w których pojęcia zachowują wartość wyjaśniającą.
6. Instytucjonalny paradoks oceny. Kto może recenzować teorię przekraczającą dyscypliny?
Problem interdyscyplinarności posiada również wymiar instytucjonalny.
Nowoczesny system naukowy opiera się na specjalistycznych procedurach potwierdzania kompetencji. Artykuły są oceniane przez recenzentów dysponujących wiedzą w określonych dziedzinach, a kariery akademickie rozwijają się w strukturach wydziałów, dyscyplin, czasopism i zespołów eksperckich.
Mechanizm ten chroni naukę przed twierdzeniami nieuzasadnionymi i pozwala kontrolować poprawność stosowanych metod.
Jednak w przypadku teorii przekraczających granice dyscyplin pojawia się problem szczególny.
Kto powinien ocenić pracę, której zasadnicze twierdzenie nie należy wyłącznie do żadnej z dziedzin wykorzystanych do jego uzasadnienia?
Prawnik może zbadać poprawność interpretacji normy prawnej. Ekonomista może ocenić analizę przepływów pieniężnych. Fizyk może zweryfikować twierdzenia dotyczące układów materialnych.
Żadna z tych ocen nie rozstrzyga jednak samodzielnie, czy istnieje rzeczywista relacja teoretyczna pomiędzy wszystkimi analizowanymi zjawiskami.
Powstaje zatem konieczność oceny na dwóch poziomach: poprawności twierdzeń specjalistycznych oraz poprawności samej integracji.
Veronica Boix Mansilla, analizując kryteria oceny prac interdyscyplinarnych, wskazała trzy szczególnie ważne aspekty: zgodność z odpowiednią wiedzą dyscyplinarną, uzasadnione powiązanie perspektyw oraz rzeczywisty przyrost zrozumienia wynikający z ich integracji.[11]
Wynika z tego, że problem oceny badań interdyscyplinarnych nie jest nierozwiązywalny. Wymaga jednak procedur, których przedmiotem nie jest wyłącznie poprawność poszczególnych elementów, lecz także zasadność relacji pomiędzy nimi.
Nie można bowiem utożsamiać poprawności wszystkich przesłanek z poprawnością syntezy.
Dwa trafne opisy różnych zjawisk nie tworzą automatycznie prawdziwego twierdzenia o wspólnym mechanizmie ich funkcjonowania.
Jednocześnie brak możliwości przypisania pracy do jednej dyscypliny nie stanowi samodzielnego argumentu przeciwko jej wartości poznawczej.
Raport amerykańskich Akademii Narodowych z 2005 roku wskazywał, że tradycyjne mechanizmy finansowania, zatrudniania, awansu i recenzowania mogą utrudniać rozwój badań interdyscyplinarnych.[12]
Nie oznacza to, że wszystkie ograniczenia akademickie należy uznać za nieuzasadnione. Część z nich pełni konieczną funkcję kontrolną.
Powstaje jednak napięcie pomiędzy instytucjonalnym systemem potwierdzania specjalistycznej wiedzy a projektami, których wartość miałaby wynikać z tworzenia relacji niewidocznych z perspektywy pojedynczych specjalności.
Można to określić mianem asymetrii między organizacją poznania a organizacją jego oceny.
Projekt może być zorganizowany wokół problemu przekraczającego dyscypliny, podczas gdy procedura jego oceny pozostaje oparta na dyscyplinarnym podziale kompetencji.
To jeden z powodów, dla których powołanie interdyscyplinarnego zespołu nie musi samo w sobie rozwiązywać problemu syntezy. Zespół może skutecznie weryfikować poszczególne fragmenty pracy, nie dysponując wspólnym kryterium oceny jej zasadniczego twierdzenia.
7. Sztuczna inteligencja i reorganizacja warunków uczestnictwa w poznaniu
Współczesny rozwój narzędzi sztucznej inteligencji nadaje przedstawionemu problemowi dodatkowy wymiar.
Dotychczas jednym z podstawowych ograniczeń projektów przekraczających wiele dziedzin była konieczność opanowania rozległej literatury specjalistycznej. Dostęp do źródeł, metod, narzędzi analitycznych i zaawansowanego języka naukowego wymagał wieloletniej pracy oraz odpowiedniego zaplecza instytucjonalnego.
Generatywna sztuczna inteligencja nie znosi tych wymagań, ale zmienia niektóre warunki prowadzenia pracy intelektualnej.
Umożliwia sprawniejsze porządkowanie rozległych zbiorów informacji, zestawianie odmiennych perspektyw, formułowanie hipotez i identyfikowanie potencjalnych analogii.
W rezultacie osoby pozostające poza instytucjonalnymi strukturami akademickimi uzyskują nowe możliwości uczestnictwa w pracy koncepcyjnej.
Nie oznacza to automatycznego zrównania ich kompetencji z kompetencjami specjalistów. Sztuczna inteligencja może wygenerować spójny językowo wywód, który zawiera błędne przesłanki, pozorne analogie lub nieistniejące odniesienia bibliograficzne.
Szczególnie niebezpieczna jest tutaj możliwość uzyskania pozornej syntezy: tekstu, który łączy pojęcia różnych dziedzin w elegancką narrację, lecz nie wykazuje rzeczywistego związku między opisywanymi zjawiskami.
Im łatwiejsze staje się generowanie wielodziedzinowych opracowań, tym większego znaczenia nabiera kontrola metodologiczna.
Sztuczna inteligencja może wspomagać konstruowanie teorii, ale nie zastępuje uzasadnienia jej twierdzeń.
Zmiana dotyczy więc nie tyle samej natury wiedzy, ile społecznych i technicznych warunków jej wytwarzania.
To rozróżnienie pozwala inaczej spojrzeć na możliwość prowadzenia długofalowych projektów teoretycznych w otwartej przestrzeni internetowej.
Blog naukowo-filozoficzny może stać się miejscem przedstawiania hipotez, prowadzenia dyskusji, ujawniania kontrprzykładów i stopniowego rozwijania koncepcji.
Komentatorzy nie muszą w takim modelu pełnić wyłącznie funkcji odbiorców. Ich uwagi mogą prowadzić do rewizji argumentów, wykrywania nieścisłości oraz podejmowania kolejnych tematów badawczych.
Nie jest to odpowiednik formalnej recenzji naukowej. Może jednak stanowić formę publicznego seminarium, w którym proces formowania problemów pozostaje otwarty dla uczestników spoza tradycyjnego środowiska akademickiego.
Szczególnie interesujący staje się tu związek trzech elementów: samodzielnej refleksji autora, technicznych możliwości AI oraz krytycznego udziału społeczności czytelników.
Synteza tych elementów może tworzyć nową organizację pracy intelektualnej, choć jej wartość musi być oceniana na podstawie jakości argumentacji i wyników, a nie samego sposobu ich wytwarzania.
W tym sensie sztuczna inteligencja może sprzyjać demokratyzacji uczestnictwa w rozwijaniu koncepcji teoretycznych, nie znosząc jednocześnie różnicy pomiędzy możliwością formułowania twierdzeń a zdolnością do ich naukowego uzasadniania.
Zakończenie. Synteza jako reorganizacja wiedzy
Przedstawione rozważania prowadzą do wniosku, że problem fragmentacji nauki nie może zostać rozwiązany wyłącznie przez zwiększenie liczby projektów interdyscyplinarnych.
Współpraca wielu specjalistów może prowadzić do znakomitych rezultatów poznawczych, ale nie musi wytwarzać teorii wykraczającej poza zakres problemu, dla którego została podjęta.
Rzeczywista synteza wymaga czegoś innego: ustanowienia uzasadnionej relacji pomiędzy różnymi obszarami wiedzy, która pozwala rozpoznać ich wspólne właściwości, zachowując zarazem różnice między przedmiotami badań.
Nie chodzi przy tym o powrót do przednowoczesnej idei uczonego posiadającego całość wiedzy. Skala współczesnej nauki czyni takie przedsięwzięcie nierealistycznym.
Nie chodzi również o podporządkowanie wszystkich dyscyplin jednej teorii filozoficznej.
Stawką jest możliwość rozpoznawania struktur wspólnych różnym systemom, bez utożsamiania tych systemów i bez unieważniania metod właściwych poszczególnym dziedzinom.
W tym sensie synteza nie jest przeciwieństwem specjalizacji. Jest odmiennym sposobem organizacji rezultatów poznania.
Specjalizacja pozwala pogłębiać wiedzę o wyodrębnionych przedmiotach. Synteza pozwala badać relacje między tymi przedmiotami i ustalać, czy podlegają one porównywalnym mechanizmom.
Nie można jednak uzyskać syntezy przez samo użycie ogólnych pojęć. Każda proponowana relacja musi zostać uzasadniona na gruncie odpowiednich dziedzin.
W tym miejscu powracamy do Kantowskiego rozróżnienia między agregatem a systemem.
Agregat powstaje przez dodawanie elementów. System wymaga zasady określającej ich wzajemne relacje.
Podobnie wiedza nie staje się syntetyczna przez samo zgromadzenie wielu dyscyplin. Staje się nią wtedy, gdy pomiędzy ich rezultatami zostaje ustanowiona relacja o rzeczywistej wartości wyjaśniającej.
Można więc powiedzieć, że synteza wiedzy jest szczególnym przypadkiem reorganizacji: nie musi tworzyć nowych faktów, lecz zmienia sposób, w jaki rozpoznajemy związki pomiędzy faktami już ustalonymi.
Nie oznacza to, że każda reorganizacja pojęć prowadzi do odkrycia. Reorganizacja może także wytwarzać błędne analogie i pozorne zależności. Dlatego jej wartość musi być poddawana krytycznej kontroli.
Właśnie tutaj ujawnia się fundamentalna granica rozumu interdyscyplinarnego.
Interdyscyplinarność nie staje się syntezą dzięki samemu przekroczeniu granic dyscyplin. Staje się nią dopiero wtedy, gdy pozwala sformułować i uzasadnić twierdzenia, których nie można było uzyskać przez niezależne zestawienie wcześniejszych opisów.
Ostateczny paradoks współczesnej nauki polega zatem na tym, że jej zdolność do coraz dokładniejszego poznawania rzeczywistości rozwija się poprzez specjalizację, podczas gdy zdolność do rozumienia powiązań między zjawiskami wymaga nieustannego przekraczania granic tej specjalizacji.
Można więc postawić pytanie, które wyznacza dalszy kierunek badań:
Czy jedność wiedzy ma zostać wytworzona przez integrację istniejących dyscyplin, czy raczej powinna zostać odkryta w strukturze rzeczywistości, której dyscypliny dostarczają jedynie częściowych opisów?
Pierwsza możliwość prowadzi do problemu organizacji nauki.
Druga otwiera problem ontologiczny i metodologiczny: istnienia struktur, które mogą pozostawać wspólne odmiennym przedmiotom badań.
Nie mamy podstaw, aby z góry przesądzać, że taka jedność musi istnieć. Możemy jednak uczynić samo pytanie o jej możliwość przedmiotem systematycznych badań.
I właśnie dlatego krytyka rozumu interdyscyplinarnego nie jest krytyką współpracy między naukami. Jest krytyką przekonania, że współpraca sama przez się rozwiązuje problem jedności poznania.
Suma wiedzy nie jest jeszcze wiedzą o całości.
Synteza nie polega na gromadzeniu perspektyw, lecz na odkrywaniu i uzasadnianiu relacji, które nadają im wspólną strukturę wyjaśniającą.
Przypisy i odniesienia bibliograficzne
[1] I. Kant, Krytyka czystego rozumu (Kritik der reinen Vernunft), 1781/1787, „Transcendentalna nauka o metodzie”, rozdział III: „Architektonika czystego rozumu”, A832/B860 i nast. Kant odróżnia systematyczną jedność poznania od agregatu wiadomości. Tekst rozdziału — Stanford University.
[2] T.S. Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions, University of Chicago Press, Chicago 1962; wyd. 2, 1970, szczególnie rozdziały II–V oraz posłowie z 1969 roku. Zob. także Thomas Kuhn, Stanford Encyclopedia of Philosophy.
[3] T.S. Kuhn, The Road Since Structure: Philosophical Essays, 1970–1993, with an Autobiographical Interview, University of Chicago Press, Chicago 2000. Szczególnie rozważania dotyczące specjalizacji naukowej, rozwoju wspólnot badawczych i ograniczeń komunikacji między specjalnościami. Por. Scientific Revolutions, Stanford Encyclopedia of Philosophy.
[4] A. Abbott, Chaos of Disciplines, University of Chicago Press, Chicago 2001. Praca dotyczy mechanizmów rozwoju, różnicowania i odtwarzania podziałów w naukach społecznych. Informacje wydawnicze.
[5] B. Nicolescu, „Methodology of Transdisciplinarity”, World Futures, 2014, vol. 70, nr 3–4, s. 186–199, DOI: 10.1080/02604027.2014.934631. Autor rozróżnia wielodyscyplinarność, interdyscyplinarność i transdyscyplinarność, rozwijając własną koncepcję przekraczania granic dyscyplin.
[6] National Academy of Sciences, National Academy of Engineering, Institute of Medicine, Facilitating Interdisciplinary Research, National Academies Press, Washington 2005, DOI: 10.17226/11153. Raport definiuje badania interdyscyplinarne przez integrację wiedzy, metod i perspektyw. Zob. szczególnie rozdział 2 oraz rozdział 10.
[7] L. von Bertalanffy, General System Theory: Foundations, Development, Applications, George Braziller, New York 1968, szczególnie rozdział poświęcony ogólnej teorii systemów i jedności nauk. Fragment opracowania — Uniwersytet Mediolański.
[8] E. Morin, Introduction à la pensée complexe, ESF, Paris 1990; idem, La Tête bien faite. Repenser la réforme, réformer la pensée, Éditions du Seuil, Paris 1999; idem, Relier les connaissances, Éditions du Seuil, Paris 1999. Zob. Bibliografia Fundacji Edgara Morina. Prace rozwijają problem relacji między wiedzą wyspecjalizowaną, kontekstem i myśleniem złożonym.
[9] B. Nicolescu, Manifesto of Transdisciplinarity, State University of New York Press, Albany 2002; oraz Charter of Transdisciplinarity, przyjęta podczas Pierwszego Światowego Kongresu Transdyscyplinarności w 1994 roku. Tekst Karty.
[10] J. Cat, „The Unity of Science”, Stanford Encyclopedia of Philosophy, aktualizacja 9 stycznia 2024 roku. Opracowanie omawia redukcjonistyczne i nieredukcjonistyczne koncepcje jedności nauk, w tym modele integracji między odrębnymi polami badawczymi. Tekst. Zob. również P. Galison, Image and Logic: A Material Culture of Microphysics, University of Chicago Press, Chicago 1997, rozdział 9: „The Trading Zone: Coordinating Action and Belief”, dotyczący praktycznej współpracy między odmiennymi kulturami badawczymi.
[11] V. Boix Mansilla, „Assessing expert interdisciplinary work at the frontier: an empirical exploration”, Research Evaluation, 2006, vol. 15, nr 1, s. 17–29, DOI: 10.3152/147154406781776075. Autorka przedstawia empirycznie zidentyfikowane kryteria jakości badań interdyscyplinarnych, uwzględniające poprawność dyscyplinarną, integrację i przyrost zrozumienia.
[12] National Academy of Sciences, National Academy of Engineering, Institute of Medicine, Facilitating Interdisciplinary Research, op. cit., rozdziały 4, 5, 9 i 10, dotyczące barier instytucjonalnych, oceny projektów i organizowania badań interdyscyplinarnych. Pełne opracowanie.
Odniesienia do wcześniejszych rozważań cyklu
Niniejszy tekst stanowi rozwinięcie problemów podejmowanych w serii „Krytyka rozumu uniwersytetu”, „Krytyka rozumu naukowego” oraz w cyklu „Tożsamość poprzez reorganizację”.
Szczególne znaczenie mają wcześniejsze analizy:
Tożsamość energii poprzez reorganizację — problem zachowania i zmiany własności systemu fizycznego.
Tożsamość normy poprzez reorganizację — rozróżnienie formalnego obowiązywania normy i jej operacyjnego funkcjonowania.
Tożsamość władztwa poprzez reorganizację — relacja pomiędzy ciągłością porządku konstytucyjnego a skutecznością instytucjonalną.
Materialność wyniku ekonomicznego — różnica pomiędzy nominalnym wynikiem księgowym, przepływem pieniężnym i rzeczywistą zdolnością przedsiębiorstwa do dalszego działania.
Materialność nośnika a materialność przedmiotu roszczenia — problem rozróżnienia symbolicznej lub nominalnej reprezentacji wartości od jej materialnych i operacyjnych podstaw.
Analizy te nie przesądzają o istnieniu jednego uniwersalnego mechanizmu reorganizacji. Stanowią materiał do zbadania, czy podobieństwa ujawniane w odmiennych dziedzinach mają charakter wyłącznie analogiczny, czy mogą prowadzić do uzasadnionej syntezy teoretycznej.



Komentarze
Pokaż komentarze