Aktualność badań. Demokracja powinna nie tylko gwarantować prawa i wolności, lecz także umieć bronić się przed tymi, którzy próbują ją ograniczyć, a nawet zniszczyć. Musi dysponować legalnymi mechanizmami przeciwdziałania zamachom na siebie samą, zachowując przy tym równowagę — obrona demokracji nie może przeradzać się w usprawiedliwienie nieograniczonej władzy i naruszeń praw człowieka.
30 października 2026 r. jedna z wybranych przez Sejm sędziów Trybunału Konstytucyjnego (dalej – TK), której kierownictwo Trybunału nie dopuszczało do orzekania, zarządziła natychmiastową przerwę w czynnościach służbowych Prezesa TK, powołując się na „stan wyższej konieczności konstytucyjnej” [1]. Reagując niezwłocznie na tę decyzję, w nocy Prezydent RP przybył do budynku TK wraz z Pierwszym Prezesem Sądu Najwyższego, próbując wejść do środka. Doszło nawet do przepychanek między najwyższymi urzędnikami Rzeczypospolitej Polskiej oraz do bójki między sędziami [2].
Gdy spór o prawo (do podjęcia pracy przez nowo wybranego sędziego TK) przeradza się w spór o to, kto kontroluje budynek sądu, musimy wrócić do pierwotnej przyczyny: która norma podlega zastosowaniu, kto jest uprawniony do jej wykładni i czy problem prawny ma rozwiązanie. Dla Ukrainy, która ma własne doświadczenia konfliktów wokół organu kontroli konstytucyjnej, polskie doświadczenie pokazuje, jakie mogą być skutki unikania wskazanych problemów.
Stan badań. Koncepcję „demokracji walczącej” Karl Loewenstein sformułował jako odpowiedź na wykorzystywanie przez ruchy antydemokratyczne wolności demokratycznych do przejęcia władzy [3, p. 417–432]; w Polsce długo sprowadzano ją do teorii delegalizacji partii. Istotnym krokiem stała się typologia A. Bień-Kacały, która obok militant i neo-militant democracy wyodrębniła quasi-militant democracy – wykorzystywanie instrumentów ochronnych przez sprawujących władzę pod hasłem obrony demokracji [4, s. 378]. Po 2023 r. dyskusja w polskim środowisku naukowym przesunęła się na płaszczyznę „przywracania praworządności”. M. Safjan opowiada się za jej przywróceniem poprzez bezpośrednie stosowanie Konstytucji RP, prawa UE i orzecznictwa sądów europejskich, przyznając jednocześnie, że droga ta jest obarczona ryzykiem [5]. Węgierski uczony András Sajó proponuje „militant rule of law” – stosowanie wyjątków już uznanych przez standardy praworządności [6], a Z. Kmieciak uważa środki Loewensteina za niezbędne do przywrócenia porządku prawnego [7]. Zdaniem J. Steliny kres konfliktowi wokół TK położy jedynie szeroki konsensus, czyli zmiana Konstytucji RP [8, s. 114]; autorzy monografii pod redakcją M. Muszyńskiego piszą wręcz o „odwróconej praworządności” [9]. Najnowsze wydarzenia 2026 r. nie doczekały się jednak jeszcze kompleksowej analizy. Celem niniejszego artykułu jest wyodrębnienie kluczowych problemów prawnych kryzysu konstytucyjnego oraz zarysowanie zgodnych z prawem dróg jego przezwyciężenia.
Treść zasadnicza. Pierwszym i w istocie centralnym problemem jest charakter prawny ślubowania sędziego TK. Konstytucja RP przyznaje prawo wyboru sędziów TK wyłącznie Sejmowi, przy czym wybiera ich on „indywidualnie” [10, art. 194 ust. 1]; o udziale Prezydenta ustawa zasadnicza milczy. Wzmianka o ślubowaniu pojawia się dopiero na poziomie ustawy: osoba wybrana „składa wobec Prezydenta” ślubowanie [11, art. 4 ust. 1], a odmowa jego złożenia „jest równoznaczna ze zrzeczeniem się stanowiska” [11, art. 4 ust. 2]. Zwróćmy uwagę na konstrukcję normy: opisuje ona działanie osoby wybranej, a nie Prezydenta; skutek odmowy złożenia ślubowania ustawodawca przewidział, natomiast skutku bezczynności podmiotu, wobec którego się je składa, – już nie. Ta asymetria stała się prawnym jądrem kryzysu; od jej wykładni zależy nawet skład Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK [12, art. 6 ust. 1]. Trudno znaleźć wyjaśnienie, dlaczego powstała taka luka prawna.
Patrząc retrospektywnie, stanowisko TK zmieniło się na przeciwne. W 2015 r. Trybunał uznał, że odpowiedni przepis, rozumiany inaczej niż jako przewidujący obowiązek Prezydenta „niezwłocznego odebrania ślubowania”, jest niezgodny z art. 194 ust. 1 Konstytucji RP [13, pkt 5 sentencji]. Jednak 12 maja 2026 r. TK w składzie pięciu sędziów, trzema głosami przeciwko dwóm, doszedł do wniosku, że art. 4 ust. 1 ustawy, rozumiany jako nakładający na Prezydenta obowiązek odebrania ślubowania, jest niezgodny z art. 126 w związku z art. 2 Konstytucji RP [14].
Komisja Wenecka natomiast traktuje odebranie ślubowania jako akt ceremonialny: Prezydent powinien je odebrać bez zwłoki i nie jest uprawniony do weryfikowania procedury wyboru, a w razie jego odmowy dopuszczalne jest złożenie ślubowania bez jego fizycznej obecności, pod warunkiem zachowania należytej formy [15]. Mamy do czynienia nie z odcieniami wykładni, lecz z bezpośrednią kolizją, której nie da się już rozstrzygnąć w drodze interpretacji.
Kolejnym problemem jest konkurencja dwóch różnych wykładni norm prawnych. Trybunał Sprawiedliwości UE stwierdził, że TK nie spełnia wymogów niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy [16]. Jednocześnie Konstytucja RP uznaje orzeczenia TK za „powszechnie obowiązujące i ostateczne” i wymaga ich niezwłocznego ogłoszenia [10, art. 190 ust. 1 i 2], podczas gdy rząd uznał publikację aktów TK w obecnym składzie za niedopuszczalną [17]. Każda ze stron zarzuca drugiej naruszenie zasady pewności prawa [10, art. 7]. Paradoksalnie obecnie pojawiły się tak rozbieżne wykładnie dwóch norm Konstytucji RP, że dają one wzajemnie wykluczające się odpowiedzi na to samo pytanie, a arbiter (TK) przewidziany w Konstytucji sam jest przedmiotem sporu.
Trzecim problemem jest powołanie się na „stan wyższej konieczności konstytucyjnej”. Pisane polskie prawo konstytucyjne nie zna takiego pojęcia; najbliższy odpowiednik ma charakter prawnokarny: nie popełnia przestępstwa, kto uchyla bezpośrednie niebezpieczeństwo, „jeżeli niebezpieczeństwa nie można inaczej uniknąć”, a dobro poświęcone przedstawia wartość niższą od dobra ratowanego [18, art. 26 § 1] (stan wyższej konieczności). Okoliczność wyłączająca przestępność czynu odpowiada jednak na pytanie, czy osoba fizyczna podlega odpowiedzialności, a nie, czy organ państwa miał kompetencję do podjęcia lub zaniechania działań; przenoszenie jej do prawa publicznego jest błędem metodologicznym i wykładnią rozszerzającą. Konstytucja RP zawiera zamknięty katalog stanów nadzwyczajnych, które wprowadza się tylko wtedy, gdy „zwykłe środki konstytucyjne są niewystarczające” [10, art. 228 ust. 1], a stan wyjątkowy z powodu zagrożenia konstytucyjnego ustroju państwa Prezydent wprowadza wyłącznie na wniosek Rady Ministrów [10, art. 230 ust. 1]. Granica ta jest symetryczna: funkcja Prezydenta polegająca na czuwaniu nad przestrzeganiem Konstytucji RP [10, art. 126 ust. 2] jest realizowana „w zakresie i na zasadach określonych w Konstytucji i ustawach” [10, art. 126 ust. 3]. Obrazu tego nie zmieniają, a wręcz przeciwnie — komplikują go, również wzajemne oskarżenia stron o „zamach stanu”: ten typ czynu zabronionego wymaga celu w postaci zmiany ustroju przemocą [18, art. 127 § 1].
Czwarty problem dotyczy tego, czy doktryna „demokracji walczącej” nadaje się do zastosowania w obecnym kryzysie konstytucyjnym w Polsce. Konstytucja RP zawiera jej klasyczny element: zakaz istnienia partii i organizacji odwołujących się do metod totalitarnych, dopuszczających nienawiść rasową lub narodowościową, stosowanie przemocy w celu przejęcia władzy lub utajniających swoje struktury [10, art. 13]; zgodność z Konstytucją celów lub działalności partii ocenia TK [10, art. 188 pkt 4]. Mechanizm ten działa: 3 grudnia 2025 r. TK uznał cele i działalność Komunistycznej Partii Polski za niezgodne z Konstytucją [19]. Adresatami art. 13 Konstytucji RP są jednak partie i organizacje, a nie same organy państwa. Odpowiedników instytucji, na których opiera się „demokracja chroniona” RFN – utraty praw podstawowych, prawa do oporu, zakazu zmiany zasad podstawowych [20, art. 18, art. 20 ust. 4, art. 79 ust. 3] – Konstytucja RP nie zawiera. Wykorzystanie tej doktryny w konflikcie międzyinstytucjonalnym jest zatem już reinterpretacją. Zwracamy uwagę, że A. Bień-Kacała słusznie ostrzegała, iż przejęty TK sam może stać się narzędziem „obrony”, aż po uznanie partii opozycyjnej za nielegalną [4, s. 383]. Daje tu o sobie znać również paradoks opisany przez J.-W. Müllera: państwa zdolne do stosowania „demokracji walczącej” w większości jej nie potrzebują, a te, które jej potrzebują, nie mają dla niej przesłanek instytucjonalnych [21, p. 419]. Polsce brakuje właśnie powszechnie uznanego gwaranta – sądu konstytucyjnego. Stąd wniosek: doktryna ta nie może stanowić samodzielnej podstawy kompetencji organu; może służyć co najwyżej jako argument przy wyborze między zgodnymi z prawem wariantami działań w granicach istniejących kompetencji i zobowiązań międzynarodowych państwa (art. 7 i 9 Konstytucji RP).
Droga wyjścia z kryzysu powinna, jak się wydaje, prowadzić przez rozwiązania proceduralne, a nie przez „konieczność”. Po pierwsze, ustawodawca powinien wypełnić lukę w art. 4 ustawy o statusie sędziów TK: określić termin, alternatywną formę ślubowania oraz skutki bezczynności jego adresata, jak zalecała Komisja Wenecka [15]. Po drugie, wyrok w sprawie C-448/23, w którym poddano ocenie prawnej orzeczenie TK de facto zakazujące polskim organom państwa stosowania norm prawa UE dotyczących standardów niezawisłości sądów (wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (wielka izba) z dnia 18 grudnia 2025 r. w sprawie Komisja Europejska przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej), należy wykonać w drodze ustawy, a nie uchwał Sejmu czy rządu; środki tymczasowe powinny mieć charakter terminowy i podlegać kontroli sądowej. Po trzecie, status TK można ostatecznie uregulować jedynie poprzez zmianę Konstytucji (2/3 głosów w Sejmie i bezwzględna większość w Senacie [10, art. 235 ust. 4]), która zindywidualizuje rozstrzygnięcie statusu osób wybranych z naruszeniem prawa i nie naruszy nieusuwalności prawidłowo wybranych sędziów [22]. Zasadne jest również konstytucyjne zagwarantowanie odporności Trybunału – na wzór zmian art. 93–94 Ustawy Zasadniczej RFN z 2024 r. [20]. Bez konsensusu głównych sił politycznych, na którego znaczenie zwraca uwagę A. Gliszczyńska-Grabias [23, s. 27], żaden z tych kroków nie zostanie jednak zrealizowany.
Wnioski. Jądrem kryzysu jest kolizja wykładni art. 194 ust. 1 Konstytucji RP i art. 4 ust. 1 ustawy o statusie sędziów TK, wynikająca z luki dotyczącej bezczynności adresata ślubowania. Orzeczenia sądów ponadnarodowych oraz norma o powszechnie obowiązującej mocy orzeczeń TK wytworzyły stan konkurujących legalności bez uznanego arbitra.
„Stan wyższej konieczności konstytucyjnej” nie może być źródłem kompetencji żadnego organu. Konstytucja RP zawiera jedynie niektóre elementy modelu „demokracji walczącej”, skierowane przeciwko zrzeszeniom antysystemowym, dlatego doktryna ta nie może stanowić podstawy działań organów państwa w konflikcie międzyinstytucjonalnym. Naszym zdaniem zgodnym z prawem wyjściem z obecnego kryzysu jest ustawowe uregulowanie ślubowania, wykonanie orzeczeń międzynarodowych w drodze zmian ustawowych oraz konsensualna zmiana Konstytucji RP z gwarancjami nieusuwalności sędziów.
Adwokat Vasyl Kostyuk.
WYKAZ WYKORZYSTANYCH ŹRÓDEŁ:
1. Co się dzieje w Trybunale Konstytucyjnym? Wyjaśniamy. Rzeczpospolita. 2026. URL: https://www.rp.pl/polityka/art45424911-co-sie-dzieje-w-trybunale-konstytucyjnym-wyjasniamy (dostęp: 02.11.2026).
2. Prezydent przed Trybunałem Konstytucyjnym. Towarzyszy mu I prezes Sądu Najwyższego. Polsat News. 31.10.2026. URL: https://www.polsatnews.pl/wiadomosc/2026-10-31/prezydent-przed-trybunalem-konstytucyjnym-towarzyszy-mu-i-prezes-sadu-najwyzszego/ (dostęp: 02.11.2026).
3. Loewenstein K. Militant Democracy and Fundamental Rights, I. The American Political Science Review. 1937. Vol. 31, No. 3. P. 417–432.
4. Bień-Kacała A. Czy demokracja może jeszcze obronić się sama w Polsce? Państwo i Prawo. 2022. Nr 10. S. 374–391.
5. Safjan M. We Are Not Helpless: How Poland can restore the Rule of Law by referring to its constitutional foundations. Verfassungsblog. 06.12.2023. DOI: 10.59704/360b3642fd7715d0.
6. Sajó A. Militant Rule of Law. Verfassungsblog. 20.12.2023. DOI: 10.59704/309ff22756f26063.
7. Kmieciak Z. Regres czy przejściowy kryzys państwa prawnego? Państwo i Prawo. 2024. Nr 10. S. 5 i n.
8. Stelina J. On Persons “Not Authorized to Adjudicate” as Referred to in the 2024 Acts Concerning the Constitutional Tribunal. Europejski Przegląd Prawa i Stosunków Międzynarodowych. 2025. Nr 1(73). S. 114–124. DOI: 10.52097/eppism.9661.
9. Reversed Rule of Law in the Creation, Interpretation and Application of Law in Poland: Methods and Consequences / ed. M. Muszyński. Miskolc–Budapest : Central European Professors’ Network, 2026. DOI: 10.54237/profnet.2026.mmrrlcialp.
10. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. Dz.U. 1997. Nr 78. Poz. 483.
11. Ustawa z dnia 30 listopada 2016 r. o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Dz.U. 2018. Poz. 1422 (t.j.).
12. Ustawa z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym. Dz.U. 2019. Poz. 2393 (t.j.).
13. Wyrok TK z dnia 3 grudnia 2015 r., sygn. akt K 34/15. Dz.U. 2015. Poz. 2129.
14. Wyrok TK z dnia 12 maja 2026 r., sygn. akt K 3/26 [za: Prawo.pl]. URL: https://www.prawo.pl/prawnicy-sady/obowiazek-przyjecia-slubowania-przez-sedziow-tk-wyrok-trybunalu-konstytucyjnego,1544501.html (dostęp: 02.11.2026).
15. Venice Commission. Poland – Opinion on the powers of the President in the context of the oath-taking of the judges of the Constitutional Tribunal and of other judicial appointments : CDL-AD(2026)031. 9–10.10.2026.
16. Wyrok TSUE z dnia 18 grudnia 2025 r., C-448/23, Komisja przeciwko Polsce. Komunikat prasowy nr 157/25.
17. Uchwała nr 162 Rady Ministrów z dnia 18 grudnia 2024 r. w sprawie przeciwdziałania negatywnym skutkom kryzysu konstytucyjnego w obszarze sądownictwa. M.P. 2024. Poz. 1068.
18. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Dz.U. 2025. Poz. 383 (t.j.).
19. Wyrok TK z dnia 3 grudnia 2025 r., sygn. akt Pp 1/20.
20. Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland vom 23.05.1949 (zuletzt geändert: BGBl. 2024 I Nr. 439).
21. Müller J.-W. Militant Democracy and Constitutional Identity. Comparative Constitutional Theory / ed. by G. Jacobsohn, M. Schor. Cheltenham : Edward Elgar, 2018. P. 415–435.
22. Venice Commission. Poland – Opinion on the draft constitutional amendments concerning the Constitutional Tribunal and two draft laws on the Constitutional Tribunal : CDL-AD(2024)035. 6–7.12.2024.
23. Gliszczyńska-Grabias A. „Stara” i „nowa” demokracja walcząca jako jedna z wartości europejskich. Europejski Przegląd Sądowy. 2026. Nr 3. S. 21–27.
Komentarze
Pokaż komentarze (3)