Wygenerowane przez AI
Wygenerowane przez AI
沙寧 沙寧
61
BLOG

Prozodia wiersza chińskiego

沙寧 沙寧 Literatura Obserwuj temat Obserwuj notkę 0
W tradycyjnej poezji chińskiej rym występował od zarania jej dziejów ― inaczej niż w tradycji europejskiej, w której poezja starożytna opierała się na wierszu białym.

Rym

W tradycyjnej poezji chińskiej rym występował od zarania jej dziejów ― inaczej niż w tradycji europejskiej, w której poezja starożytna opierała się na wierszu białym. W przeciwieństwie jednak do wierszy rymowanych naszego kręgu kulturowego znanych nam z okresów średniowiecza i późniejszych, rymy w utworach chińskich poetów występowały najczęściej tylko w wersach parzystych, czyli np. ABCB. Wiersze, w których każdy wers kończy się rymem, występują rzadko. Zdarza się, że pierwszy wers (czyli nieparzysty) również rymuje się z wersami parzystymi.

Układ rymów w wierszach jest najczęściej regularny: są to rymy krzyżowe parzyste (rymowane pary wersów parzystych przeplatane są wersami nierymującymi się). W niektórych wierszach, np. w pieśniach ludowych, spotykamy nieregularne układy rymów ― czasem brakuje rymu w miejscu, gdzie byśmy się go spodziewali (powodem czego może być także uszkodzenie tekstu na skutek upływu czasu), czasem występują triady rymów czy też różnego typu przeploty np. AABACCDDDEDE.

Wiersze nierzadko posiadają ten sam rym we wszystkich rymujących się wersach ― osiągnięcie takiego efektu w języku chińskim nie jest aż tak trudne ze względu na wielką liczbę współbrzmiących sylab, jakie ma do dyspozycji osoba posługująca się którymś z języków chińskich1.

Ze względu na strukturę języka, poezja chińska nie rozróżnia rymów męskich i żeńskich, gdyż występują w niej tylko rymy męskie (nawet jeśli przypadkiem zdarzy się, iż dwie ostatnie sylaby wersu rymują się, trudno nazwać to rymem żeńskim, gdyż nie występuje zjawisko przyciskowego akcentu oksytonicznego ― każda sylaba może otrzymać akcent przyciskowy, nie jest on bowiem inherentną cechą słowa).

Pismo chińskie nie jest zapisem szaty fonetycznej języka, toteż nie mamy bezpośredniego dostępu do brzmień poszczególnych sylab (fonologiczne rekonstrukcje wymowy historycznej są tylko przybliżeniem wymowy bliżej nieokreślonego języka chińskiego2), w związku z tym słowa które kiedyś się rymowały, dziś mogą się nie rymować3, co utrudnia odczytanie nieregularnych układów rymów, jakie występują m. in. w Księdze pieśni.

W moich przekładach układy rymów nie zawsze odpowiadają układom występującym w oryginale. Czasem rym nadany został wszystkim wersom przekładu, na wzór większości polskiej poezji rymowanej; czasem rymowane są tylko wersy parzyste, czyli tak jak w przeważającej większości wierszy chińskich. Jeśli ten samy rym występuje na przestrzeni całego wiersza, w przekładzie najczęściej każda para rymów otrzymuje rym o brzmieniu odmiennym. Wybór między rymami męskimi i żeńskimi w moich przekładach jest całkowicie arbitralny.

Stary wiersz

Starym wierszem (古體詩 guti shi) określa się utwory o prozodii, jaką znamy z poezji okresów Zhou i Han. Cechą charakterystyczną starego wiersza jest dowolność w układzie tonów (tonemów) poszczególnych sylab w wersie.

Czterosylabowiec

Wiersz czterosylabowy spotykamy głównie w epoce Zhou, a zwłaszcza w Księdze pieśni, choć występuje również w Pieśniach z Chu. Wersy tego wiersza mają ― jak sama nazwa wskazuje ― cztery sylaby, zdarzają się jednak tu i ówdzie wersy o jedną sylabę dłuższe lub krótsze.

Pięcio- i siedmiosylabowiec

Wersy pięciosylabowe pojawiły się już w utworach Qu Yuana. Nie były to jednak wiersze pięciosylabowe, gdyż po pierwsze występowały w nich często wersy o innej długości, a po drugie w wygłosie wersu pojawiało się regularnie dodatkowe słowo 兮xi4, które to stanowiło rzeczoną piątą sylabę, ale nie wnosiło żadnej leksykalnej treści, a było tylko mechaniczną wstawką ułatwiającą lub uatrakcyjniającą być może recytację lub śpiew ― podobnie jak słowo „hej” w pieśniach z Podhala.

Wiersz w pełni pięciosylabowy pojawił się dopiero pod koniec panowania dynastii Han. Wkrótce pojawiły się też wiersze siedmiosylabowe.

Wprowadzenie wierszy pięcio- i siedmiosylabowych może się nie wydawać niczym szczególnie wartym uwagi ― jednak, ze względu na strukturę rytmiczną zdania chińskiego, była to rewolucja w prozodii wiersza. Język chiński, zarówno ten klasyczny jak i współczesny, ma tendencję do tworzenia dwusylabowych stóp, czy też jak kto woli: zestrojów rytmicznych. Wiersz czterosylabowy umożliwiał więc tylko jeden monotonny rytm: 2+2. Wiersz o nieparzystej liczbie sylab dał poetom możliwość tworzenia większej liczby rytmów i przeplatania ich między sobą w miarę potrzeb. Mając pięć sylab do dyspozycji, rytm wersu mógł się przedstawiać następująco:

2+(2+1), czyli: bam-bam [pauza] bam-bam, bam.
2+(1+2), czyli: bam-bam [pauza] bam, bam-bam.
(1+2)+2, czyli: bam, bam-bam [pauza] bam-bam.
(2+1)+2, czyli: bam-bam, bam [pauza] bam-bam.
1+(2+2), czyli: bam [pauza] bam-bam, bam-bam.
(2+2)+1, czyli: bam-bam, bam-bam, [pauza] bam.

W przypadku wiersza siedmiosylabowego, możliwości było odpowiednio więcej.

Nowy wiersz

Zależności tonalne

Pod koniec okresu pierwszego rozbicia (który omówiony został w rozdziale trzecim) prozodia chińska doświadczyła rewolucyjnej zmiany ― nastąpił, można by rzec, przewrót kopernikański w metrum wiersza chińskiego. Główną przyczyną tej zmiany było… pojawienie się na ziemiach chińskich Buddyzmu. Nie treści religijne jednak stały się bodźcem zmian, ale nowe spojrzenie na język, jakie obcy prąd filozoficzny wymusił na Chińczykach.

Święte teksty buddyjskie spisane były w języku nie tylko obcym ale i zupełnie innym pod względem swej struktury, niż ten jakim posługiwali się Chińczycy. Sanskryt to język indoeuropejski o rozbudowanej morfologii (czego nie można powiedzieć o językach chińskich) ― a przede wszystkim język zapisywany alfabetem (a mówiąc precyzyjnie: abugidą), czyli pismem odzwierciedlającym dość precyzyjnie szatę fonetyczną języka. Poznawanie sanskrytu oraz pisma alfabetycznego skłoniło Chińczyków do uważniejszego przyjrzenia się fonetyce własnego języka, co zaowocowało odkryciem tonemów, które zwane są zazwyczaj tonami. Ton jednak to tylko zróżnicowanie wysokości dźwięku, jakie rozciąga się nad całym dźwięcznym odcinkiem sylaby. Tonem zaś oprócz posiadania wszystkich cech tonu opisanych w poprzednim zdaniu charakteryzuje się jeszcze jednym szalenie istotnym szczegółem ― jest integralną częścią słowa (lub morfemu) na równi z każdą występującą w danym słowie (lub morfemie) samogłoską czy spółgłoską. Jest więc tonem czynnikiem różnicującym. Na przykład w języku polskim słowo „da” będzie zawsze formą trzeciej osoby liczby pojedynczej czasu teraźniejszego utworzoną od czasownika „dać,” niezależnie od tego czy wypowiemy je w tonie wznoszącym, jak np. w pytaniu; czy w opadającym, jak np. w poleceniu; czy w falującym, jak np. w wyrazie zwątpienia czy rozczarowania. Ton w języku polskim nie jest bowiem inherentną częścią słowa.

Inaczej rzecz ma się w językach chińskich. Na przykład we współczesnym języku mandaryńskim (w odmianie pekińskiej), sylabę „da” możemy wymówić w czterech różnych tonach:

Ton równy wysoki: 搭 dā (jechać jako pasażer).
Ton rosnący: 達 dá (dotrzeć do celu).
Ton opadająco-rosnący: 打 dǎ (uderzać ręką).
Ton opadający: 大 dà (duży).

Zmiana tonu nad sylabą skutkuje jak widać powstaniem innego słowa, na tej samej zasadzie jak zmiana „d” na „m” poskutkuje w języku polskim zmianą słowa z „da” na „ma.”

Te cztery tony w języku mandaryńskim pełnią więc funkcję rozróżniającą, są zatem tonemami.

W klasycznym języku chińskim również istniały cztery tony różnicujące (czyli tonemy), inne jednak nieco od tonów współczesnego języka mandaryńskiego. Owe cztery tony języka klasycznego to:

ping (平) ― równy
shang (上) ― wznoszący
qu (去) ― odchodzący
ru (入) ― wchodzący

Nie wiemy jaka była ich konkretna wartość fonetyczna. Z analizy ich nazw możemy wysnuć wniosek, iż ton ping był równy (choć nie wiadomo czy był niski czy wysoki), a ton shang wznosił się (choć znowu nie wiadomo czy wznosił w dolnej czy w górnej części „pięciolinii”). Co do dwóch pozostałych tonów, ich nazwy niewiele mówią. Przyglądając się jednak współczesnym językom chińskim, możemy stwierdzić z dużą dozą pewności, że ton ru był krótki i kończył się spółgłoską zwartą, podobnie jak ma to dzisiaj miejsce w przypadku sylab o tonie ru w językach takich jak kantoński czy tajwański. W językach tych sylaby w tonie ru są wyraźnie krótsze od pozostałych i posiadają w wygłosie zglotalizowaną spółgłoskę zwartą lub zwartą krtaniową.

Na szczęście konkretne wartości fonetyczne tonów nie odgrywają większego znaczenia w prozodii wiersza. Na potrzeby poezji owe cztery tony podzielono na dwie grupy:

ping (平) ― równy: do tej grupy należy tylko ton ping
ze (仄) ― skośny: do tej grupy należą pozostałe tony

W nowym wierszu (近體詩 jinti shi) pary wersów odznaczają się wzajemną opozycją tonów nad odpowiadającymi sobie sylabami, tzn. jeśli w pierwszym wersie pary wersów jakaś sylaba jest w tonie ping, to odpowiadająca jej sylaba w drugim wersie tej pary wersów jest w tonie ze i na odwrót. Sylaby które się rymują, muszą być w tym samym tonie, tj. albo obie (lub więcej) w ze albo obie (lub więcej) w ping. Czasem pierwszy wers rymuje się z drugim wersem, wtedy opozycja tonalna zostaje w przypadku tej jednej sylaby zaburzona, gdyż obie sylaby wygłosowe pierwszego i drugiego wersu muszą być w takim samym tonie. Oto przykład wiersza pięciosylabowego, w którym poeta zastosował omawianą tutaj regułę prozodyczną.

ton ze oznaczymy symbolem: ^
ton ping oznaczymy symbolem: –

Każdy znak pisma chińskiego jest zapisem jednej sylaby.

國破山河在,    ^ ^ – – ^
城春草木深。    – – ^ ^ –
感時花濺淚,    – – – ^ ^
恨别鳥驚心。    ^ ^ ^ – –
烽火連三月,    ^ ^ – – ^
家書抵萬金。    – – ^ ^ –
白頭搔更短,    – – – ^ ^
渾欲不勝簪。5    ^ ^ ^ – –

Ten układ tonów jest jednym z wielu możliwych układów. W tym układzie rymują się sylaby w tonie ping; możliwy jest również taki układ, gdzie rymują się sylaby w tonie ze, choć wierszy z rymem w tonie ze jest zdecydowanie mniej.

Nowy wiersz może być pięcio- lub siedmiosylabowcem i występuje w trzech odmianach: regulowanej, seryjnej oraz uciętej.

Wiersz regulowany

Wiersz regulowany (律詩 lü shi) składa się z ośmiu wersów. Druga i trzecia para wersów muszą być zbudowane na zasadzie składniowo-semantycznego paralelizmu przeciwstawnego, co znaczy, że wyrazy w drugim wersie każdej z tych dwóch par wersów:

  1. muszą mieć znaczenie przeciwne do znaczenia odpowiadających im wyrazów z pierwszego wersu;
  2. muszą należeć do tej samej kategorii gramatycznej, co odpowiadające im wyrazy z pierwszego wersu danej pary, np.:

image

W dosłownym przekładzie:

image6

Paralelizmy takie mogą również występować w dwóch pozostałych parach (pierwszej i ostatniej).

W całym wierszu obowiązuje ten sam rym. Rymować muszą się parzyste wersy. Wers pierwszy również może się rymować z drugim. Utwór przestrzegać musi zasad opozycji tonemów.

Wiersz seryjny i ucięty

Wiersz seryjny (排律 pai lü) powstaje wtedy, kiedy wydłużymy wiersz regulowany, dodając do niego dowolną liczbę par wersów zbudowanych na zasadzie paralelizmów przeciwstawnych. Wersy te wstawiane są wewnątrz wiersza, czyli po pierwszej i przed ostatnią parą wersów; wersy par pierwszej i ostatniej nie muszą być wzajemnie przeciwstawne.

Wiersz ucięty (絕句 jue ju) to czterowersowy wiersz zachowujący zasady opozycji tonemów znane z wiersza regulowanego. Co do występowania wyrażeń paralelnych w wierszu uciętym panuje całkowita dowolność. Rymować muszą się wersy parzyste. Pierwszy wers może się również rymować z wersami parzystymi, tworząc (przypadkowo) rubajjat.

Przypisy

1 Liczba możliwych sylab w poszczególnych językach chińskich jest oczywiście różna i ulegała zmianie na przestrzeni dziejów, ale i tak jest ona niewielka w porównaniu do liczby sylab w językach europejskich. Z tego też powodu języki chińskie są silnie homofoniczne, a co za tym idzie, znalezienie rymu jest bardzo łatwe.

2 Budowa wielu znaków pisma chińskiego jest wprawdzie oparta na wymowie, ale w sposób niesystematyczny oraz nie zawsze precyzyjny.

3 Nierzadko pewne słowa rymują się wciąż w niektórych językach chińskich, podczas gdy w innych (na skutek zmian fonologicznych) utraciły jedność wygłosu.

4 Jest to współczesna wymowa tego słowa w języku mandaryńskim.

5 Wiersz autorstwa Du Fu. (Qiu Xieyou (red.), Xin yi Tang shi san bai shou, Tajpej: Sanmin, 1998, s. 255).

6 Fragment wiersza autorstwa Du Fu. (Li Shousong, Li Yiyun (red.), Quan Du shi xin shi, Pekin: Zhongguo Shudian, 2002, s. 590).

Źródło:

Jarek Zawadzki, Dawna literatura chińska: antologia i omówienie, t. 1, Seattle: CreateSpace, 2015, s. 229-235. https://enheduanna.pl/litchin.php



沙寧
O mnie 沙寧

Jarek Zawadzki, tłumacz literatury głównie anglo- i chińskojęzycznej. Przetłumaczył (między innymi) zbiór opo­wiadań-repor­taży Sanmao pt. Saha­ryjskie dni wydany przez Kwiaty Orientu oraz Opowieści kanterberyjskie Geoffreya Chaucera wydane przez Bibliotekę Śląską. Czasami nawet sam coś napisze.

Nowości od blogera

Komentarze

Inne tematy w dziale Kultura