Zespolone rozszerzenie algorytmu Collatza — definicja i własności
Data opracowania: 22 listopada 2026
Klasyfikacja tematyczna: Teoria liczb, układy dynamiczne dyskretne, liczby całkowite Gaussa.
1. Wprowadzenie
Klasyczny algorytm Collatza działa na dodatnich liczbach całkowitych. Jego reguła określa dwa możliwe przejścia:
• dla liczby parzystej następuje dzielenie przez 2;
• dla liczby nieparzystej następuje przekształcenie 3n + 1.
W niniejszej notce przedstawiam rozszerzenie tej reguły na liczby całkowite Gaussa. Celem jest zbadanie, jakie konsekwencje wynikają ze zmiany dziedziny algorytmu przy zachowaniu jego podstawowej postaci.
Nie jest to próba rozwiązania klasycznej hipotezy Collatza. Badamy zachowanie rozszerzonego algorytmu i jego związek z klasycznym przypadkiem.
2. Dziedzina algorytmu
Przyjmujemy liczby całkowite Gaussa, czyli liczby postaci:
z = a + bi
gdzie a i b są liczbami całkowitymi, a i oznacza jednostkę urojoną, dla której i² = −1. Dziedzinę tę oznaczamy przez ℤ[i].
W przypadku liczb rzeczywistych parzystość jest określana przez podzielność przez 2. Dla liczb Gaussa przyjmujemy analogiczne kryterium:
Liczba z = a + bi jest parzysta wtedy i tylko wtedy, gdy zarówno a, jak i b są podzielne przez 2.
Inaczej mówiąc, z jest parzysta, jeżeli istnieje liczba całkowita Gaussa w taka, że z = 2w. Jest to naturalne rozszerzenie pojęcia parzystości na liczby całkowite Gaussa.
3. Definicja zespolonego algorytmu Collatza
Definiujemy odwzorowanie T na ℤ[i]:
• jeżeli obie współrzędne liczby z są parzyste, przyjmujemy T(z) = z / 2;
• w przeciwnym przypadku przyjmujemy T(z) = 3z + 1.
Jest to bezpośrednie rozszerzenie klasycznej reguły Collatza, bez zmiany jej współczynników.
Algorytm zachowuje dziedzinę ℤ[i]. Dzielenie przez 2 daje liczbę Gaussa o całkowitych współrzędnych, jeżeli obie współrzędne są parzyste. Natomiast przekształcenie 3z + 1 również zachowuje całkowitość obu współrzędnych.
4. Redukcja do klasycznego algorytmu
Jeżeli część urojona liczby z wynosi zero, otrzymujemy z = a + 0i. Wówczas:
• parzystość liczby Gaussa jest równoważna parzystości a;
• dzielenie przez 2 jest identyczne jak w klasycznym algorytmie;
• przekształcenie 3z + 1 redukuje się do 3a + 1.
Oś rzeczywista jest więc niezmiennicza względem odwzorowania T.
Twierdzenie 1
Ograniczenie zespolonego odwzorowania T do dodatniej półosi rzeczywistej ℤ₊ ⊂ ℤ[i] jest dokładnie klasycznym algorytmem Collatza (natomiast na całej osi rzeczywistej ℤ odtwarza uogólniony algorytm Collatza obejmujący zero oraz liczby ujemne).
Oznacza to, że klasyczny algorytm jest szczególnym przypadkiem zdefiniowanego tutaj rozszerzenia.
5. Zachowanie trajektorii z niezerową częścią urojoną
Rozważmy liczbę początkową:
z₀ = a₀ + b₀i, przy czym b₀ ≠ 0
W kolejnych krokach algorytmu część urojona może zmieniać się na dwa sposoby:
• przy dzieleniu przez 2: b przechodzi w b / 2;
• przy przekształceniu 3z + 1: b przechodzi w 3b.
W żadnym przypadku niezerowa część urojona nie staje się zerem.
Aby wykazać dalsze zachowanie trajektorii, rozpatrzmy wykładnik największej potęgi liczby 2 dzielącej b. Jeżeli b jest parzyste:
• gdy a jest parzyste, następuje dzielenie przez 2, a część urojona zmniejsza się do b / 2;
• gdy a jest nieparzyste, najpierw następuje przekształcenie 3z + 1. Otrzymujemy wtedy:
3z + 1 = (3a + 1) + 3bi
Obie współrzędne są parzyste, ponieważ 3a + 1 jest parzyste dla nieparzystego a, natomiast 3b jest parzyste dla parzystego b. Możemy zatem podzielić otrzymaną liczbę przez 2. Część urojona zmienia się wówczas z b na 3b / 2.
W obu przypadkach wykładnik największej potęgi 2 dzielącej część urojoną zmniejsza się dokładnie o jeden. Ponieważ początkowy wykładnik jest skończony, po skończonej liczbie takich przejść część urojona staje się nieparzysta.
Od tego momentu nie może już nastąpić dzielenie przez 2. W każdym kolejnym kroku algorytm stosuje wyłącznie przekształcenie 3z + 1. Część urojona jest więc od tego momentu mnożona przez 3 w każdym kroku, a jej wartość bezwzględna rośnie bez ograniczeń.
Twierdzenie 2
Każda trajektoria zespolonego algorytmu Collatza rozpoczynająca się od liczby całkowitej Gaussa z niezerową częścią urojoną jest nieograniczona.
6. Konsekwencje matematyczne
Z powyższego wyniku wynikają następujące własności:
• Żadna trajektoria rozpoczynająca się poza osią rzeczywistą nie może osiągnąć osi rzeczywistej.
• Żadna trajektoria z niezerową częścią urojoną nie może utworzyć cyklu skończonego.
• Wszystkie cykle skończone tego rozszerzonego algorytmu muszą leżeć na osi rzeczywistej.
• Zachowanie algorytmu na osi rzeczywistej jest identyczne z zachowaniem klasycznego algorytmu Collatza.
• Rozszerzenie dziedziny do liczb Gaussa wprowadza nowe trajektorie, których zachowanie jest jakościowo odmienne od trajektorii rzeczywistych.
Wynik ten nie rozstrzyga, czy wszystkie dodatnie liczby całkowite w klasycznym algorytmie osiągają cykl 1 → 4 → 2 → 1.
7. Podsumowanie
Rozszerzenie klasycznego algorytmu Collatza na liczby całkowite Gaussa prowadzi do dwóch odmiennych obszarów zachowania:
• na osi rzeczywistej algorytm zachowuje dokładnie klasyczną postać;
• poza osią rzeczywistą każda trajektoria jest nieograniczona.
Zatem klasyczny algorytm Collatza stanowi szczególny przypadek szerszego odwzorowania działającego na liczbach całkowitych Gaussa. Wprowadzenie części urojonej nie jest jedynie rozszerzeniem zbioru dopuszczalnych wartości — zmienia również strukturę dynamiki algorytmu.
Zakres wyniku: Notka dotyczy wyłącznie zdefiniowanego odwzorowania na liczbach całkowitych Gaussa z kryterium parzystości opartym na podzielności obu współrzędnych przez 2. Nie przesądza o zachowaniu innych możliwych rozszerzeń algorytmu Collatza na liczby zespolone.


Komentarze
Pokaż komentarze