Spółdzielnie funkcjonują lokalnie - jedna spółdzielnia może operować na terenie maksymalnie trzech sąsiadujących gmin wiejskich lub miejsko-wiejskich, tworząc lokalny i zamknięty (ograniczony do jej członków) rynek energii. Jej istotą jest tworzenie OZE i zarządzanie wolumenem energii i instalacjami OZE, które są własnością jej członków, przy czym górnym ograniczeniem jest 10 MW mocy tych źródeł.
Najistotniejszym parametrem wstępnej analizy racjonalności tworzenia SE jest wolumen zużycia energii przez jej potencjalnych członków oraz niewykorzystany dotąd potencjał dla OZE wśród potencjalnych członków spółdzielni. Im wyższy wolumen, tym większe zaangażowanie inwestycyjne stoi przed Spółdzielnią.
Szkieletem SE jest jej system zarządzania energią, który powinien mieć możliwość aktywnego wnikania i kształtowania profilu zużycia energii i sterowania nadążającym za nim profilem produkcji energii w OZE dostoswanym do tego zużycia. Dlatego, z powodów praktycznych, narzędzie zwane EMS (energy management system) winno mieć funkcjonalność sterowania, najlepiej zautomatyzowanego, produkcją energii, ale również modelowania jej konsumpcji. Najdoskonalsze systemy EMS stosują rozwiązania informatyczne oparte na predykcjach produkcji energii z OZE i jej zużycia, wyliczanych przez systemy AI.
900 spółdzielni – i co dalej?
Chociaż Spółdzielnie Energetyczne w Polsce „wystrzeliły” w 2025 roku do dzisiejszego poziomu ich rejestru w KOWR do blisko 900, większość z nich biernie odnosi się do swojej działalności. Wykorzystały „obniżkę” w 2025 roku wymaganego poziomu autokonsumpcji do 40% w skali roku. Obecnie limit ten wynosi minimum 70% energii liczonej w skali roku. Resztę energii, która nie pochodzi z zasobów Spółdzielni, zabezpiecza dla każdego z jej członków operator sieci dystrybucyjnej pełniący rolę „dostawcy zobowiązanego” na podstawie umów kompleksowych uwzględniających umowę pomiędzy Spółdzielnią a danym OSD.
SE na co dzień bilansuje produkcję z konsumpcją, wykorzystując lokalną sieć dystrybucji elektroenergetycznej nadzorowanej przez Operatora tej sieci (OSD). W dzisiejszym stanie prawnym sieć ta pełni funkcję swoistego magazynu energii – SE „zrzuca” do niej niezużytą na bieżąco energię z OZE, a następnie odbiera 60% tej energii w ciągu 12 miesięcy od wytworzenia nadwyżki.
Członkowie spółdzielni energetycznych wykorzystują obecny ustawowy zapis zwalniający jej członków z większej części opłat przesyłowych, co per saldo zmniejsza koszty energii pobieranej przez nich z sieci o ok.30%.
Większości z ok.900 zarejestrowanych SE w Krajowym Ośrodku Wsparcia Rolnictwa (KOWR), który zgodnie z Ustawą o OZE, prowadzi ich rejestr, ten aspekt traktuje jako wystarczający dla istnienia SE. Wystarcza im takie zmniejszenie kosztu energii i zatrzymuje się na wymaganym poziomie 40% autokonsumpcji z własnych OZE. Tymczasem rzeczywisty sens ekonomiczny ma zbudowanie „lokalnego monopolu” rozumianego jako stabilnie niska cena samodzielnie produkowanej energii, na poziomie zabezpieczającym niemal 100% jej konsumpcji wśród swoich członków!
Etap formatowania SE – Obszarowa Optymalizacja Energetyczna
Bodaj najistotniejszym krokiem rozwoju Spółdzielni jest wykonanie obszarowej optymalizacji energetycznej i na jej bazie stworzenie jej własnego planu rozwoju w postaci planu (programu) inwestycyjnego wykorzystującego potencjał członków SE. Jest to także element niezbędny do „zbudowania” systemu zarządzania energią - EMS (energy management system). A EMS to właściwie Spółdzielnia Energetyczna!
Obszarowa optymalizacja energetyczna wychodzi od analizy zasobów i potencjału rozbudowy OZE na obszarze działania Spółdzielni. Obszarową optymalizację wywodzi się z doświadczeń optymalizacji energetycznej obiektów. Niemniej obszarowa optymalizacja nie jest prostą sumą takich optymalizacji energetycznych realizowanych w obiektach wielkokubaturowych i przemysłowych, urzędach, placówkach oświatowych i kulturalnych, infrastrukturze medycznej, obiektach sportowych i basenach, zajezdniach autobusowych, ciepłowniach, instalacjach przetwarzania odpadów czy w wodociągach i oczyszczalniach ścieków. Chodzi o budowanie elastyczności energetycznej całego zbioru elementów wytwarzających i konsumujących energię. Często nazywa się tak zoptymalizowany zasób „wirtualną elektrownią”.
Obszarowa optymalizacja energetyczna winna być wykonywana przez doświadczonych wykonawców, działających zgodnie z normami ISO 50000 i 50002, które poświadczają ich kompetencje, a przede wszystkim metodykę wykonania tej optymalizacji. Dynamiczna forma optymalizacji przekłada się na sprawność tworzonego na jej bazie EMS przygotowanego do sterowania procesami produkcji i konsumpcji energii w ramach Spółdzielni.
Finansowanie Spółdzielni czy członków SE?
W realizacji programu inwestycyjnego w ramach Spółdzielni Energetycznej należy rozpatrzeć efektywność dwóch kierunków jego finansowania. Pierwszy to finansowanie źródeł OZE w ramach budżetów poszczególnych członków spółdzielni - czyli budowanie majątku członków SE. Drugi kierunek, znacznie lepszy dla umacniania SE jako odrębnego podmiotu gospodarczego, to finansowanie inwestycji w ramach budowy majątku samej Spółdzielni. Tu szczególnie wydatki związane z utworzeniem i utrzymaniem systemu EMS są nieuniknione i muszą być ponoszone przez samą Spółdzielnię.
SE buduje swój potencjał ekonomiczny (zdolność kredytową) w oparciu o skalę zabezpieczenia potrzeb swoich członków, nie kierując się maksymalizacją zysku. SE to w pewnym sensie organizacja „non profit” z dodatnim wynikiem finansowym. Dlatego modelowanie przyszłych OZE w SE kieruje się zasadą zabezpieczenia potrzeb. Milowym krokiem rozwoju SE jest wykonanie, po analizie zasobów, obszarowej optymalizacji energetycznej. Na jej bazie tworzony jest jej własny EMS, a przede wszystkim plan rozwoju – wykorzystania potencjału jej członków, w postaci planu (programu) inwestycyjnego. Musi to być logiczna, spójna całość, której sfinansowanie daje końcowo pożądany efekt – jak najwyższą autokonsumpcję własnej energii z OZE.
„Specjalny” charakter SE organizowanych przez JST i ich Spółki Komunalne
Jednostki Samorządu Terytorialnego i ich spółki komunalne świadczą wobec lokalnej społeczności pewien zakres publicznie pożądanych działań, usług i świadczeń. Należy do nich również zaopatrzenia w energię. Ustawowe zobowiązanie JST do sporządzania wytycznych i planów zaopatrzenia uzgadniane z OSD jest naturalną podstawą by szukać oszczędności i optymalizacji zużycia energii w lokalnej przestrzeni i na lokalnym rynku. Dotyczy to zarówno zaopatrzenia w wodę i odprowadzenie ścieków, lokalnej gospodarki odpadowej, ale także zaopatrzenia gminy w ciepło i energię elektryczną. Te ostatnie potrzeby mogą być przesunięte do struktury Spółdzielni Energetycznej. Ubocznymi korzyściami takiego „przesunięcia” jest budowanie w SE trwałych kompetencji energetycznych gminy, ale także uwolnienie JST od ciężaru zarządzania i finansowania infrastruktury elektroenergetycznej oraz cieplnej. Majątek gminny przesunięty do SE wychodzi poza sztywne ramy Prawa Zamówień Publicznych, a majątek i finanse SE wychodzą poza bilanse i sprawozdawczość finansową JST – nie są jej częścią!
BOŚ jako partner finansowy
Bank Ochrony Środowiska jest szczególnie zainteresowany finansowaniem Spółdzielni Energetycznych tworzonych przez JST i ich Spółki Komunalne. Swoją przygodę ze Spółdzielniami Energetycznymi rozpoczął od uruchomienia „Rachunku dla spółdzielni energetycznych”, który umożliwia Spółdzielni prowadzenie rozliczeń ze swoimi członkami. Obecnie Bank przygotowuje kompleksowe rozwiązanie w zakresie finansowania potrzeb inwestycyjnych SE, które w procesie kredytowym uwzględni ich specyfikę. Modelowanie kredytu będzie uwzględniać miksy energetyczne technologii możliwych w SE (biogaz, fotowoltaika z magazynami energii elektrycznej, turbiny wiatrowe i wodne, układy gazowych kogeneratorów, stacje ładowania pojazdów elektrycznych). Doświadczenie w zakresie finansowania poszczególnych źródeł wytwórczych OZE zostanie wykorzystane przy strukturyzowaniu nowych produktów.
Możliwości spłaty przez Spółdzielnię kredytu w kilkuletnim okresie, zagwarantowana jest wewnętrzną taryfą SE uzgadniającą cenę za kWh dla członków Spółdzielni, w której znajduje się oprócz kosztów operacyjnych tego podmiotu, spłata zobowiązań kredytowych. Okazuje się, że tak skalkulowana cena za jednostkę energii, po inwestycjach Spółdzielni w jej OZE i tak będzie niższa niż ta, którą płaci obecnie członek spółdzielni za energię elektryczną dostarczaną przez rynek. Po spłacie zobowiązań pozostają w Spółdzielni OZE, które nadal produkują energię, a taryfa (cena) za energię zmniejsza się o składową wynikającą ze spłaty kredytu. Środki, które dziś gmina i jej spółki komunalne, które wydają na energię, będą mogły być przekierowane na inne cele.
Udział BOŚ w dolnośląskim Programie Pilotażowym dla Spółdzielni Energetycznych
Programu Pilotażowy dla Spółdzielni Energetycznych, który BOŚ realizuje z WFOŚiGW we Wrocławiu tamtejszym OSD - Tauron Dystrybucja, polega na wykonaniu obszarowej optymalizacji energetycznej i EMS dla kilku Spółdzielni Energetycznych wyłonionych w ramach tego Programu. Wśród nich znajdują się SE, których wolumen zapotrzebowania na energię elektryczną wynosi od 2,5 do 8,5 GWh. Jednoczą one od kilku do kilkunastu podmiotów wśród których znajdują się 2-3 JST i ich spółki komunalne.
Program Pilotażowy rozpoczął się konferencją informującą o spółdzielniach energetycznych, na której byli przedstawiciele 116 dolnośląskich gmin wiejskich i wiejsko-miejskich. Kolejnym jego elementem był cykl spotkań w/w trzech instytucji, które pilotaż zawiązały, z kilkudziesięcioma gminami, które w ich toku zostały przekonane do wykraczania poza swoje granice i połączenia sił z sąsiednimi gminami. W trakcie tego mozolnego procesu analiz i dyskusji sformowało się kilkanaście Spółdzielni, które wkroczyły na ścieżkę pozyskania grantów finansowych z Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej we Wrocławiu, który wyasygnował na realizację pilotażu ok. 5 mln zł. Jednym z etapów formatowania Spółdzielni był dialog techniczny prowadzony z OSD – Tauron Dystrybucja, uzgadniający możliwości techniczne sieci w lokalizacjach tych SE. Bank Ochrony Środowiska prowadzi analizy finansowych możliwości zrealizowania w tych spółdzielniach inwestycji w OZE na bazie dostępnych linii kredytowania. Efekty tych działań i analiz pilnie obserwuje Ministerstwo Klimatu i Środowiska i Ministerstwo Energii oraz Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska, które przygotowują na 2027 rok uruchomienie wsparcia finansowego dla Spółdzielni Energetycznych w Polsce.
Skala rynku inwestycyjnego tworzonego przez Spółdzielnie Energetyczne
Skala rynku inwestycyjnego kreowanego przez Spółdzielnie Energetyczne wyprowadzona na podstawie dolnośląskich i innych doświadczeń BOŚ ze spółdzielniami energetycznymi wskazuje poziom 5 miliardów zł, przy jednostkowym zapotrzebowaniu na kredyt 10-50 milionów złotych dla SE. Zabezpieczenia kredytowe opierać się będą na tradycyjnych mechanizmach zmniejszających ryzyka finansowe, ale także na stabilizacji wewnętrznych taryf rozliczania się spółdzielni ze swoimi członkami, w których oprócz bieżących kosztów SE uwzględniany będzie zwrot kredytów na OZE w Spółdzielni Energetycznej. Da to możliwość łączenia lokalnego bilansowania energetycznego ze zwiększaniem ilości i specyfiki członków-konsumentów korzystających z szansy obniżenia ich kosztów energii, z jednoczesnym zwiększaniem bezpieczeństwa i tworzeniem obszarów gospodarki obiegu zamkniętego na poziomie lokalnym.
Wojciech Kurdziel
Ekspert Banku Ochrony Środowiska
Fot: Zdjęcie wygenerowane za pomocą AI
Komentarze
Pokaż komentarze