Rok pokoju rok wojny 2015 ??? - Rok 1863 Lekcja historyji

https://www.youtube.com/watch?v=7s-zzernH-c

 

 

http://i.wp.pl/a/f/jpeg/32514/wiki_powstanie_styczniowe_635.jpeg

 

Polak sobie kupi:

 

http://staropolska.pl/renesans/jan_kochanowski/piesni/piesni_31.html

 

PIEŚŃ 5

 

Wieczna sromota i nienagrodzona
Szkoda, Polaku! Ziemia spustoszona
Podolska leży, a pohaniec sprosny,
Nad Niestrem siedząc, dzieli łup żałosny!

Niewierny Turczyn psy zapuścił swoje,
Którzy zagnali piękne łanie twoje
Z dziećmi pospołu, a nie masz nadzieje,
By kiedy miały nawiedzić swe knieje.

Jedny za Dunaj Turkom zaprzedano,
Drugie do hordy dalekiej zagnano;
Córy szlacheckie (żal się mocny Boże!)
Psom bisurmańskim brzydkie ścielą łoże.

Zbójce, niestety, zbójce nas wojują,
Którzy ani miast, ani wsi budują,
Pod kotarzami tylko w polach siedzą,
A nas nierządne, ach, nierządne, jedzą.

Tak odbieżałe stado więc drapają
Rozbojce wilcy, gdy po woli mają,
Że ani pasterz nad owcami chodzi,
Ani ostrożnych psów za sobą wodzi.

Jakiego serca Turkowi dodamy,
Jesli tak lekkim ludziom nie zdołamy?
Ledwieć nam i tak króla nie podawa;
Kto sie przypatrzy, mała nie dostawa.

Zetrzy sen z oczu, a czuj w czas o sobie,
Cny Lachu! Kto wie, jemu czyli tobie
Szczęście chce służyć? A dokąd wyroku
Mars nie uczyni, nie ustępuj kroku!

A teraz k temu obróć myśli swoje,
Jakobyć szkody nieprzyjaciel twoje
Krwią swą nagrodził i omył tę zmazę,
Którą dziś niesiesz prze swej ziemie skazę.

Wsiadamy? Czy nas półmiski trzymają?
Biedne półmiski, czego te czekają?
To pan, i jadać na śrebrze godniejszy,
Komu żelazny Mars będzie chętniejszy.

Skujmy talerze na talery, skujmy,
A żołnierzowi pieniądze gotujmy!
Inszy to darmo po drogach miotali,
A my nie damy, bychmy w cale trwali?

Dajmy; a naprzód dajmy! Sami siebie
Ku gwałtowniejszej chowajmy potrzebie.
Tarczej niż piersi pierwej nastawiają,
Pozno puklerza przebici macają.

Cieszy mię ten rym: "Polak mądr po szkodzie";
Lecz jesli prawda i z tego nas zbodzie,
Nową przypowieść Polak sobie kupi,
Że i przed szkodą, i po szkodzie głupi.

 

Artur Grottger - Wojna

www.pinakoteka.zascianek.pl800 × 620Wyszukiwanie obrazem

I. Pójdź ze mną przez padół płaczu.

 

W poszukiwani historii szlachetnego Przodka Naczelnika Powstania Styczniowego 1863

 

 

http://www.pinakoteka.zascianek.pl/Grottger/Images/Wojna05.jpg

 

 

https://archive.org/stream/dziejeroku01przygoog/dziejeroku01przygoog_djvu.txt

 

Pełny tekst " Dzieje 1863 Roku "

Google 

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scannod by Google as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legał copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial partics, including placing technical rcstrictions on automatcd querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designcd Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
person al, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated ąuerying Do not send automatcd queries of any sort to Google's system: If you are conducting rcsearch on machinę 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laigc amount of text is hclpful, pleasc contact us. We cncourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributłonTht Goog^s "watermark" you see on each file is essential for in forming peopleabout this project andhelping them lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legał WhatCYcr your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legał. Do not assumc that just 
becausc we believc a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offcr guidancc on whcthcr any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps rcaders 
discoYcr the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the fuli icxi of this book on the web 

at |http : //books . google . com/| 

Misją Google jest uporządkowanie światowych zasobów informacji i uczynienie ich powszechnie dostępnymi i użytecznymi. Google Book Search ułatwia rcaders

discoYcr książki świata, a jednocześnie pomaga autorom i wydawcom dotarcie do nowych odbiorców. Możesz przeszukać Fuli icxi tej książki w sieci

co | http: // books. google. com / |

Google 

 

Jest to cyfrowa wersja książki, która przez pokolenia przechowywana była na bibliotecznydi pólkach, zanim została troskliwie zeska^ 

nowana przez Google w ramach projektu światowej bibhoteki sieciowej. 

Prawa autorskie do niej zdążyły już wygasnąć i książka stalą się częścią powszechnego dziedzictwa. Książka należąca do powszechnego 

dziedzictwa to książka nigdy nie objęta prawami autorskimi lub do której prawa te wygasły. Zaliczenie książki do powszechnego 

dziedzictwa zależy od kraju. Książki należące do powszechnego dziedzictwa to nasze wrota do przeszłości. Stanowią nieoceniony 

dorobek historyczny i kulturowy oraz źródło cennej wiedzy. 

Uwagi, notatki i inne zapisy na marginesach, obecne w oryginalnym wolumenie, znajdują się również w tym pliku - przypominając 

długą podróż tej książki od wydawcy do bibhoteki, a wreszcie do Ciebie. 

Zasady uźytkowEinia 

Google szczyci się współpracą z bibliotekami w ramach projektu digitalizacji materiałów będących powszechnym dziedzictwem oraz ich 

upubliczniania. Książki będące takim dziedzictwem stanowią własność publiczną, a my po prostu staramy się je zachować dla przyszłych 

pokoleń. Niemniej jednak, prEice takie są kosztowne. W związku z tym, aby nadal móc dostEu^czać te materiały, podjęliśmy środki, 

takie jak np. ograniczenia techniczne zapobiegające automatyzacji zapytań po to, aby zapobiegać nadużyciom ze strony podmiotów 

komercyjnych. 

Prosimy również o; 

• Wykorzystywanie tych phków jedynie w celach niekomercyjnych 

Google Book Search to usługa przeznaczona dla osób prywatnych, prosimy o korzystanie z tych plików jedynie w nickomcrcyjnycti 

celach prywatnych. 

• Nieautomatyzowanie zapytań 

Prosimy o niewysylanie zautomatyzowanych zapytań jakiegokolwiek rodzaju do systemu Google. W przypadku prowadzenia 

badań nad tlumaczeniEimi maszynowymi, optycznym rozpoznawaniem znaków łub innymi dziedzinami, w których przydatny jest 

dostęp do dużych ilości telfstu, prosimy o kontakt z nami. Zachęcamy do korzystania z materiałów będących powszechnym 

dziedzictwem do takich celów. Możemy być w tym pomocni. 

• Zachowywanie przypisań 

Znak wodny"Googłe w łsażdym pliku jest niezbędny do informowania o tym projekcie i ułatwiania znajdowania dodatkowyeti 

materiałów za pośrednictwem Google Book Search. Prosimy go nie usuwać. 

Ściganie prawa 

W każdym przypadku użytkownik ponosi odpowiedzialność za zgodność swoich działań z prawem. Nie wolno przyjmować, że 

skoro dana łisiążka została uznana za część powszechnego dziedzictwa w Stanach Zjednoczonych, to dzieło to jest w ten sam 

sposób tralrtowane w innych krajach. Ochrona praw autorskich do danej książki zależy od przepisów poszczególnych lirajów, a 

my nie możemy ręczyć, czy dany sposób użytkowania którejkolwiek książki jest dozwolony. Prosimy nie przyjmować, że dostępność 

jakiejkolwiek książki w Google Book Search oznacza, że można jej użj'wać w dowolny sposób, w każdym miejscu świata. Kary za 

naruszenie praw autorskich mogą być bardzo dotkliwe. 

Informacje o usłudze Google Book Search 

Misją Google jest uporządkowanie światowych zasobów informacji, aby stały się powszechnie dostępne i użyteczne. Google Book 

Search ułatwia czytelnikom znajdowanie książek z całego świata, a autorom i wydawcom dotarcie do nowych czytelników. Cały tekst 

tej książki można przeszukiwać w Internecie pod adresem [http : //books . google . comT] 

Rok 1863 Powstanie Styczniowe

DZIEJE 1863 ROKU 

Dzieje 1863 roku 

 

PRZEZ 

AUTORA „HISTORYI DWÓCH LAT" 

 

TOM PIERWSZY 

 

KRAKOW 

NAKŁAD I DETJK W. L. ANCZYCA 1 SPÓŁKI 
 

1897 

HABYARD COLLEGE l \ m ^ 

ZAKUPIONE OD 

PIENIĄDZE 

 

Rewolucya ma to do siebie, że się zatrzymać nie może; jeżeli 

jej przywódcy nie chcą iść tak daleko jak ona, to ich wywróci, a in- 

nych postawi. 

Ks. Waleryan Kalinka. 

Jest się o co frasować i bać, iż ludzie młodzi, nieświadomi, nie- 

ćwiczeni, w Rzeczypospolitej rządy czynią; drugim mędrszym i ćwiczeń- 

szym i starszym, także na skazę wszystkiej Korony przeszkody czynią. 

f\s. Piotr Skarga, 

ja 

praca niniejsza jest dalszym ciągiem pięoiotomowego 

dzieła p. t. „Historya dwóoh lat^, ukońozonego w roku 

zeszłym. Himo to stanowi ona odrębną, w sobie zamkniętą 

całość, obejmującą dzieje opłakanych wypadków J863 roku. 

Nie mieliśmy na tem polu żadnych w literaturze polskiej 

poprzedników, gdyż dwutomowe dzieło B. Limanowskiego 

(„Historya ruchu narodowego od 1863 do 1864 r.** Lwów, 

Księgarnia polska, 1882 r.), jest zbyt pobieżnem i przepeł- 

nionem błędami. Wielka, pod wielu względami, znakomita 

praca p. Stan. Kożmiana („Ezecz o roku 1863^, Kraków, 

1894 r.), nie jest właściwie historyą, ąle raczej pismem 

przygodnem historyczno-pohtycznem. Dwie najważniejsze 

książki w języku rosyjskim: Gesket-Puzyrewskiego (^Wo- 

jennyja diejstwia w Carstwie Polskom w 1863 godu**. War- 

szawa, 1894) i Mikołaja Berga („Zapiski o polskich zago- 

worach i wozstaniach", Poznań, 1884 r.) odznaczają się 

obok ciekawych szczegółów mnóstwem błędów i podań 

fałszywych, oraz jednostronnem oświetleniem. Dość liczne 

pamiętniki, tak w języku polskim jak i rosyjskim, doty- 

czące tej epoki, przedstawiają z natury rzeczy tylko ma- 

teryał historyczny, którego jedna!^ bardzo ostrożnie używać 

Należy. , i

Diieje 1863 r, Tom I. "^^ 1 

— 2 — 

Z tych wszystkich powodów sami musieliśmy się 

przekopywać, że tak powiemy, przez góry nieobrobionej 

rudy, przez stosy kłamstw i podejrzanych relacyi. Praca 

była trudną i nużącą, i w dziele niniejszem niewątpliwie 

znajdować się muszą i znajdują błędy, które światła kry- 

tyka, albo odkrycie nowych materyałów kiedyś wyjaśni. 

Obraz zresztą tej posępnej walki, toczonej na ogromnych 

stosunkowo przestrzeniach, w głębi lasów, w mrocznych 

cieniach tajemniczości, gdzie trudno było notować dla hi- 

storyi szczegóły, nigdy nie może być dokładnym i wyczer- 

pującym. A przytem była to walka o wyjątkowym cha- 

rakterze; tak nieprzyjaciele jak i swoi, w usprawiedliwio- 

nej obawie o życie własne i innych, niszczyli materyały 

i dokumenta historyczne, zakopywali je w ziemi, gdzie gi- 

nęły niepowrotnie, chowali po skrytkach, gdzie myazy 

i mole je jadły. Dla tego też, powtarzamy, odtworzenie 

dokładnego i szczegółowego obrazu, dziś i zawsze będzie 

trudnem, prawie niemożliwem. 

I zresztą w historyi nie o to wcale idzie, nie o szcze- 

goły i drobiazgi, ale o całość obrazu. Tę caJtość slaraliśmy 

się namalować, o ile sił naszych starczyło; okazać czyta-^ 

jącej potomności polskiej lekkomyślność przedsięwzięcia 

u tych, którzy stali na czele, heroizm i poświęcenie tych, 

którzy nie oglądając się na nie poszli ledz swem ciałem 

za niepodległość ojczyzny. Stąd w opowiadaniu o wojnie 

pominęliśmy mnóstwo drobniejszych utarczek, bez głęb- 

szego znaczenia historycznego i politycznego, a mówimy 

tylko o takich, które na przebieg wypadków i na losy 

kraju wpływ miały. 

O materyałach drukowanych, użytych do napisania 

tego dzieła, wspominamy w tekście we właściwem miejscu. 

Wypada nam wszelako kilka słów powiedzieć o materya- 

łach rękopiśmiennych, z których korzystaliśmy. Posiada- ; 

liśmy więc cały szereg drobnych relacyi o nocy wybuchu, 

spisanych w większej części na nasze żądanie przez ucze- 

stników napadu na posterunki rosyjskie; mieliśmy obszerny \ 

acz niedokończony „Pamiętnik o kampanii Padlewskiego", 

— 3 — 

skreślonj dis Toómj przea anonima i łaskawie nam nćy- 

Q20iiy ; midliimy ^Pami^ni>fci Botaana Bogińskiego'', o wiele 

obszermefSBe od tych, jaki«> ukazały się w r. 1896 w ^Prae- 

głąckie pecnańakim^ ; mieliśmy i inne pamiętniki, wyciągi 

s ftkt i raportów urs^tiowyeh, o któryoh jednak, z łatwo 

TOCoomaMtych powodów obtaerniej rozpisywać się nie mo- 

iemy, a mi dostarezenie któryok dziękujemy tutaj nassrym 

przyjaciołom w Krakowie, Lwowi-e, Warszawie, Wilnie 

i Petersburgu. Wresacie mieliśm<y mnóstwo relacyi i nota- 

tek rękopiśmiennych, któryok wyliozenie do niczegoby nie 

doprowadziło. Kie wspominamy o drukach, odezwach, dzien- 

nikach ówczesnych, bo zużytkowanie ich należało do ele- 

mentarnych, źe tak poiwiemy, obowiązków nc^zego zadania. 

Staraliśmy się przytem zasięgnąć informacyi od róż- 

nych osób, dziś jeszcze żyjących, o których widzieliśmy, 

że miały pośredni lub bezpośredni udział w danym wy- 

padku. Przyznać musimy z wielką pociechą, że z małym 

bardzo wyjątkiem, znajdowaliśmy wszędzie uprzedzającą 

gotowość w niesieniu nam pomocy. Wiele osób, zasły- 

szawszy, źe pracujemy nad historyą tego okropnego roku, 

same z własnej woli pośpieszyły z udzieleniem nam ustnych 

lub piśmiennych relacyi. Otrzymywaliśmy także serdeczne 

słowa zachęty, gorące życzenia, by Bóg nam dozwolił na- 

pisać dzieło o wypadkach, których następstwa dziś jeszcze 

najznaczniejsza część kraju naszego odczuwa boleśnie na 

sobie, a których dzieje mogą być bardzo pouczającą kartą 

dla obecnych pokoleń. Wielu uczestników samego powsta- 

nia zaklinało nas byśmy podnieśli niezaprzeczone bohater- 

stwo ludzi, którzy szli na bój nierówny, a których swoi 

i obcy ©szkalowali później bez litości. 

Wszakże w sądach naszych o ludziach i rzeczach sta- 

raliśmy się zachować bezstronność ; podnosimy to, co za- 

sługuje na podniesienie, potępiamy to, co wedle sumienia 

naszego, godnem jest potępienia. Obojętni jesteśmy na 

oszczerstwa i pełne prywaty napaści, jakich staliśmy się 

ofiarą z powodu napisania „Historyi dwóch lat" ze strony 

ludzi, którzy niczego się przez ćwierć wieku nie nauczyli, 

1 * 

— 4 — 

i zapoiŁinająo, że czas bieży ńiepo^rotnie, ekamienieU nie- 

jako w tycł^ pojęciach, jakie wynieśli z burzy 1868 r. Dla 

nas pociechą było to, że pomimo tych napaści stronni- 

czych, krytyk nieuzasadnionych, ogół polski przyji^ nasze 

dzieło z uznaniem. To było największą zachętą dla nas 

w żmudnej, wyczerpującej i bolesnej pracy ; nie kierowały 

nami przy pisaniu tych dziejów żadne inne względy, tylko 

myśl o pożytku dla własnego społeczeństwa. 

Książkę naszą zaopatrzyliśmy w mapy i plany wa- 

żniejszych marszów i potyczek, co ze stanowiska wojsko- 

wego może by ó nie bez korzyści. Jednem dtowem usiłowa- 

liśmy zrobić wszystko, co w naszej leżało mocy, by histo* 

rya ta była możliwie dokładną i prawdziwą. 

Zakopane, w 65^ą rocznicę powrotu Dembińskiego z Litwy. 

ROZDZIAŁ I. 

Noc z 22-g:o na 23-g:o Stycznia. 

Położenie kraju w początkach 1863 r. Przyjęcia noworoczne. Korni- 

sya broni w Paryżu. Aresztowanie jej członków. Wrażenie tego fa- 

ktu. Wniosek Popiela w Dyrekcyi Białych. Misya A. Wrotnowskiego. 

Jego pobyt w Krakowie i we Lwowie. Komitet centralny. Zjazd 

komisarzy wojewódzkich w Głuchówku. Projekt w Komitecie odda- 

nia się w ręce rządu. Rząd oznacza termin branki na 15 stycznia. 

Zjazd komisarzy wojewódzkich do Warszawy. Włodzimierz Lempke. 

Wyjście spisowych z Warszawy do puszczy Kampinoskiej. Życie 

w obozowiskach. Decyzya zapadła na radzie u W. księcia. Branka 

d. 15 stycznia. Narady w Komitecie Centralnym. Komitet nakazuje 

powstanie. Ostateczne przygotowania. Uchwały Komitetu. Oddanie 

dyktatury Mierosławskiemu. Wyprawa Bremsena do puszczy Kam- 

pinoskiej. Padlewski przechodzi Wisłę pod Secyminem. Starcie pod 

Ciołkowem. Artykuł ,,Dziennika powszechnego". Powrót Bremsena. 

Rogiński w Warszawie. Projekt zamachu na W. księcia. Leon Fran- 

kowski. Rozpadniecie się Komitetu Centralnego. Plan powstania. 

Siły polskie. Nabycie koni kozackich. Dowódzcy. Bończa-Blaszczyń- 

ski. Lewandowski. Kurowski. Maryan Langiewicz, jego przeszłość 

i charakterystyka. Armia rosyjska, jej liczebność i wartość. Manifest 

Komitetu Centralnego. Dekrety o uwłaszczeniu. Napad na Płock. 

Niepowodzenie zupełne. Obustronne straty. Napad na Płońsk. Stan 

organizacyi w woj. Augustowskiem. Utarczka pod Jeżewem. Napad 

na Wysokie Mazowieckie, Mężenin i Suraż. Organizacya powstańcza 

na Podlasiu. Siły rosyjskie. Pian powstania. Napad na Stok Lacki 

i Łuków. Atak Międzyrzecza nie przychodzi do skutku. Plan napadu 

na Białą. Zdrada Suchodolskiego i Zalewskiego. Postępek ks. Refor- 

matów. Rogiński opuszcza Białą. Napad na Radz3rń. Plan ataku. 

— 6 — 

Nieudany napad Pyrkosza i jego śmierć. Atak Deskura. Jenerał 

Kannabich ciężko ranny. Atak na Łomazy i Kodeń. Ogólne uwagi. 

Siły obustronne w Lubelskiem. Napad na Lubartów. Utarczka w Ma- 

łej Bukowej. Utarczka pod Błędowem i Żychlinem. Plan powstania 

w Piotrkowskiem. Uchwała napadu na Radomsk. Zdrada Sobaczyń- 

skiego. Sandomierskie. Napad na Jedlnię i Szydłowiec. Wojew. kra- 

kowskie i siły w niem rosyjskie. Ozengiery. Zamierzony atak na 

Kielce nie przychodzi do skutku. Atak na Bodzentyn. Syiuacya 

w miasteczku. Śmierć porucznika Rappa. Żołnierz Zielenko. Kozu- 

now cofa się z Bodzentyna. Spotkanie na drodze do Kielc. Napad 

na Michałowice. Ogólne uwagi. Zakończenie. 

ak ciężkiej , dusznej i przesyconej elektrycznością 

atmosfery, jaka się unosiła nad Polską w początkach 

1863 r. dzieje nasze nie przedstawiają przykładu. Zło- 

wróżbna cisza zdawała się być i była w istocie zapowie- 

dzią strasznej , ponurej w swym przebiegu, opłakanej 

w swych skutkach, burzy. Głośno od kilku miesięcy zapo- 

wiadana branka, była tern tlejącem się zarzewiem, które, 

nagromadzone od dwóch lat materye wybuchowe miało 

zapalić i wywołać jeden z najgroźniejszych, najbardziej ni- 

szczących pożarów, jakie historya kiedykolwiek w roczni- 

kach swoich zanotować miała. Kraj cały był w nastroju 

nerwowego podrażnienia, w niepokoju oczekiwał jutra, nie- 

pewny co mu to jutro przyniesie. Jeden tylko Wielopol- 

ski był jak najlepszych nadziei ; przekonany, że zamach, 

który przygotowywał, niewątpliwie się uda, udać się musi, 

spodziewał się po nim skutków dodatnich i w niczem nie 

zmienił swej postawy tak względem kraju, jak i przeci- 

wnych sobie i skrycie z nim walczących, stronnictw. 

Zwłaszcza względem parcyi wojskowej i jej naczelnika 

Sramsaya okazywał ciągle dumę i lekceważenie, które tych 

panów nadzwyczajnie gniewało. Kiedy w d. 13 stycznia, 

w Nowy rok wedle starego stylu, zebrały się na pokojach 

zamkowych, w przepysznej błękitnej sali, zwanej hetmań- 

ską, władze cywilne i wojskowe dla złożenia życzeń W. 

księciu namiestnikowi, i gdy Wielopolski nagle ukazał się 

— 7 — 

we drzwiach od apartamentu, w ktÓT3n(Q oosekiwał Kon- 

stanty, to między jeneralicyą rosyjską zrobił mą ruch, gdyi 

przyzwyczajoną ona była, te zaw«Ee i wsziędzie w War- 

szawie pierwszy krok miała. Ale mangrabia podniósł rękę 

i głosem donośnym zawołał: ^najprzód Bada 8tanu!^ co 

oczywiście jenei^ałów doprowadzić musiało do tłumionego, 

tem przeto silniejszego gniewa. Ostatni też prawie poszli 

składać swe życzenia, i zgodnie z monarszym obyczajem, 

wprowadzonym teraz na dwór warszawski, ostatni całować 

rękę W. księiny Aleksandry Józefówny. Wszystko to roz- 

drażniało ich mocno; Wielu z nich, jakoby udając bystry 

zmysł spostrzegawczy, przepowiadało głośno, źe lada chwila 

wybuchnie rokosz zbrojny, i wtedy na nich, na wojsko 

spadnie cały ciężar walki może krwawej i strasznej, któ" 

rej polskie rządy Wielopolskiego zapobiedz nie są i nie 

będą nigdy w stanie. Ramsay opowiadał swym zaufanym, 

niby pod sekretem, a w rzeezy samej dość głośno, by 

wszyscy to dtyszeć mogli, że stronnictwo wojskow.e dopóty 

nie spocznie i dopóty nie przestanie wyzyskiwać swego 

wpływu w Petersburgu, dopóki W. książę i margrabia nie 

zostaną obaleni '). 

Przepowiednie o blizkoi&ci powstania zbrojnego, jene* 

rałów rosyjskich) którzy się potem szczycili swoją mnie- 

maną przenikliwością, nie były wcale trudnemi. Każdy kto 

umiał patrzeć, widział wielkie wzburzenie w kraju, a rząd 

miał mnóstwo dowodów w ręku, źe z chwilą branki przyj- 

dzie prawdopodobnie do starcia krwawego. Aresztowanie 

w Paryżu w końcu grudnia 1862 r. w mieszkaniu nieja- 

kiego Ludwika Brzozowskiego, przez policyą francuską 

ajentów Komitetu Centralnego: Uwierczakiewicza i Milo- 

wicza, a w hotelu Corneille : Franciszka Godlewskiego, 

którym zabrano papiery i pieniądze, a Badberg poseł ro- 

syjski, kopie tych papierów przesłał do Warszawy, prze- 

konało rząd, że stronnictwo rewolucyjne na sery o myśli 

*) Yerstorbene DiplomaU Polska rewolucja 1863 J. 

(Deutsche Revue z r. 1892, str. 348). 

— 8 — 

o blizkiem powstania, skoro znaczne stosunkowo sumy 

wysyła zagranicę po zakupno broni. Właściwie z rzeczo- 

nych papierów rząd warszawski się dowiedział, że nie Ko- 

mitet chce powstiania, ale ie jest popychany do tego fa- 

talnego kroku najprzód przez komisarzy wojewódzkich, 

w większej części wychowańoów szkoły wojskowej w Cu- 

neo^ a potem przez wszystkich należących do organizacyi 

powstańczej i zagrożonych branką. W Komitecie Central- 

nym bowiem, jeszcze w grudniu 1862 r. zapadła uchwała, 

że pomimo poboru powstania nie będzie^), ale inna rzecz 

uchwały, a inna czy organizaoya, bezpośrednio zagrożona 

w swem istnieniu, ich posłucha. Jakoż,, gdy Komitet zaj- 

mował się zbieraniem pieniędzy, które zresztą bardzo le- 

niwie płynęły, gdy bawił się w umizgi wszeteczne do par- 

tyi rewolucyjnej rosyjskiej, gdy ź Padlewskim wiele sobie 

obiecywał z rzekomego spisku wojskowego, a o bezpośre- 

dnich przygotowaniach do powstania nie myślał, z natury 

rzeczy inicyatywa w tym względzie przejść musiiJla do rewo- 

lucyjnie usposobionej organizacyi prowincyonalnej. Pierwszy 

krok w tym kierunku zrobił komisarz wojewódzki płocki, 

Edward Eolski 2), niegdyś, w 1862 r. chwilowy rewolu- 

cyjny Naczelnik miasta Warszawy. Zebrrf on trochę pie- 

niędzy^), i na własną rękę, poza plecami Komitetu cen- 

tralnego, udał się do Leodyum (Liege), i tam w jakiejś 

fabryce zamówił 15 tysięcy karabinów, A2I na nie zadatek, 

obowiązując się resztę sumy zapłacić w dniu 1 stycznia 

1863 r. Fabryka ze swej strony zaręczyła, że broń dostawi 

do granicy Królestwa polskiego. Dowiedziawszy się o tern 

Komitet centralny, do którego odniesiono się, by był przy- 

gotowany do wypłacenia w oznaczonym terminie reszty 

O Agaton Giller, Al. godz. Wielopolskiego, 120th

*) Roman BogiA^hiy Pamiętniki (rękopism). Korzystamy tutaj 

z kompletnego rękopismu, sporządzonego w wierzytelnej kopii z ory- 

ginału. Oryginał ten, o ile wiemy, został zniszczony w r. 1896. Na- 

sza więc kopia jest unikatem. 

^) Według Dra J. Łukaszewskiego (Zabór pruski w czasie po- 

wstania styczniowego, 272) Bolski zebrał 15.000 franków. 

— 9 — 

sumy za broń zamówioną, nie choąc z jednej strony tra- 

oió zadatku, z drugiej widząc, że nie bidzie w stanie po- 

wstrzymać wybuchu, wreszcie pragnąc uchwycić w ręce 

inicyatywę, która mu się wymykała dzięki samowolnym 

działaniom komisarzy wojewódzkich, postanowił nadać ca- 

łej tej akcyi z bronią pewną formę legalną. W tym celu, 

na wniosek Padlewskiego, ustanowiono w Paryżu Komisyą 

broni, złożoną z jenerała Józefa Wysockiego, Cwierczakie- 

wicza, Włodzimierza Milewicza i Maryana Langiewicza, 

niedawnego profesora w Cuneo, a który w blizkiej przy- 

szłości miał zajaśnieć meteorycznym blaskiem na chmur- 

nem i krwawem niebie polskiem. Skład Komisyi nie był 

szczęśliwie dobrany. Wysocki, oficer z kampanii 1831 r., 

zyskał sobie pewne imię w wojnie węgierskiej i był czło- 

wiekiem najzacniejszym, niewątpliwie gorącym patryotą, 

ale już starym, niedołężnym, chorym na astmę, której dość 

częste ataki czyniły go niezdatnym do niczego. Cwieroza* 

kiewicz, niegdyś urzędnik w Warszawie, miał wielką fan- 

tazyą, mnóstwo pomysłów, ale był człowiekiem nieprakty^ 

eznym. Milewicz był rzutki, przedsiębiorczy, ale roztrze- 

pany i nieakuratny. Wszyscy oni zresztą nie mieli pojęcia 

o .cenach broni, o jej handlu, nie -^edzieli jak się wziąć 

do tego, gdzie kupować i jakiemi drogami sprowadzać do 

kraju. Komisya ta otrzymała od Komitetu centralnego 

600 tysięcy złp. na ręce Cwierczakiewicza, który udał się 

do Londynu, a Langiewicza wysłano do Włoch. Umó- 

wiono się, że ponieważ pierwsi powstańcy w ogromnej 

swej większości strzelać nie będą umieli, trzeba więc za- 

kupić karabiny najprostszej konstrukcyi, a przytem najtań- 

sze, czyli niegwintowane i z gładkiemi lufami. Cwiercza- 

kiewicz z Londynu donosił Komitetowi, że może kupić 

8000 karabinów, domagał się pieniędzy i pisywał sążniste 

memoryały, jakim sposobem broń tę dostawiać należy do 

kraju, memoryały w najwyższym stopniu niepraktyczne. 

Komitet, który nie myślał o powstaniu, który chciał tylko 

broń zakupioną złożyć w pewnych miejscach, aż do dal- 

--10-- 

szego swego rozkażą ^), uzbrojenia na wielką skalę nie 

pragnął, przy tern pieniędzy nie miał, odrzekł, że dość bę- 

dzie gdy Cwierczakiewioz kupi 4000 karabinów, a na re* 

sztę da zadatek. Zakupno więc to nie przyszło do skutku, 

i rzeoz skończyła się na tern, ie znacznie później Cwier- 

czakiewioz zakupił w Londynie 1000 karabinów Enfielda. 

Ze swej strony Langiewicz nabył w Genui około 6000 sta- 

rych karabinów pruskich, płacąc za sztukę od 12 do 13 

franków, co wszystko wraz z Gwierczakiewicza nabytkiem 

miało kosztować 108.000 franków ^), Ale pieniędzy brako- 

wało; więc Komitet zebrawszy jeszcze trochę grosza, wy- 

słał z nim do Paryia, członka swego Franciszka Godlew- 

skiego, którego zaopatrzono także w list do Mazziniego. 

Już wtedy zjechała się do Paryża cała Komisya, prócz 

Langiewicza, a gdy stosunki Godlewskiego i Gwierczakie- 

wicza z Mazzinim okazały się policyi francuskiej podej^ 

rżanymi, przyaresztowała ich i papiery zabrała. 

Wiadomość o tern, przywieziona do "Warszawy przez 

Zygmunta Sierakowskiego, który ze swej misyi urzędowej 

wracał, śpiesząc do chorej żony do Wilna, zrobiła wielkie 

wrażenie na członków Komitetu i na razie zdawała się 

kłaść koniec wszelkim marzeniom o powstaniu zbrojnem. 

Pominąwszy już stratę pieniędzy, zwłokę w dostawie broni, 

to fakt aresztowania ajentów polskich przez władze fran- 

cuskie, świadczył wymownie o nieprzyjaznem dla powsta- 

nia usposobieniu rządu napoleońskiego, podkopywał jedyną 

nadzieję na pomoc Francyi, na którą wszystkie powstania 

polskie tak wiele zawsze, a tak zawsze zawodnie liczyły. 

Potwierdzał te smutne wnioski artykuł pomieszczony 

w dzienniku „La France", niewątpliwie z urzędowego źró- 

dła płynący, w którym, głośny w tych czasach publicysta 

francuski, p. De la Guerroniere, zapewniał, że aresztowani 

nie zostali wypuszczeni na wolność, jak to niektóre ga- 

O A. GilUr, Al. godz. Wielopolskiego, 120.

• * ') Wsiepoddanniejszyj otczet na dłejstwiach uprawienia genetyczne 

Granice RAL-policyjne STERA szer boga Carstwie Polskom do 1864, s. 109-cia

--11-- 

zety donosiły, ie ś^ledstwo prowadei się eDergioznie i utrzy- 

mywał, że ^większość kraju odnraoa z oburzeniem knowa* 

oia propagandy rewolucyjnej w Europie**. Artykuł ten 

skwapliwie przedrukował ^Dziennik powszechny^, a za nim 

inne gazety warszawskie jak gdyby dla odebrania reszty 

otudby tym, którzy jeszcze mogli wierzyć w powstanie 

zbrojne. Wielopolski znowu, w poufnych zwierzeniach pra- 

nie radoió okazywał z powodu zamierzonego powstania; 

był przekonany, że po śniegu łatwo wytropi powstańców, 

Łe tym sposobem raz na zawsze zgniecie stronnictwo re- 

wolucyjne i będzie mógł rządzić spokojnie i Polskę do 

wyśnionej przez siebie szczęśliwości doprowiuizić. 

. Jednakie nie wszyscy mieli tak różowe nadzieje i taki 

pogląd na położenie kraju, drgającego w konwulsyach go- 

rączki. Przedewszystkiem pełną najczarniejszych myśli 

i przeczuć była Dyrekcya Białych ; czy to w skutek lepszej 

znajomości swego społeczeństwa, czy może bezpośredniej- 

szego stykania się z różnemi jego warstwami, przekonaną 

ona była, że powstanie gdy raz wybuchnie tak łatwo po- 

konać się nie da, jak to oświadczał Margrabia, a potem, 

że najgorsze, najopłakańsze dla kraju sprowadzi następ- 

stwa. Zwłaszcza bankier Leopold Kronenberg, umysł by-> 

stry i przenikliwy, rozpaczliwie się patrzał na rzeczy, i za- 

chęcał swych kolegów w Dyrekcyi do przeciwdziałania 

grożącej wybuchem burzy. Dyrekcya odbywała teraz bar- 

dzo częste narady, i w chęci zapobieżenia nieszczęściu, 

jak nazywano powstanie, najrozmaitsze podawano proje- 

kta. Pan Paweł Popiel, bogaty ziemianin z Kurozwęk 

w Sandomierskiem, sąsiad Margrabiego, mający z nim cią- 

głe stosunki, posiadający rozległe wpływy tak w Króle- 

stwie, jak i w Galicyi, radził, może nie bez insynuacyi ze 

strony Naczelnika rządu cywilnego, ażeby obywatele ziem- 

scy, w razie wybuchu powstania, naj kategoryczniej prze* 

ciw niemu się oświadczyli, a nawet przechodząc od słów 

do czynu, aby przy pomocy włościan ubezwładnili pierwszy 

wybuch, odstawiając biegnących do lasu, władzom rosyj-^ 

.......... >>>>>>>>>>>>>

Rok 1863 skończył się. Pierwszy powstańczy rok - Jedynka ...

<<<<<<<<< .......................

 

--492-- 

adamaszek^ lustra od posadzki aż do sklepień, wszędzie 

pełno arcydzieł sztuki malarskiej i rzeźbiarskiej*'. Umiesz- 

czając w tych pięknych, pańskim splendorem lśniących ko- 

mnatach, powstańców, nakazano im surowo poszanowanie 

własności. Sam gmach wewnątrz przedstawiał się jak śre- 

dniowieczne, feudalne zamczysko. Dostęp do niego od Ol- 

kusza był dość trudny, wąwozami i skałami; od Wolbro* 

mia szła droga przez las. 

Langiewicz, jak się zdaje, nie miał żadnej wiadomo* 

ści o zbliżającym się z dwóch stron nieprzyjacielu. Do- 

wiedział się dopiero o nim, gdy stojąca na placówce jazda 

powstańcza w Suleszowy, została d. 4 rano zaatakowana 

przez objeszczyków Medema, który także dopiero teraz 

dowiedziaJ^ się o bytności powstańców w Pieskowej Skale *). 

Tam więc postanowił pomaszerować. Szedł on po obu stro- 

nach wąwozu^ utworzonego przez rzeczkę Prądnik, ku zam- 

kowi, jazdą starając się wieś okolić. Powstańcy dość wcze- 

śnie porwali się do broni, sformowali się na dziedzińca 

zamkowym i wyruszyli do lasu od strony Wolbromia, ni© 

wiedząc nic o zbliżaniu się Szachowskiego. Około 300 zo- 

stało w samym zamku, postanawiając się w nim bronić. Na 

nich, po zwalczeniu znacznych trudności terenu, uderzył 

*) N. Berg, Zapiski II, 541. Jeziorańskiy Pamiętniki II, 218, ina- 

czej to opowiada. Utrzymuje on, że Medema podprowadził manow- 

cami pod Pieskową Skalę, leśniczy z poblizkich lasów; że Medem 

podszedł niepostrzeżony, tak że kilku ułanów, którzy poszli do pły- 

nącego za wsią strumienia, aby w nim konie napoić, wpadło nie- 

przyjacielowi w ręce. PoUo, Pochodnyja Zapiski (Wojennyj Sbornik 

z r. 1867, Nr. 11, p. 131) jeszcze jedną podaje wersyę. Opowiada on, 

że kozak schwytał powstańca na szczycie góry i zawiązała się mię* 

dzy nimi uparta walka, w której kozak zwyciężył i zepchnął prze- 

ciwnika w przepaść. Właśnie w tej chwili przechodziła piechota ro- 

syjska i dała ognia do spadającego. Te strzały miały ostrzedz Pola- 

ków o zbliżaniu się Medema, która z tych wersyi jest prawdziwa 

trudno dziś orzec, zdaje się jednak, że najprawdopodobniejsza jest 

ta, którą podajemy w tekście. 

, \ 

--493-- 

f 

najprzód Medem *). Do zbliżającej się oaiej kompanii (4 ej 

strzeleckiej) powstańcy rozpoczęli ogień, ale że oszczędzali 

prochu, więc naboje były bardzo słabe, tak że kule nie 

donosiły, a jeżeli donosiły, to tak mdlę, że nawet płaszczy 

żołnierskich rosyjskich przebić nie mogły*). Przytem po- 

wstańcy byli głodni; tego dnia nic jeszcze w ustach nie 

mieli; z tych wszystkich powodów obrona była bardzo 

wątła. Zamek też został szturmem wzięty, załoga pomimo 

upartej ręcznej obrony, wymordowana, lub bocznemi dro- 

żynami szukała w ucieczce ocalenia. Żpłnierstwo wpadłszy 

do wspaniałej siedziby magnackiej, wszystko zrabowali 

i zniszczyli, sam zamek podpalili, tak, że wkrótce zmienił 

się w kupę gruzów ^). Wśród tego wszystkiego Szachów- 

skoj maszerując od "Wolbromia, że ​​WSI Wielmoży dowie- 

dział się o pobycie powstańców w Pieskowej Skale i usły- 

szał huk strzałów Medema. Zawrócił więc zaraz w tym 

kierunku, i w lesie powitany został słabym bardzo ogniem. 

Szedł, mając przed sobą łańcuch tyralierów i ściśnięte w re- 

zerwie kolumny. Opór stawiały mu tutaj bataliony Jezio- 

rańskiego, który przepuściwszy łańcuch tyralierów rosyj- 

skich, rzucił się z kosynierką na rezerwę i zmusił ją do 

zatrzymania się. Odtąd trwała tylko strzelanina, a z zapa- 

dającym mrokiem, Langiewicz cofnął się z całym oddzia- 

łem drogą do Skały ^). 

^) Wszystkie relacye o tern starciu, tak rosyjskie jak i pol- 

skie są nadzwyczaj niejasne i zagmatwane, tak źe trudno wyrobić 

sobie o niem dokładne pojęcie. 

') Potło, op. cit.

') Ks. Szachowskoj w raporcie swoim usprawiedliwiając nie- 

jako Medema za zniszczenie tak pięknego zabytku przeszłości, po- 

wiada, że powstańcy dla ułatwienia sobie obrony, podpalili sąsiednie 

zabudowania drewniane. O ile to jest prawdą nie wiemy; zresztą 

uniewinniając pożar, nie uniewinnia się rabunku. Potto, loc. cit. opo- 

wiada, że żołnierze z płomieni przy okrzykach „hura!" wynieśli 

portret cesarza Aleksandra II, który stał się własnością batalionu 

strzeleckiego. 

*) Jeziorański, loc. cit. II, 218, opowiada przytem, że w czasie 

boju, Czachowski zniecierpliwiony bezczynnością wszedł w jakiś 

--494-- 

Jak zwykle, tak i o tern starciu, wlokącem sią leni- 

wie przez dzień oały i mającem jeden tylko krwawy i nie- 

za»zczytny dla broni rosyjskiej epizod ze zdobyciem, zra* 

bowaniem i zniszczeniem zamku, dowódzcy nieprzyjaciel- 

scy nie omieszkali kłamliwych rozpowszechniać wieści. K^ 

Szachowskoj w pierwotnych raportach swoich donosił, że 

miał do czynienia z 6000 powstańców; że raz stracili oni 

600 ludzi, to znów około 400, i tak już w historyi rosyj- 

skiej pozostało ^). Za to Rosyanie, jak zwykle bywało, mieli 

poległych tylko 3 ładzi a 8 ranionych ^). Z Pieskowej Skały 

tak Medem jak i Szachowskoj cofnęli się do Suleszowy 

i tam noc przepędzili. 

Langiewicz tymczasem szedł do Skały. Noc była ja- 

sna, księżycowa, mroźna nieco, niebo wygwiażdżone i casy- 

ste. Żołnierze jego byli nadzwyczajnie zmęczeni, wielu od 

24 godzin nic w ustach nie miało ; brakowało amunioyi, 

jednem słowem położenie było rozpaczliwe, a mimo to, tea 

skupiony w sobie, milczący wódz zdawał się nie tracić na- 

dziei i na twarzy nie okazywał najmniejszego zaniepoko- 

jenia. Maszerowano dość wolno, gdy już niedaleko Skały 

Langiewicz otrzymał wiadomość, że nieprzyjaciel w sile 

dwóch kompanii piechoty, obozuje na cmentarzu, w po- 

bliżu miasteczka. Był to major Stolzenwald, który według 

pierwotnego planu miał także uderzyć na Pieskową Skałę 

wąwóz między skalami, z którego nie by2o wyjścia, tak że cofać się 

musiał, a że większość oddziału za nim poszła, więc spowodowało 

to ogromny nieporządek i zamęt. Inne źródła o tym epizodzie nic 

nie mówią. Jeziorański w opowiadaniu swem daje poznać, że on 

bitwę prowadził, że on ocalił oddział, że Langiewicza nigdzie nie 

było i t. p. 

*) N. Berg, op. cit. II, 542. ^ GeskeirPueyrewslcij miejsce. cit. 92.

2) Jeziorański, loc. cit. II, 221, powiada, że nieprzyjaciel miał 

238 ludzi zabitych i rannych, ,,0 czem dowiedzieliśmy się (dodaje) 

od wziętego nazajutrz do niewoli oficera rosyjskiego". Oficerem tym 

był zapewne Borozdin, wzięty w Skale; lecz ponieważ on nie brał 

udziału w starciu, więc skądże mógł wiedzieć o stratach rosyjskich? 

Polskie straty Jeziorański oblicza na 42 zabitych i 37 rannych. 

--496-- 

od strony Miechowa; ale ten rycerz, umiejący rabować 

kasy, nie przybył tam woale i tłómaczył się później, że 

rozkazu nie otrzyma?, źe ten prawdopodobnie został prze- 

jęty przez powstańców *). Mimo to, zdaje się zaniepokojony 

nieco swem nieposłuszeństwem, koło godz. 12 w południe 

wyruszył z Miechowa na czele dwóch kompanii piechoty 

i stu koni jazdy (kozacy i objeszczyki), w kierunku Skały. 

Wymarsz swój usprawiedliwiał później tem, że jakoby 

w Miechowie usłyszał huk strzałów walki toczonej w Pie- 

skowej Skale ^), oddalonej od tego miasta w prostej linii 

na trzy do czterech mil polskich. Wlókł się powoli i do 

Skały przyszedł dopiero koło godz. 7-ej wieczorem; tutaj 

dowiedział się o boju stoczonym podczas dnia, i o tem, że 

w lasach okolicznych pełno jest powstańców. Zaniepoko- 

jony mocno, odważny tylko wtedy, gdy przy kasach spo- 

tykał bezbronnych urzędników, lękał się stanąć w miaste- 

czku % i zajął cmentarz, otoczony nizkim murem, z ka- 

mieni polnych ułożonym, oddalony od Skały na pół wior- 

sty, i tu biwakował. Mówił później, źe zamierzał tylko 

krótko odpocząć, i korzystając z widnej, księżycowej nocy, 

pomaszerować do ks. Szachowskoja, o którym sądził, że 

nocuje w Pieskowej Skale. Odpoczynek ten jednak zbyt 

^) Gesket-Puzyrewskij, loc. cit. 91. Kłamał on już ciągle. Opo- 

wiadał później, że wyruszywszy z Miechowa, na trzeciej wiorście 

natknął się na pikiety powstańcze, które zaraz ukryły się w lesie. 

Było to najoczywistsze łgarstwo, bo skądżeby się tam wzięły pi- 

kiety powstańcze? Stolzenwald dlatego owe pikiety wymyślił, żeby 

poprzeć swe kłamstwo o nieodebraniu rozkazu. 

2) miejsce Gesket-Ptusyrewskijy. cit. 92.

^) Kłamał później i usprawiedliwiał swe tchórzostwo, oskarża- 

jąc niegodnie mieszkańców Skały. Opowiadał więc, że gdy podcho- 

dził do tego miasteczka, to wszystkie okna były jasno oświetlone, 

ale gdy oddział zbliżył się, światła pogasły, a mieszkańcy z „wy- 

szukaną uprzejmością" prosili bohaterskiego Stolzenwalda, by zajął 

w mieście kwatery. Ale przenikliwy ten mąż, podejrzywając zdradę 

(jakżeby mogło być inaczej) nie dał się skusić wygodnym noclegiem, 

ale heroicznie na mrozie rozłożył się na cmentarzu. 

--496-- 

długo się przeoiągal; Stolzenwald nie spieszył się woale, 

gdyż od godz. 7-ej wieczorem, jeszcze o 1-ej po północy 

gorzały jego ognie na mogiłach skalskich. O zbliżania się 

oddziału polskiego, jak się zdaje nic nie wiedział; zamie- 

rzał właśnie wyruszyć w pochód i czoło jego kolumny 

opuściło już cmentarz, gdy nagle wśród ciszy nocnej roz- 

legł się strzał, prawdopodobnie przypadkowy, lub z nieu- 

miejętnego obchodzenia się z bronią pochodzący, i ostrzegł 

Stolzenwalda o groźącem mu niebezpieczeństwie. 

Langiewicz dowiedziawszy się o obecności nieprzyja- 

ciela na cmentarzu, na chwilę zapomniał o polityce, którą 

od paru dni wyłącznie był zajęty, i stał się znowu wo- 

dzem powstańczym. Postanowił on uderzyć na Bosyan; 

nakazano w oddziale największą cichość, gdyż spodziewano 

się podejść nieprzyjaciela z nienacka. Batalion majora 

Pióro miał wykonać atak z tej strony, z której maszero- 

wano. Na czele jego ruszył sam Langiewicz. W chwili gdy 

się posuwano pod cmentarz, w polskich szeregach rozległ 

się ów strzał, który ostrzegł Stolzenwalda '). Co prędzej 

ściągnął on swą kolumnę i rozpoczął z poza muru prażyć 

ogniem zbliżających się powstańców. Ci śmiało ruszyli do 

ataku, a Potebnia wdarł się nawet na mur cmentarny, 

gdzie ugodzony kulą w piersi, padł na miejscu, i tym spo- 

sobem wzięły koniec opowiedziane wyżej pertraktacye ^). 

Po krótkiej strzelaninie, Stolzenwald pospiesznie opuścił 

cmentarz i przez lasek przytykający do niego wycofał się 

szczęśliwie i cało, zostawiwszy na cmentarzu kilku zabi- 

tych '). Oddział Langiewicza spokojnie rozłożył się w mia- 

*) Podania ustne. 

^) Jeziorański, loc. cit. II, 233, powiada, że Potebnia żył je- 

szcze czas jakiś. Wniesiony do domku cmentarnika, tam dopiero 

umarł. Ostatnie jego słowa były: „Niech was Bóg wspiera w walce 

priseciw tyranom ". 

*) Stolzenwald w raporcie swoim, którego oczywiście niewol- 

niczo trzymają się historycy rosyjscy, opowiada^ że odparł powstań- 

ców, którzy skryli się do lasu, zostawiwszy na cmentarzu 48 ciał; 

--497-- 

steczku, gdzie schwytał kapitana straży pogranicznej Bo- 

rozdina. Ponieważ pokazało się, że wzięty już raz do nie- 

woli przez Kurowskiego w Sosnowcu, uwolniony został na 

słowo, że więcej przeciw Polakom walczyć nie będzie, 

więc powieszono go w parę dni później w lesie Niedźwie- 

ckim *). 

Po krótkim odpoczynku, z poczuciem pewnego try- 

umfu, przy dźwiękach pieśni „Boże coś Polskę", wyruszono 

dalej na Ojców, który zastano zniszczony i w perzynę 

obrócony, aż do wsi Smarzewic, gdzie zatrzymano się dla 

dokonania krwawej na chłopach tamtejszych egzekuoyi. 

Pokazało się bowiem, że po wyjściu oddziału Kurowskiego 

z Ojcowa, chłopi Smarze wscy tłumnie rzucili się na Ojców, 

zrabowali wszystkich mieszkańców, pozabijali pozostałych 

i po większej części rannych powstańców, i odtąd trudnili 

się łowieniem pojedynczych i wydawaniem ich w ręce ro- 

syjskie. Oczywiście należało ich ukarać surowo i dać stra- 

szny przykład dla powstrzymania innych od tego rodzaju 

praktyk, zwłaszcza w tych stronach, gdzie głuche wrzenie 

wśród ludu, coraz groźniejsze przybierało rozmiary. Q-dy 

sztab stanął na plebanii, wydano rozkaz otoczenia wsi do- 

koła i zrobienia rewizyi po chałupach. Wkrótce cały dzie- 

dziniec na plebanii zapełnił się rzeczami odszukanemi 

u chłopów. Były tam meble, obrazy, zwierciadła, porce- 

lana, szkła, cienka pościel, suknie. U jednego chłopa zna- 

leziono palec odcięty, na którym był złoty pierścień ^). 

"" 

że stał na pozycyi do godz. 8 -ej rano, a potem dopiero cofnął się 

do Miechowa, z powodu, że „nie wziął ze sobą ani furgonów, ani 

kotłów do gotowania". Wszakże wprzódy mówił, że chciał korzy- 

stać z jasnej nocy i maszerować do Szachowskiego, cłioć i wtedy 

nie miał furgondw ani kotłów. Człowiek ten kłamał nieustannie. 

Powstańców nie odparł, nie stał do 8-ej rano na cmentarzu, ale 

uciekł pospiesznie, podczas gdy Langiewicz do rana odpoczywał 

spokojnie w Skale. 

^) "PoiAo^ loc. cit. 139. Wiśniewski, Wspomnienia kapitana, 36. 

2) Wiśniewski zamiast. cit. 38.

Dzieje 1863 r. Tom I. 32 

--498-- 

Zwołano wi^o sąd wojenny, złożony z trzeoh żołnierzy, 

proboszcza miejscowego, kapelana oddziału ks. Konarskiego, 

wójta gminy tamtejszej i dwóoh starszych włościan. Sąd 

skazał trzeoh na karę śmierci, sześciu na karę cielesną. 

Ks. Konarski miał przemów, do zebranych, poczem przy- 

stąpiono do egzekucyi. Langiewicz złagodził wyrok o tyle, 

że tylko jednego powieszono, urlopnika z wojska rosyj- 

skiego, głównego herszta napadu, a pięciu cieleśnie i su- 

rowo ukaranych zostało *). 

Po tej krwawej egzekucyi, rzucającej ponury cień na 

wypadki tego strasznego roku, niestety ! nie jedynej w dzie- 

jach powstania, oddział wyruszył dalej i zatrzymał się 

d. 6 marca obozem w Goszczy, maleńkiej wiosce, leżącej 

w pobliżu miasteczka Słomnik. Tutaj miały się rozegrać 

wypadki pierwszorzędnego znaczenia i głuchą tę wiosozynę 

zrobić miejscem historycznem i nazwę jej głęboko wyżło- 

bić w pamięci narodowej. Z jękiem katowanych chłopów 

smarzenickioh, zdziczałych wśród ucywilizowanego społe- 

czeństwa, kończymy pierwszy peryod tej dziwnej wojny, 

jakiej podobnego przykładu napróźno szukalibyśmy w ro- 

cznikach bistoryi świata. Od siedmiu przeszło tygodni na 

całym obszarze Królestwa lała się krew obficie, gorzały 

wsie i miasteczka, rozlegał się skrzyp szubienic, niszczał 

dobytek tysiąców, jak gdyby wszystkie plagi, wszystkie 

furye mityczne wylały się na tę nieszczęsną, a lepszego 

zaiste losu godną krainę. I gdybyż, w ludzkiem rozumie- 

niu rzeczy, wszystkie te klęski, wszystka ta krew stać się 

mogła mierzwą, na której wzrośćby mogło ziarno doli 

lepszej ! Nie, takiej nadziei nawet być nie mogło. Te ni- 

kłe, blade świateJka świtu, które ukazywały się na chmur- 

nem, od krwi i pożarów purpurowem niebie polskiem, zda- 

jące się być zapowiedzią wschodu jasnego słońca wolno- 

') Jeziorański, loc. cit. II, 224. Wiśniewski, loc. cit. 38, powiada, 

że cala gromada została ukarana cieleśnie, mężczyźni po 100^ a ko- 

biety 50 batów. 

--499-- 

śoi, miały wkrótce zgasnąć, albo z własnej naszej winy, 

albo też z winy tych, którzy, zdawało się, dzierżą w tej 

chwili w swych rękach losy świata całego. Opowieść o tych 

bladych, wątłych światełkach różanej zorzy polskiej, i o ich 

szybkiem zgaśnięoiu, będzie przedmiotem następnej części 

tych posępnych dziejów. 

Wieś Rttda^ w 66-tą rocznicę wejścia Paskiewicza do Warszawy. 

EONIUG TOMU PIERWSZEGO. 

SPIS ROZDZIAŁÓW TOMU I. 

Rozdział I. Położenie kraju w początkach 1863 r. Przyjęcia noworo- 

czne. Komisy a broni w Paryżu. Aresztowanie jej członków. 

Wrażenie tego faktu. Wniosek Popiela w Dyrekcyi Białych. 

Misya A. Wrotnowskiego. Jego pobyt w Krakowie i we Lwo- 

wie. Komitet centralny. Zjazd komisarzy wojewódzkich w Głu- 

chówka. Projekt w Komitecie oddania się w ręce rządu. Rząd 

oznacza termin branki na 15 stycznia. Zjazd komisarzy wo- 

jewódzkich do Warszawy. Włodzimierz Lempke. Wyjście spi- 

sowych z Warszawy do puszczy Kampinoskiej. Życie w obo- 

zowiskach. Decyzya zapadła na radzie u W. księcia. Branka 

d. 15 stycznia. Narady w Komitecie Centralnym. Komitet na- 

kazuje powstanie. Ostateczne przygotowania. Uchwały Komi- 

tetu. Oddanie dyktatury Mierosławskiemu. Wyprawa Brem- 

sena do puszczy Kampinoskiej. Padlewski przechodzi Wisłę 

pod Secyminem. Starcie pod Ciołkowem. Artykuł ^^Dziennika 

powszechnego". Powrót Bremsena. Rogiński w Warszawie. 

Projekt zamachu na W. księcia. Leon Frankowski. Rozpadnie- 

cie się Komitetu Centralnego. Plan powstania. Siły polskie. 

Nabycie koni kozackich. Do wódz cy. Bończa-Blaszczyński. Le- 

wandowski. Kurowski. Maryan Langiewicz, jego przeszłość 

i charakterystyka. Armia rosyjska, jej liczebność i wartość. Ma- 

nifest Komitetu Centralnego. Dekrety o uwłaszczeniu. Na- 

pad na Płock. Niepowodzenie zupełne. Obustronne straty. Na- 

pad na Płońsk. Stan organizacyi w wojew. Augustowskiem 

Utarczka pod Jeżewem. Napad na Wysokie Mazowieckie, Mę- 

żenin i Suraż. Organizacya powstańcza na Podlasiu. Siły ro- 

S3gskie. Plan powstania. Napad na Stok Lacki i Łuków. Atak 

Międzyrzecza nie przychodzi do skutku. Plan napadu na Białą. 

Zdrada Suchodolskiego i Zalawskiego. Postępek ks. Reforma- 

--602-- 

tów. Rogiński opuszcza Białą. Napad na Radzyń. Plan ataku. 

Nieudany napad Pyrkosza i jego śmierć. Atak Deskura. Je- 

nerał Kannabich ciężko ranny. Atak na Łomazy i Kodeń. 

Ogólne uwagi. Siły obustronne w Lubelskiem. Napad na Lu- 

bartów. Utarczka w Małej Bukowej. Utarczka pod Błędowem 

i Żychlinem. Plan powstania w Piotrkowskiem. Uchwi^a na- 

padu na Radomsk. Zdrada Sobaczyńskiego. Sandomierskie. 

Napad na Jedlnię i Szydłowiec. Wojew. krakowskie i siły 

w niem rosyjskie. Czengiery. Zamierzony atak na Kielce nie 

przychodzi do skutku. Atak na Bodzentyn. Syt.uacya w mia- 

steczku. Śmierć porucznika Rappa. Żołnierz Zielenko. Kozu- 

now cofa się z Bodzentyna. Spotkanie na drodze do Kielc. 

Napad na Michałowice. Ogólne uwagi. Zakończenie. Str. 1—136 

Rozdział IL Wrażenie, jakie wywarła wieść o wybuchu. Przywróce- 

nie stanu wojennego. Rozkazy koncentracyi wojsk rosyjskich. 

Sama koncentracya. Krytyka tejże. Stronnictwo Białych. 

Zjazd szlachty do Warszawy. Enoch i W. książę. Rada wo- 

jenna. Uchwała stronnictwa szlacheckiego. Szkoła Główna. 

Wrażenie powstania w Rosyi. Mowa Cesarza do oficerów pułku 

izmaiłowskiego. Rozkaz o sądach polowych. Powolny zwrot 

opinii rosyjskiej co do Polski. Galicya i jej Rada naczelna. 

„Czas" krakowski. Odezwa Ławy lwowskiej i odezwa: „czekać^^ 

Zachowanie się cesarza Napoleona i dziennikarstwa francu- 

skiego wobec powstania. Artykuł „Monitora^^ Wyprawa jene- 

n^a Semeki. Plany Padlewskiego. Porażka pod Unieckiem. 

Upadek ducha Padlewskiego. Chądzyński. Dwa rozkazy Pa- 

dlewskiego. Powstanie podlaskie. Rogiński i zabójstwo Czer- 

kasowa. Organizacya oddziału. Spotkanie z Sinielnikowem. 

Pobyt w Janowie. Zajęcie Białej, nabożeństwa, wybory do za- 

rządu powiatowego. Nostitz i jego pochód. Atak Rogińiskiego 

pod Białką. Odparty cofa się do Białej. Powstańcy w Węgro- 

wie. Plan ataku na Węgrów. Operacye Papaafanasopuły. 

Utarczka nocna w Szdrutach. Bitwa Węgrowska. Odwrót 

Janka Sokoła. Bohaterski atak 400 kosynierów. Wrażenie tej 

bitwy. Marsz do Siemiatycz. Zameczek i oddział siemiatycki. 

Maniukin i atak Mystkowskiego na działa. Marsz Rogińskiego 

pod Siemiatycze. Przygody Lewandowskiego. Spotkanie się 

z Zameczkiem. Pozycya Siemiatycz. Rozstawienie się powstań- 

ców. Bitwa. Zameczek cofa się bezładnie z pozycyi. Ogólny 

odwrót. Rozejście się oddziałów. Frankowski i Zdanowicz 

w Kazimierzu. Marsz Miednikowa. Zdanowicz przeprawia się 

przez Wisłę. Marsz ku Sandomierzowi. Starcie pod Słupczą. 

Rayski opuszcza Sandomierz. Losy Frankowskiego. Rzeź 

603 

w Tomaszowie Ordynackim i jej następstwa. Langiewicz w Wą- 

chocku. Odezwa jego do mieszkańców województwa krakow- 

skiego. Zjazd szlachty sandomierskiej w Mierzanowicach. Mi- 

sya Karskiego i Cichowskiego. Plan ataku na Wąchock. Ope- 

racye jenerała Marka. Bentkowski rahuje Suchedniów. Za- 

sadzka Czachowskiego. Starcie pod Parszowem. Mark pali 

i rabuje Wąchock. Kurowski i jego atak na Sosnowiec. Zdo- 

bycz. Powrót do Ojcowa. Jeziorański i jego atak na Rawę. 

Strojno wski i jego oddział. Starcie pod G-rabiami. Ogólne 

uwa ^ •. Str. 136-254

Rozdział III, Mowa ministra Bilault w senacie francuskim. Wraże- 

nie tej mowy. Instrukcya ks. Wł. Czartoryskiego. Jej odwo- 

łanie. Minister pruski v. Bismarck i jego zamiary. Proklama- 

cya prezydenta Horna. Wysłanie Alyenslebena i Baucha. Skon- 

centrowanie 4-ch korpusów. List Tęgoborskiego. Alyensleben 

w Petersburgu. Wrażenie na wieść o zawarciu konwencyi. Po- 

stawa Austryi względem powstania. Oskarżenia rosyjskie. 

Odezwy policyi w Krakowie i Lwowie. Zachowanie się władz. 

Odroczenie sejmu galicyjskiego. Austrya nie chce przystąpić 

do konwencyi. Postawa Anglii względem powstania. Treść 

konwencyi. Dwie rozmowy Buchanana z Bismarckiem. Ro- 

zmowa Napiera z G-orczakowem. Trzecia rozmowa Buchanana 

z Bismarckiem. Zmiana postawy rządu francuskiego. Rozmowa 

Drouyn de L'huys z Goltzem. Noty do Anglii i Prus. Narada 

ministeryalna. Projekt noty identycznej. Austrya i Anglia 

odrzuca ten projekt. Okólnik p. Drouyn de L'huys. Intryga 

Gorczakowa. Rozmowa Bismarcka z Behrendem. Interpelacya 

Kantaka i Chłapowskiego. Odpowiedź* Bismarcka. Interpelacya 

Schulzego i Carlowitza. Mowa Bismarcka. Rezolucya izby. 

Sesya z d. 26 lutego. Mowy Sybla, Roepla i Eulenburga. Mo- 

wa Bismarcka. Wypadki przekraczania granicy. Rezolucya 

izby. Memoryał kupców szczecińskich. Odezwa jenerała Korfa. 

Rozkaz naczelnika miasta. Rzeź wojsławicka. Rozkazy W. 

księcia. Dobijanie rannych. Prawo odwetu. Postawa chłopów. 

Wypadek w Sannikach. Prowokacye rosyjskie. Rozkaz gene- 

ralissimusa. Zabór kas i poczty. Rozporządzenia rządowe. 

Naczelnicy wojenni. Wypadek na ulicy Pańskiej. Zamach na 

Wielopolskiego. Oznaki współczucia. W. księżna. Wiadomo- 

ści z Petersburga. Korf i jego pytania. Panna Błudow. W. 

księżna Helena Pawłówna, pani Kalerdżi i hrabina Keller. 

Duchowieństwo. List otwarty ks. H. Kajsiewicza. Synod dye- 

cezyalny. Rada stanu. Wnioski arcybiskupa. Nota angielska 

z d. 2 marca. Projekt dymisyi Rady stanu. Narada. Misya 

504 

Popiela. Druga narada. Rozmowa ks. Felińskiego z margrabią 

i W. księciem. Podanie się do dymisyi. Rozmowa Stawiskiego 

i arcybiskupa z W. księciem. Arcybiskup podaje się do dymi- 

syi. List jego do Cesarza. Ostatnia rozmowa z W. księciem. 

Zakończenie Str. i/55— 367 

Rozdział IV. Wyjazd delegacyi do Mierosławskiego do Paryża. Przy- 

jęcie delegatów. Broń i rynsztunek wojenny. Plany wkrocze- 

nia. Zamiar wkroczenia przez Dobrzyń nad Drwęcą. Padlew- 

ski. Mierosławski wkracza na Kujawy. Pozycya Krzywo- 

sądzka. Oddział Mielęckiego. Potyczka pod Cieplinami. Przej- 

ście granicy przez Mierosławskiego. Rozkaz wysłany do Mie- 

lęckiego. Budowa wozu wojennego. Marsz Mielęckiego i Schil- 

dner-Schuldnera. Starcie pod Krzywosądzem. Marsz ku Tro- 

jaczkowi. Atak rosyjski. Odwrót do Tomisławic i Słomkowa. 

Przybycie Sejdenwitza. Obóz w Nowej wsi. Niespodziewany 

napad rosyjski. Zupełna porażka. Rokosz pod Kazimierzem. 

Mierosławski wyjeżdża za granicę. Obustronne straty. Za- 

chowanie się Mierosławskiego. Wrażenie jego ucieczki. Wnio- 

sek Bobrowskiego. Uchwała Rządu tymczasowego. Marsz Lan- 

giewicza do Słupi nowej. Marsz Czengierego i jego atak na 

Św. Krzyż. Zręczny manewr Langiewicza i jego marsz do 

Staszowa. Intryga z Petrowem. Panna Pustowojtow. Potyczka 

Staszewska. Rozkaz dzienny Langiewicza. Obozowisko Ojcow- 

skie. Skombinowana wyprawa rosyjska na Ojców. Potyczka 

Wanerta w Iwanowicach. Plany Kurowskiego. Jego marsz na 

Miechów. Pozycya Miechowa. Przygotowania Niepienina do 

obrony. Plan ataku i marsz Cybulskiego. Atak Rochebrunana 

cmentarz i miastot Szarża jazdy Nałęcza i Radońskiego. Od- 

dział Cybulskiego. Odwrót i straty obustronne. Pożar i rzeź 

Miechowa. Następstwa tej klęski. Koleje oddziału Dobrskiego. 

Nikiforów. Marsz Jeziorańskiego, na południe. Utarczka pod 

Lubochnią. Mar^z do Studzianny i zwiększenie się oddziału. 

Połączenie się z Nowakiem w Radkowie. Marsz do Ropocic. 

Mistrzowski marsz Langiewicza do Małogoszczą. Uwagi nad 

tym marszem. Spotkanie z Jeziorańskim. Powitanie dwóch 

oddziałów. Dwie narady wojenne w Małogoszczu i Chęcinach. 

Plan rosyjski ataku Małogoszczą. Dobrowolski uprzedza in- 

nych. Pozycya polska. Początek walki. Grudziński rusza do 

ataku. Położenie Dobrowolskiego. Pojawienie się Gołubowa. 

Langiewicz opuszcza miasto. Szarża jazdy Jeziorańskiego. Czen- 

giery przybywa na •plac boju. Ogólny odwet powstańców. 

Marsz Langiewicza do Nagłowic i Słupi. Czengiery zabiera 

jego tabor w Ewinie. Tryumf rosyjski. Marsz Langiewicza do 

- BOB - 

Pieskowej Skały. Kokosz oficerów Jeziorańskiego. Przybycie 

Potebni. Projekt tryumwiratu. Wyprawa na Pieskową SksJę. 

Pozycya Langiewicza. Zdobycie, spalenie i zrabowanie zamku. 

Odwrót na Skałę. Stolzenwaid na cmentarzu. Atak i odwrót 

E.osyan. Egzekucya w Smar^owicach. Obóz w Goszczy. Za- 

kończenie Str. 368—499 

Mapy i plany dołączone będą do tomów następnych. 
 

Ważniejsze pomyłki druku. 

Na str. :2 w wierszu 14 od dołu, zamiast „nie czytaj : nic. 

„ 3 „ 15 od góry „ widzieliśmy czytaj: wiedzie- 

liśmy. 

104 „ ostatnim od dołu, zamiast: batalionami czytaj: 

kompaniami, 

160 „ 16 od góry zamiast: zwołał czytaj; wołał, 

151 „ 16 „ po wyrazie: warszawskiemu opusz- 

czono wyraz: uspokojenie, 

165 ,, 5 od dołu zamiast: Łomar czytaj: Łomaz, zaś 

„ 3 „ „ Janka Białego winno być : 

Janka Sokoła. 

182 „ 13 od góry po słowie; ze^i/t^^arło opuszczono wy- 

raz : wraśenie. 

226 j^ ii od dolnz&miasi: Mirogomc czytaj : Mirogonic, 

228 w przypisku, wiersz 9, zajoaiAst: jedne dy wizy ę powinno być: 

jeden dy wizy on. 

265 „ }) * ^ zamiast: Tełtan czytaj: Tetłau. 

288 w wierszu 12 i w następnych, źle jest pisane nazwisko : 

Drowyn de THyys winno być: Drouyn 

z Uhuys. 

291 „ 10 od dołu, zamiast: podstawa czytaj: postawa, 

339 "3", "na" Ona, 

371 w przypisku wiersz 10 od dołu zamiast: Ustimonia czytaj: 

Ustimowicz. 

384 w wierszu 12 po wyrazie: rano opuszczono: wyruszył. 

408 „ 2 od góry zamiast : armaty, czytaj : armatę^ a 

„ 8 zamiast : Bartoszeniny^ czytaj : Bartoszetoiny, 

424 „ 9 od góry zamiast: Sudzedniów czytaj: Suche- 

dniów. 

452 „ 5 i 7 od dołu zamiast: Lewiecki czytaj: Leniećki, 

453 „ 7 od góry zamiast: Ewausa czytaj: Ewansa, 

a w przypisku wiersz 9 zamiast: 

Zaszowśkiy czytaj : Jaszowski. 

454 „ 5 „ zamiast: wskoczył czytaj : uskoczył, 

457 w przypisku wiersz 6 od dołu po: jakiś brak wyrazu: czas. 

460 w wierszu 6 od dołu zamiast : przespał czytaj : przestał, 

485 „ 4 od góry „ Dwina „ Ewina. 

Ta książka powinna być retumed się 

Biblioteka przed lub w ostatnim dniu 

wybity poniżej. 

Grzywny pięć centów dziennie poniesienia 

utrzymując go poza określony 

Czas. 

Flease wrócić jak najszybciej. 

--602-- 

tów. Eogiński opuszcza Białą. Napad na Radzyń. Plan ataku. 

Nieudany napad Pyrkosza i jego ómieró. Atak Deskura. Je- 

nerał Kannabich ciężko ranny. Atak na Łomazy i Kodeń. 

Ogólne uwagi. Siły obustronne w Lubelskiem. Napad na Liu- 

barto w. Utarczka w Małej Bukowej. Utarczka pod Błędo^wem 

i Żychlinem. Plan powstania w Piotrkowskiem. Uchwala na- 

padu na Eadomsk. Zdrada Sobaczyńskiego. Sandomierskie. 

Napad na Jedlnię i Szydłowiec. Woje w. krakowskie i silj 

w niem rosyjskie. Czengiery. Zamierzony atak na Kielce nie 

przychodzi do skutku. Atak na Bodzentyn. Sytuacya w mia- 

steczku. Śmierć porucznika Rappa. Żołnierz Zielenko. Koza- 

now cofa się z Bodzentyna. Spotkanie na drodze do Kielc. 

Napad na Michałowice. Ogólne uwagi. Zakończenie. Str. 1 — 136 

Rozdział II. Wrażenie, jakie wywarła wieść o wybuchu. Przywróce- 

nie stanu wojennego. Rozkazy koncentracyi wojsk rosyjskich. 

Sama koncentracya. Krytyka tejże. Stronnictwo Białych. 

Zjazd szlachty do Warszawy. Enoch i W. książę. Rada wo- 

jenna. Uchwała stronnictwa szlacheckiego. Szkoła Gló^vna. 

Wrażenie powstania w Rosyi. Mowa Cesarza do oficerów pułku 

izmaiłowskiego. Rozkaz o sądach polowych. Powolny z^vrot 

opinii rosyjskiej co do Polski. Galicya i jej Rada naczelna. 

„Czas '^ krakowski. Odezwa Ławy lwowskiej i odezwa: ,,czekać^^ 

Zachowanie się cesarza Napoleona i dziennikarstwa francu- 

skiego wobec powstania. Artykuł „Monitora^^ Wyprawa jene- 

rała Semeki. Plany Padlewskiego. Porażka pod Unieckiem. 

Upadek ducha Padlewskiego. Chądzyński. Dwa rozkazy Pa- 

dlewskiego. Powstanie podlaskie. Rogiński i zabójstwo Ozer- 

kasowa. Organizacya oddziału. Spotkanie z Sinielnikowem. 

Pobyt w Janowie. Zajęcie Białej, nabożeństwa, wybory do za- 

rządu powiatowego. Nostitz i jego pochód. Atak Rogińśkiego 

pod Białką. Odparty cofa się do Białej. Powstańcy w Węgro- 

wie. Plan ataku na Węgrów. Operacye Papaafanasopuły. 

Utarczka nocna w Szdrutach. Bitwa Węgrowska. Odwrót 

Janka Sokoła. Bohaterski atak 400 kosynierów. Wrażenie tej 

bitwy. Marsz do Siemiatycz. Zameczek i oddział siemiatycki. 

Maniukin i atak Mystkowskiego na działa. Marsz Rogińśkiego 

pod Siemiatycze. Przygody Lewandowskiego. Spotkanie się 

z Zameczkiem. Pozycya Siemiatycz. Rozstawienie się powstań- 

ców. Bitwa. Zameczek cofa się bezładnie z pozycyi. Ogólny 

odwrót. Rozejście się oddziałów. Frankowski i Zdanowicz 

w Kazimierzu. Marsz Miednikowa. Zdanowicz przeprawia się 

przez Wisłę. Marsz ku Sandomierzowi. Starcie pod Słupczą. 

Rayski opuszcza Sandomierz. Losy Frankowskiego. Rzeź 

--603-- 

w Tomaszowie Ordynackim i jej następstwa. Langiewicz w Wą- 

chocku. Odezwa jego do mieszkańców województwa krakow- 

skiego. Zjazd szlachty sandomierskiej w Mierzanowicach. Mi- 

sya Karskiego i Cicho wski ego. Plan ataku na Wąchock. Ope- 

racye jenerała Marka. Bentkowski rahuje Suchedniów. Za- 

sadzka Czachowskiego. Starcie pod Parszowem. Mark pali 

i rabuje Wąchock. Kurowski i jego atak na Sosnowiec. Zdo- 

bycz. Powrót do Ojcowa. Jeziorański i jego atak na Rawę. 

Strojno wski i jego oddział. Starcie pod Grabiami. Ogólne 

uwagi •. Str. 136—254 

Rozdział III, Mowa ministra Bilault w senacie francuskim. Wraże- 

nie tej mowy. Instrukcya ks. Wł. Czartoryskiego. Jej odwo- 

łanie. Minister pruski v. Bismarck i jego zamiary. Proklama- 

cya prezydenta Horna. Wysłanie Alyenslebena i Eaucha. Skon- 

centrowanie 4-ch korpusów. List Tęgoborskiego. Alyensleben 

w Petersburgu. Wrażenie na wieść o zawarciu konwencyi. Po- 

stawa Austryi względem powstania. Oskarżenia rosyjskie. 

Odezwy policyi w Krakowie i Lwowie. Zachowanie się władz. 

Odroczenie sejmu galicyjskiego. Austrya nie chce przystąpić 

do konwencyi. Postawa Anglii względem powstania. Treść 

konwencyi. Dwie rozmowy Buchanana z Bismarckiem. Bo- 

zmowa Napiera z Gorczakowem. Trzecia rozmowa Buchanana 

z Bismarckiem. Zmiana postawy rządu francuskiego. Rozmowa 

Drouyn de L'huys z Goltzem. Noty do Anglii i Prus. Narada 

mini stery alna. Projekt noty identycznej. Austrya i Anglia 

odrzuca ten projekt. Okólnik p. Drouyn de L'huys. Litryga 

Gorczakowa. Rozmowa Bismarcka z Behrendem. Interpelacya 

Kantaka i Chłapowskiego. Odpowiedź' Bismarcka. Interpelacya 

Schulzego i Carlowitza. Mowa Bismarcka. Rezolucya izby. 

Sesya z d. 26 lutego. Mowy Sybla, Roepla i Eulenburga. Mo- 

wa Bismarcka. Wypadki przekraczania granicy. Rezolucya 

izby. Memoryał kupców szczecińskich. Odezwa jenerała Korfa. 

Rozkaz naczelnika miasta. Rzeź wojsławicka. Rozkazy W. 

księcia. Dobijanie rannych. Prawo odwetu. Postawa chłopów. 

Wypadek w Sannikach. Prowokacye rosyjskie. Rozkaz gene- 

ralissimusa. Zabór kas i poczty. Rozporządzenia rządowe. 

Naczelnicy wojenni. Wypadek na ulicy Pańskiej. Zamach na 

Wielopolskiego. Oznaki współczucia. W. księżna. Wiadomo- 

ści z Petersburga. Korf i jego pytania. Panna Błudow. W. 

księżna Helena Pawłówna, pani Kalerdżi i hrabina Keller. 

Duchowieństwo. List otwarty ks. H. Kajsiewicza. Synod dye- 

cezyalny. Rada stanu. Wnioski arcybiskupa. Nota angielska 

z d. 2 marca. Projekt dymisyi Rady stanu. Narada. Misya 

 

http://img.rebelya.pl/uploads/photo/20130220/polonia_na_pobojowisku_YYup1e83.jpg

 

Rebelya : Stanisław Cat-Mackiewicz: Bismarck i Grottger. Konwencja ...

rebelya.pl800 × 598Wyszukiwanie obrazem