“Merlin” i “Prorok Ilja” w reżyserii Ondreja Spisaka, Teatr Tarto i Teatr Narodowy
Określenie geniusz teatralności pasuje do Ondreja Spisaka – bez wazeliny i przesady. Chodziłem ze swoimi dziećmi na kolejne sztuki Spisaka w Teatrze “Lalka”, po kilka razy oszołomiony wizją plastyczną przedstawień. Po moim nadpobudliwym dziecku widziałem - słabnie mu ciekawość, zaczyna się wiercić, w tym momencie dźwięk, obraz, zaskoczenie, nowość! przykuwała jego uwagę. Oto reżyser, który czaruje widza z perfekcją iluzjonisty!
A Prorok Ilija”? Zobaczyłem naturalizm zgodny z definicją tego słowa - chłopi przeklinają, palą papierosy, biją się po mordach, a i onuce prawie że czuć ze sceny. Żadnego tam inteligenckiego bajdurzenia o wsi w stylu filmów Kolskiego, żadnej refleksyjności Myśliwskiego. I autor sztuki Tadeusz Słobodzianek, i reżyser pokazuję wieś prawdziwą i ponadczasową, choć akcja dzieje się wiele lat temu, bo przed wojną. Zabobon, bigoteria, agresja, prymitywizm, groźba wybuchu zbiorowego szaleństwa, alkoholizm, orgiastyczny popęd seksualny, naiwność i fanatyzm tłumu - a to wszystko siedzi na wsi w ludziach i dzisiaj – łatwo obronić tę tezę. Prorok mógłby pojawić się pod Białymstokiem choćby jutro, wystarczy, że na szybie ktoś ujrzy wizerunek Marki Boskiej...
Chłopi postanawiają ukrzyżować miejscowego proroka, by ten zmartwychwstał po trzech dniach i zbawił świat. Ich wędrówka z prawdziwym ciężkim krzyżem wiernie oddaje to, co w chłopskich duszach może się zdarzyć – od pogardy w narodzie do Żydów i obcych, po wielką popijawę z obmacywaniem dziewczyn. Trzeba zobaczyć tych aktorów, by zrozumieć co to znaczy aktorstwo i jaki ma sens - w naprawdę zimny wieczór, w hałasie ruchu ulicznego biegać nago, tarzać się w błocie, odbierać ciosy, moknąć. A grają tak, że ciarki przechodzą po plecach! – autentycznie fanatyczni, okrutni, żądni śmierci, zadawania bólu. Widz boi się, że... ukrzyżują naprawdę.
Obrazoburcza sztuka? Bo śpiewają “Czarna Madonno” słowami o wódce, bo bluźnią
i katują kukłę Jezusa – a jest o co oskarżyć zbawiciela – od biedy po śmierć dzieci? Jeśli już to sztuka okrutna w swej prawdzie o fałszywej pobożności narodu; i prawdzie o bogu, który bezdusznie zdaje się godzić na każde zło. Sztuka jest ostra, ale obraza ma sens, a i świadectwo prawdy jest cenne. Nie sądzę, żeby broniła ta sztuka chrześcijaństwa – jak piszą niektórzy krytycy - raczej potępia wszystkie zbiorowości idei i ludzi; jeśli już broni – to indywidualnego gestu dobroci - tylko i aż tyle.
Prawdziwą sztukę poznaje się po tym jak się kończy. Prorok wszystkich chłopów przepuszcza do raju - ładne jak końcowa uczta. I nagle przybiega Żyd: - Ludzie, wasz Judasz się powiesił... I już wiemy, że choć przedstawienie jest teatrem, jeden chłop-aktor zagrał do końca, jedna prawda wymyka się zbiorowej religijnej i socjologicznej iluzji...
A “Merlin”? – ten sam reżyser, ten sam autor sztuki. Tym razem mamy historię wieszcza Merlina, króla Artura i rycerzy okrągłego stołu. Śmieszne było by powiedzieć, że to polski okrągły stół, a rycerze zabijający się nawzajem, oddają symbolicznie upadek idei III RP, u podstaw której jest porozumienie Okrągłego Stołu. Merlin to opowieść o pożądaniu – rycerze walczą z upiorami w imię pożądliwej urody pięknych kobiet, które spotykają na swej drodze. Także Merlin aktywizuje rycerzy zajętych państwem tylko dlatego, że święty Graal jest życzeniem pięknej Viviany – ceną za zgodę na dopuszczenie Merlina do łoża. Graal jak Papkinowski krokodyl okazuje się nieosiągalny, a pożądliwość zwodzi na manowce. Dzielny Lancelot obdarzony miłością nie potrafi kochać, bo jest gejem, innych rycerzy przeraża obojętność, złośliwość, gniew kobiet. To sztuka o męskiej żądzy, która dręczy... ach te kobiety! Przez nie giną jednostki i narody – jak dumna Brytania, a jednak warto ginąć. A skoro warto – dramat Merlina jest trochę dwuznaczny. Płacze bohater nad zdławioną Brytanią, czy niespełnionym swym pożądaniem? Kierował się chucią, a wpada w wysokie wieszcze tony, gdy rycerze zginą? Może to raczej opowieść o fałszywym proroku, który własną seksualność stawia ponad państwo?
Wielbię talent Spisaka, ale tym razem oznajmiam: klapa, Mistrzu. I to nie z winy reżysera, ale autora tekstu. Tadeusz Słobodzianek założył, że będzie to msza – epicka opowieść. Powstała sztuka ateatralna. Bohaterowie opowiadają o losach rycerzy; nie grają, lecz snują opowieść i cytują - nie mają czego grać (a wystarczy porównać ich grę z ogniem, jaki rozpala się w aktorach w “Proroku Ilji”) - są przez dwie godziny ograniczani sposobem podawania tekstu. Jeśli dodać ascetyczną scenografię, brak rekwizytów i teatralnych czarów, iluzji, także lalek – widz nie ma szans na przeżywanie tej historii. Słuchać w teatrze? To za mało! Gdyby nie sceny głosów naśladujących las, jaskinię, echo, gdyby nie scena, gdy Lancelot przegląda się w odbiciu, które jest drugim aktorem – ocena brzmiałaby: nie warto.



Komentarze
Pokaż komentarze