Gruszki na wierzbie – o emeryturach mundurowych.
Należy wrócić do sytuacji normalnej, rozumianej w ten sposób, że za pracę się płaci, a nie obiecuje emeryturę czy inne przyszłe benefity, czyli tak zwane gruszki na wierzbie.
Aneta Wawrzyńczak:Jak ocenia Pan proponowaną reformę emerytur mundurowych?
Marek Góra: To, co teraz jest proponowane, to jedynie pewna zmiana modyfikacja, pozostawiająca system praktycznie niezmienionym. Z reformą mamy do czynienia, gdy dokonuje się znacząca zmiana sposobu funkcjonowania systemu — a o tym nie ma tu niestety mowy. Reforma to gruntowna zmiana zasad, natomiast racjonalizacja to poprawienie bez zmiany zasad. Tutaj mamy do czynienia z tym drugim. Nie mogąc — jak rozumiem z powodów politycznych — wprowadzić zmiany zasad, nie należy rezygnować z racjonalizacji, czyli drobnych kroków, które na bieżąco poprawiają trochę sytuację. Warto zdać sobie sprawę, że chodzi o zmianę naprawdę istotną i byłoby dobrze, gdyby to się kiedyś udało. Lepiej, by stało się to szybciej niż później. Należy objąć wszystkich Polaków jednym, powszechnym systemem. Nie ma żadnego powodu, żeby jakaś grupa była z tego systemu wyłączona, pozbawiona do niego dostępu. Tak indywidualnie, jak i dla całego społeczeństwa najlepsza jest sytuacja, w której typ wykonywanej pracy czy służby nie wpływa na zasady uczestnictwa w powszechnym systemie. Wtedy możemy swobodnie kształtować swoje życie zawodowe. A jeżeli jakaś grupa potrzebuje czegoś więcej czy czegoś innego niż wynika z uczestniczenia na powszechnych zasadach w powszechnym systemie, a my jako społeczeństwo tę potrzebę uznamy, wtedy jej realizacja musi odbywać się poza powszechnym systemem. Na dodatek, a nie zamiast. To krótkie określenie oddaje istotę mojego myślenia w tej sprawie. Jeżeli chcemy, żeby komuś dać coś więcej, to dołóżmy do tego, co dostają wszyscy, a nie stwarzajmy sytuację taką, żeby ta osoba na innych zasadach, co innego, w innym trybie dostawała. Powoduje to niekorzystne konsekwencje dla wszystkich.
A.W.: Przedstawił Pan bezpośrednie korzyści dla zainteresowanych, czyli ok. 150 tys. funkcjonariuszy, których zmiana miałaby objąć. Tymczasem szef NSZZ Policjantów, Antoni Duda, twierdzi, że spowoduje ona masowe odejścia.
M.G.:Myślę, że nie. Natomiast to jest oczywiście potencjalny problem. Ci ludzie, którzy wykonują czy pracę, czy służbę taką, która jest specjalnie wymagająca i z której mogliby odchodzić, powinni zostać właściwie opłaceni. Trzeba pamiętać o tym, że ludzie wykonują swój zawód częściowo dlatego, że jest to ich życie, coś, co lubią, cenią, ale przede wszystkim jednak dlatego, żeby z czegoś żyć, żeby zarabiać pieniądze. Są dwa sposoby ich wynagradzania. Jeden polega na tym, że im się po prostu płaci, a drugi, że im się obiecuje, że coś kiedyś dostaną. Ta druga rzecz to często rodzaj gruszek na wierzbie, bo nie dostają dzisiaj, dostają obietnicę, której spełnienie w przyszłości wcale nie jest pewne. I z taką samą sytuacją mamy do czynienia w przypadku mundurowych — coś im się obiecuje, natomiast można powiedzieć, na podstawie zarówno trendów demograficznych, jak i zmian społecznych, które obserwujemy, że mało jest prawdopodobne, by oni to coś dostali za lat 10 czy 15. Okaże się po prostu, że społeczeństwo nie jest z jednej strony w stanie, a z drugiej strony nie jest wcale takie chętne, by te obietnice respektować. Dodam, że obietnice tego typu nie tworzą rzeczywistych zobowiązań. W przyszłości potrzebna będzie wola polityczna, by te obietnice rzeczywiście realizować. Politycy oczywiście nie lubią likwidować przywilejów, bo finansujące je społeczeństwo wciąż jeszcze rozumuje w kategoriach „św. Mikołaja”, czyli: jeżeli jakiś koszt ponosi budżet, to sami tego kosztu nie odczuwają. Są więc skłonni solidaryzować się z tymi, którym coś się odbiera. To jednak zmienia się i to w rosnącym tempie. Ludzie coraz bardziej wiedzą, że płacą, a to znaczy, że coraz mniej są skłonni do popierania uprzywilejowanych, a bardziej skłonni do zaakceptowania działań mających na celu obniżenie kosztu, jaki na nich spada. W dobrze pojętym własnym interesie mundurowi powinni dążyć do sytuacji, w której płaci im się realnymi pieniędzmi dzisiaj zamiast obietnicami. Tu pojawia się jednak pokusa, by dostać więcej pieniędzy dziś i jeszcze obietnicę na jutro. To pułapka, bo każda złotówka wydana na finansowanie kosztu realizacji obietnic (obietnica dla kogoś na przyszłość to koszt finansowania analogicznej obietnicy dla kogoś innego dziś) to dokładnie ta sama złotówka, której zabraknie na płacenie za pracę czy służbę. Zamiast więc dawać wyższą czy wcześniejszą emeryturę, bo to na jedno wychodzi, lepiej im więcej zapłacić. Jeżeli mam wydać 1 złotówkę, to wolę ją wydać na to, żeby policjant, który pilnuje porządku, ściga złodziei i różnego rodzaju przestępców był lepiej opłacony niż, żeby potem, jak już nie jest policjantem, wydawać pieniądze na jego odmienną od wszystkich emeryturę. Emerytem każdy jest takim samym. Gdy pracujemy, wykonujemy różną pracę. Te różnice powinny decydować o wynagrodzeniu w zależności od różnych czynników, poczynając od użyteczności dla innych, ale także od tego, ilu pracowników jest w stanie i jest chętnych tego typu pracę wykonywać. Płaćmy więc za pracę, a nie za niepracowanie. Trzeba przesunąć nasze myślenie z obiecywania różnego rodzaju benefitów po zakończeniu pracy na porządne wynagrodzenie za pracę wtedy, gdy jest wykonywana. To dużo lepsze dla wszystkich, włączając w to tychże mundurowych. Tyle, że tutaj pojawia się rodzaj targu — wiadomo, że dzisiaj w budżecie ciężko jest znaleźć pieniądze na bardzo wiele rzeczy, w związku z tym wariant zwiększania pensji dla jakiejś grupy jest mało prawdopodobny i nie do zrealizowania szybko. Obietnice można wydrzeć, bo politycy powiedzą „dzisiaj nie musimy płacić, to obiecajmy, a potem się zobaczy”. W ten sposób powstało bardzo wiele różnego rodzaju niedobrych rozwiązań. I jesteśmy wszyscy w tej chwili, nie tylko w Polsce, ale w całej Europie, w procesie „wyczołgiwania” się z tej niedobrej sytuacji. Trzeba coś z tym zrobić, bo doszło do absurdu. Należy wrócić do sytuacji normalnej, rozumianej w ten sposób, że za pracę się płaci, a nie obiecuje emeryturę czy inne przyszłe benefity, czyli tak zwane gruszki na wierzbie. Podkreślam jeszcze raz: w dużej mierze są to gruszki na wierzbie, bo naprawdę świat się zmienia i niektórym wydaje się jeszcze nie do pomyślenia, że można im odebrać jakiś przywilej. A to w przyszłości okaże się naturalne i nikt nie będzie o tym dyskutował.
A.W.: Czy proponowane zmiany są wystarczające?
Sprawa jest jasna — to, z czym się spotykamy w tej chwili, to potrzebna racjonalizacja. Szkoda, że taka mała. Dobrze jednak, że coś się robi. Rozumiem, że jest to trudne politycznie. Krok po kroku to też jakaś metoda, ale trzeba pamiętać, żeby tego nie nazwać reformą, nie potraktować tego jako czegoś, co jest już zakończone, co zrobiliśmy i mamy spokój. Nawet jeśli obecnie proponowane zmiany byłyby bardziej radykalne, to i tak pozostaną one w nieodpowiadającej naszym czasom logice wyodrębnionego systemu dla służb mundurowych. Tutaj ważne przypomnienie. Nowy system emerytalny w Polsce, system powszechny, obejmujący wszystkich poza rolnikami i mundurowymi, na początku obejmował również mundurowych. Mało kto dziś pamięta, że przez 3 lata po wprowadzeniu nowego systemu jego uczestnikami byli także młodzi mundurowi, którzy rozpoczęli służbę po 1998 roku. Potem rząd Millera to wycofał i przywrócił status quo ante, czyli sytuację, w której mundurowi są poza systemem powszechnym. Byliśmy już po bezpiecznej stronie, na ścieżce zbliżającej nas do systemu, odpowiadającego potrzebom naszych czasów. Rok po roku coraz większa część mundurowych byłaby po prostu w powszechnym systemie. Oznaczałoby to, że sytuacja wszystkich, niezależnie od tego, jaki jest przebieg ich aktywnego życia zawodowego, jest taka sama po jego zakończeniu. Nie znaczy to, że nie może czy nie powinno być możliwości uwzględnienia szczególnych sytuacji. Przeciwnie, jako społeczeństwo powinniśmy dysponować specjalnymi rozwiązaniami dla mundurowych — ale jak już podkreślałem, na dodatek do tego, co mają jako aktywni zawodowo polscy obywatele, a nie zamiast. Mam tu na myśli rozwiązanie podobne w swej idei do emerytur pomostowych, które są bardzo nowoczesnym i skutecznym rozwiązaniem problemu. Podobne rozwiązanie można by było wprowadzić w przypadku mundurowych, którzy, będąc w powszechnym systemie, mieliby jednocześnie dodatkowy element, jakim są pomosty. Ale jeszcze raz podkreślam: na dodatek, a nie zamiast. Wycofując mundurowych z powszechnego systemu powrócono do przestarzałego rozwiązania, opartego na „zamiast”. Bardzo niedobrze się stało. Mam nadzieję, że uda się wrócić do rozwiązania „na dodatek”. Na razie jednak się na to nie zanosi. Jak się spojrzy na propozycje obecnie formułowane, jest to taki bardzo skromniuteńki kawałeczek tego, co uprzednio już było i to na dużo, dużo większą skalę. Szkoda. Duża szansa, która zaistniała, duża szansa, która została zmarnowana. Trzeba tę pracę zacząć od nowa.
A.W.: Czy to w ogóle możliwe?
M.G.:To będzie trudne. Na szczęście jesteśmy może, jako społeczeństwo trochę bogatsi w doświadczenia, może trochę bardziej wiemy, jak to zrobić. Rzecz w tym, by ludzie mieli wyobrażenie o tym, jak działa system emerytalny oraz szerzej, że cokolwiek jest finansowane z budżetu, jest finansowane przez nich samych. Innymi słowy, potrzebna jest edukacja publiczna. Niestety nikt nie chciał i nie chce się za nią zabrać. Jest ona potrzebna nie tylko w kontekście emerytur mundurowych, czy tym podobnych zagadnień. Jest potrzebna, niezbędna wręcz, by dokonać głębokiej reformy finansów publicznych. To ostatnie to wielkie zadanie, przed którym stoją wszystkie kraje Europy i nie tylko.
A.W.: Czyli jednym słowem zgadza się Pan ze stanowiskiem PSL, że obecnie obowiązujący system emerytalny w przypadku mundurowych jest „pokłosiem starego systemu”?
M.G.:Nie chciałbym tutaj odnosić się do polityki, bo to nie jest mój świat. W związku z tym nie włączajmy w to żadnych partii. Ja tutaj z nikim się nie zgadzam albo zgadzam.
A.W.: Chodziło mi o to, wyłączając już z tego partie, czy takie stanowisko oznacza, że system w obecnym kształcie można by określić mianem „pokłosia starego systemu”?
M.G.: W gruncie rzeczy tak, choć podkreśliłbym raczej, że przede wszystkim archaicznego sposobu myślenia. Nasi rodzice, dziadkowie żyli w takim świecie, w którym jak ktoś już kimś się stał, nauczył się być tym czy kim innym, został hydraulikiem, ślusarzem, poszedł do wojska, to już „tym” niejako był przez całe swoje aktywne zawodowe życie. To jest świat, którego już nie ma i warto sobie uświadomić, że dzisiaj nie tylko miejsca pracy się zmienia, ale zmienia się zawody. Kwalifikacje, które uzyskujemy, kończąc szkołę wystarczą na 10, 15, maksimum 20 lat. I koniec. Trzeba mieć tego świadomość, że nasze życie aktywne jest dużo dłuższe niż czas, na który wystarczy naszych kwalifikacji. W połowie naszego życia zorientujemy się, że nic pożytecznego nie umiemy, mimo że kiedyś byliśmy świetnymi specjalistami. Dlaczego? Bo świat się toczy szybciej i trzeba to wziąć pod uwagę. W związku z tym to, o czym mówimy teraz, jest jakby zatopione głęboko w przeszłości, gdy poszatkowanie społeczeństwa na grupy zawodowe było mniej szkodliwe. Dzisiaj jest już całkowicie anachroniczne. Człowiek, który ma 45‒50 lat, a jego kwalifikacje „przeterminowały” się, dla swojego i społecznego dobra nie może po prostu być wyłączany, jak zużyta maszyna. Istnieją dziś skuteczne metody podtrzymywania wartości kapitału ludzkiego i dostosowywania kwalifikacji do różnych etapów życia. Człowiek jest wart więcej niż maszyna i warto to sobie jasno uświadomić.
A.W.: A argument przedstawiony przez eksperta z fundacji Leszka Balcerowicza Forum Obywatelskiego Rozwoju Wiktora Wojciechowskiego, który twierdzi, że dzięki proponowanej zmianie zwróci się koszt kształcenia służb mundurowych, jest istotny?
M.G.:Ten argument odnosi się do systemu w jego obecnej archaicznej postaci. W jego logice argument ten jest zdecydowanie zasadny. Gdy jednak mundurowi są objęci powszechnym systemem, a jedynie na dodatek otrzymują jakieś szczególne uprawnienia, argument ten wymaga uzupełnienia i pewnego przeformułowania. Nie chciałbym bowiem, by ktokolwiek był „złapany” w tego typu pułapkę. Okres zwrotu nakładów poniesionych na szkolenie powinien być określony przez warunki kontraktu, a nie przez obietnicę zabezpieczenia socjalnego na okres po służbie. To mieszanie różnych kwestii. Myślę, że powinniśmy się skupić na ich rozdzieleniu. Mobilność zawodowa jest wartością, która sprzyja rozwojowi jednostek i dobru społecznemu. Decyzje, dotyczące zmiany pracy, służby czy wręcz zawodu powinny być oparte na racjonalnej kalkulacji. Typy pracy, czy służby można porównać i podjąć racjonalną decyzję. Ogólne obietnice emerytalne są trudne do włączenia do rachunku. Nie można więc podjąć racjonalnej decyzji. Oczywiście wyszkolenie ludzi kosztuje i trzeba ten koszt w jakiś sensowny sposób ponieść, aby potem się zwrócił społeczeństwu w postaci efektu pracy tych ludzi czy ich służby. W związku z tym im dłużej pracują, tym lepiej. Z drugiej strony także w takich ruchach, trzeba będzie mówić o nich nie, że są wyszkoleni na policjanta, tylko na informatyka albo na kogoś jeszcze, kto może wykonywać mnóstwo różnych rzeczy zarówno w służbach mundurowych, jak i poza nimi. I jeżeli chciałby mieć etap swojego życia, powiedzmy 5 czy 10 lat przepracowanych jako informatyk np. w policji, ale później sobie pójdzie gdzie indziej, to co to szkodzi? Trzeba mieć większą elastyczność zatrudnienia, żeby mieć możliwość kształtowania składu tych służb, bo to jest wolność po obu stronach: tego człowieka, który przychodzi z kwalifikacjami, a jednocześnie tych ludzi, którzy kształtują te służby. I oni też mogą tego człowieka łatwiej zwolnić, bo jeżeli dzisiaj zwolnią kogoś po, na przykład, 10 latach (nic złego nie zrobił, po prostu nie jest już potrzebny), robią mu krzywdę pozbawiając tego bonusu iluś tam procent po 15 latach, na który liczył albo trzymają go w służbie, chociaż nie jest potrzebny — a społeczeństwo za to płaci. Rozwiązanie, które przedstawiam w naszej rozmowie, pozwala uciec od tego dylematu.
Podsumowując: motywujmy, płacąc dobrze za służbę (wtedy wydłużenie służby będzie w interesie samych mundurowych), zamiast demotywować do służby obietnicami socjalnymi.


Komentarze
Pokaż komentarze