Liberte Liberte
353
BLOG

Jan Radomski - Liberalizm to nie sposób życia

Liberte Liberte Polityka Obserwuj notkę 3


Postawa liberalna nie może być określana przez kolejny – obok lewicowego i prawicowego – etos życiowych zasad. Liberałowie powinni dążyć do tego, żeby prawo dawało obywatelom jak największą swobodę – tak, aby każdy człowiek mógł kierować się własną moralnością, a nie strachem przed odgórnie narzuconymi paragrafami.

Debata na temat korelacji pozasejmowych środowisk lewicowych i liberalnych jest w bardzo dużej części jałowa. Zakłada bowiem, że są to formacje konkurencyjne, co wpływa na jej – wyraźnie polityczny – kształt. Jest to sytuacja nadzwyczaj specyficzna – nie tylko dlatego, że oba te środowiska dystansują się od bieżącej polityki, przez co w ogóle nie powinny wdawać się w tak upolitycznione spory. Najbardziej kuriozalny jest fakt, że żadna ze stron sporu nie dostrzega tego, że lewicowość i liberalizm nie są ruchami przeciwstawnymi, ponieważ określają zupełnie inne sposoby funkcjonowania w polityce.

Dziś, po burzliwym dwudziestym wieku, obaj – lewicowiec i liberał – spotkali się gdzieś na środku dzielącej ich wcześniej drogi. Lewica uznała wyższość wolnego rynku, a liberałowie – zasadność postulatów dotyczących polepszenia sytuacji materialnej najbiedniejszych. Oczywiście, istnienie tego kompromisu można bardzo łatwo zakwestionować przytaczając wypowiedzi politycznych radykałów, którzy albo w dalszym ciągu opowiadają się za etatystyczną gospodarką, albo żądają zaprzestania walki z ubóstwem. Należy jednak pamiętać, że niegdyś omawiany konflikt toczony był nie tylko przez skrajne, dogmatyczne środowiska polityczne, lecz również przez najważniejsze – i zarazem najbardziej wpływowe – partie.

Dziś – gdy lewicowiec i liberał przestali się kłócić o gospodarkę – na pierwszym planie znalazły się kwestie światopoglądowe. Jednak w tym przypadku spór na pewno nie skończy się żadnym konsensusem – liberalizm bowiem, w przeciwieństwie do lewicowości, nie określa życiowej postawy, dotyczy wyłącznie zakresu kontroli nad drugim człowiekiem. Mamy więc do czynienia z konfliktem, w którym jedna strona – lewica – wyraźnie zarysowuje konkretny sposób życia, a druga – liberałowie – stara się umożliwić każdemu człowiekowi wybranie własnego, opartego na indywidualnych przekonaniach, kodeksu etycznego.

Te różnice są szczególnie widoczne w najbardziej newralgicznych tematach: walka lewicy o prawa dla homoseksualistów wynika z tego, że seksualność jest częścią lewicowej kultury od – co najmniej – drugiej połowy dwudziestego wieku. W przypadku liberałów – walka ta związane jest z przeświadczeniem, że orientacja człowieka nie może w żaden sposób ograniczać jego praw i możliwości funkcjonowania w społeczeństwie. Konflikt lewicy z religijnością jest spowodowany, rozwijająca się od kilkuset lat, myślą filozoficzną. Liberałowie swoich przekonań w tej sferze nie opierają na dogmatach, lecz na przeświadczeniu, że wolność jest najważniejsza wartością dla całego społeczeństwa – także tej jego części, która nie utożsamia się z żadną religią.

Wolność biskupów do ekskomuniki

Omawianą tezę najlepiej będzie obrazował modny ostatnio w polskich mediach temat zapłodnienia in vitro. Zabieg ten – promowany przez lewicę, krytykowany przez konserwatystów – jest bardzo interesującym wyzwaniem dla środowisk liberalnych. Liberał powinien bowiem, niezależnie od własnych przekonań moralnych, umożliwić społeczeństwu dokonanie wyboru. W praktyce oznacza to, że liberalny może być duchowny potępiający ten zabieg, który dostrzeże pozostałą – posiadającą inne wartości moralne – część społeczeństwa. Liberalny może być także działacz promujący zapłodnienie in vitro, który dostrzega i szanuje konserwatywny światopogląd. W tym sensie bardzo nieliberalna była postawa dziennikarzy, którzy ostro skrytykowali postawę biskupów grożących ekskomuniką posłom, którzy zagłosują za legalizacją zapłodnienia in vitro. Kościół, jak wszystkie niepaństwowe organizacje, powinien mieć możliwość podejmowania w stosunku do swoich członków każdej – nawet najbardziej absurdalnej! - decyzji. Fakt, że w Polsce taka postawa jest elementem obłudnej gry politycznej – to zupełnie inna kwestia.

Zachowanie Kościoła jest charakterystyczne dla jednej z najważniejszych tendencji współczesnej polityki – nierozerwalnej więzi pomiędzy światopoglądem poszczególnych partii a proponowanymi przez nie rozwiązaniami prawnymi. W polskich realiach to właśnie Kościół – co należy podkreślić – jest szczególnie zasłużony w promowaniu tej, niszczącej zdrową politykę, zasady. Sytuacja ta powoduje, że zdecydowana większość polityków traktuje tworzenie kolejnych przepisów jako jedyną metodę wpływania na postawę społeczeństwa. Od 1989 roku Kościół – często bezpośrednio – bierze udział w publicznym dyskursie dotyczącym światopoglądu. We wszystkich przypadkach promuje rozwiązania, które są zgodne z chrześcijańska moralnością – zakaz aborcji, eutanazji, małżeństw homoseksualnych, zapłodnienia in vitro, etc. Nikt nie powinien zabraniać Kościołowi (co często próbuje robić lewica) posiadania własnych przekonań moralnych. Co więcej – nikt nie powinien mu uniemożliwiać ich publicznego głoszenia czy stosowania represji wobec wiernych. Jest jednak ogromna różnica pomiędzy sankcjami nakładanymi wewnątrz konkretnej organizacji, w stosunku do osób, które dobrowolnie do niej należą, a próbą przenoszenia zasad tejże organizacji na struktury całego państwa. Kościół zapomina o tym, przez co staje się organizacją bardziej autorytarną niż liberalną. Można przypuszczać, że gdyby nie społeczny opór Kościół dążyłby do przystosowania innych zasad prawnych do chrześcijańskiej etyki – np. poprzez zakaz przedmałżeńskich stosunków płciowych.

Dziś również w Polsce nie istnieją politycy, którzy potrafią oddzielić własny światopogląd od formułowanego prawa. Niestety, najbardziej traci na tym społeczeństwo, ponieważ politycy zapominają o innych metodach zapobiegania rozmaitym zjawiskom niż kolejne paragrafy w kodeksie karnym. Wpisany w te paragrafy zabieg aborcji został w ten sposób zamieciony pod dywan – w Polsce spokojnie rozwija się podziemie, ale przynajmniej w tej sytuacji nic nie zakłóca błogiego snu polskich konserwatystów. Oni spełnili swój obowiązek – zakazali społeczeństwu wyboru, przełożyli własną moralność na wszystkich Polaków.

To autorytarne – w sposobie rozwiązywania problemów myślenie – jest najprawdopodobniej spowodowane strachem struktur kościelnych i konserwatywnej części polityków. Przekazanie kontroli nad sumieniami Polaków aparatowi państwa zdecydowanie ułatwia im rolę stróżów publicznej moralności. We współczesnej Polsce zdecydowana większość grzechów – definiowanych nad podstawie chrześcijańskiej moralności – jest równoznaczna z łamaniem prawa. Zamiast duchownych polskimi grzesznikami zajmują się policjanci, prokuratorzy i strażnicy więzienni.

Postawa liberalna nie może być określana przez kolejny – obok lewicowego i prawicowego – etos życiowych zasad. Liberałowie powinni dążyć do tego, żeby prawo dawało obywatelom jak największą swobodę – tak, aby każdy człowiek mógł kierować się własną moralnością, a nie strachem przed odgórnie narzuconymi paragrafami. Oczywiście, dotyczy to przepisów ustalanych w ramach zdrowego rozsądku – wybór dotyczy wyłącznie spraw kontrowersyjnych, a nie tych jednoznacznie odrzuconych moralnie przez społeczeństwo, których karanie jest niepodważalne. Jednocześnie – wybór ten powinien być związany z ochroną poszczególnych grup społecznych – np. lekarze nie powinni być zmuszani do wykonywania zabiegu aborcji i zapłodnienia in vitrowbrew własnej woli. Sytuacja ta musiałaby być jednak przejrzysta prawnie – lekarze powinni deklarować to tak, żeby pacjenci wiedzieli, czy w danym przypadku mogą skorzystać z ich usług. Takie rozwiązanie byłoby zdecydowania łatwiejsze, gdyby nie fakt, że polska służba zdrowia jest w dużej części państwowa – jestem jednak przekonany, że nawet w tej sytuacji można znaleźć rozwiązania, które jednocześnie umożliwi społeczeństwu dokonanie wyboru i nie będzie stawiało pod ścianą lekarzy, którzy danych zabiegów wykonywać nie chcą.

Być może właśnie to - zapewnienie największej przestrzeni wyboru - jest dziś najważniejszym zadaniem dla liberałów. Jednak ich troska powinna dotyczyć w takim samym stopniu lewicy i prawicy – tak, aby żaden człowiek nie musiał dokonywać wyborów niezgodnych z własną moralnością. W tym kontekście liberałowie powinni występować nie jako trzecia – obok lewicy i prawicy – siła na scenie politycznej, ale jako sposób myślenia, który może w takim samym stopniu charakteryzować obie te formacje.

Przypuszczam, że takie pojmowanie liberalizmu będzie dla wielu osób szokujące. Jeśli bowiem zakładam, że liberalizm powinien wobec prawicy i lewicy funkcjonować bardziej jako partner aniżeli wróg, to sprawia to wrażenie kwestionowania jego autonomiczności politycznej. Takie odczytywanie tego tekstu byłoby jednak tylko częściowe zgodne z prawdą. Po pierwsze – w tym przypadku rozważania dotyczą wyłącznie realnych rozwiązań politycznych. Na innych płaszczyznach – np. teoretycznej – liberalizm jest równorzędnym konkurentem innych nurtów, wystarczy choćby przypomnieć o liberalnej myśli filozoficznej. Po drugie – nie należy myśleć, że liberałowie powinni wtapiać się w inne – lewicowe lub prawicowe – formacje polityczne. Mimo głównej tezy, która w jakimś stopniu zakłada brak politycznej autonomiczności liberałów, nie można wymagać, aby liberalizm bezwzględnie podporządkowywał się lewicy lub prawicy. Szacunek do wolności drugiego człowieka jest na tyle ważną różnicą, że w pełni uzasadnia tworzenie odrębnych partii i organizacji politycznych. Po trzecie – co, jestem przekonany, będzie w polskich realiach najważniejszym argumentem popierającym moją tezę – efektem liberalizmu rozumianego właśnie w taki sposób było środowisko Unii Demokratycznej. Jej członkami były osoby związane z wieloma środowiskami politycznymi, które – pomimo różnić – działały właśnie w imię zasad liberalizmu, rozumianego jako wolność całego społeczeństwa. Innym przykładem może być książka Adama Michnika „Kościół, lewica, dialog”, w której autor – abstrahując od własnych przekonań – stara się znaleźć nić porozumienia z Kościołem. Te argumenty pokazują, że celem postawionej tezy nie jest marginalizacja myśli liberalnej lub odbieranie jej jakichkolwiek praw do równoprawnego funkcjonowania w przestrzeni politycznej. Należy jednak zmienić miejsce, które obecnie zajmuje on na scenie politycznej i na nowo zdefiniować, kim są jego potencjalni konkurenci i partnerzy.

Liberalizm nie powinien być w politycznym dyskursie konfrontowany z lewicą i prawicą, ale ze – wspominanym już kilkukrotnie – autorytarnym myśleniem: egocentrycznym, niedostrzegającym ogółu społeczeństwa. Nie należy jednak tego założenia odczytywać jako infantylnego wezwania głoszącego, że liberałem może być tak naprawdę każdy z nas, niezależnie od poglądów. Przeciwnie – przyjęcie liberalnej postawy jest stosunkowo trudne, ponieważ zakłada zdystansowanie się od własnych poglądów. W pewnym sensie liberałem może być każdy – i antyklerykalny lewicowiec, i wierzący prawicowiec. Obaj muszą jednak spełnić podstawowy warunek – pamiętać, że ich osobiste przekonania nie mogą determinować moralności narzucanej reszcie społeczeństwa.

Liberte
O mnie Liberte

Nowy miesięcznik społeczno - polityczny zrzeszający zwolenników modernizacji i państwa otwartego. Pełna wersja magazynu dostępna jest pod adresem: www.liberte.pl Pełna lista autorów Henryka Bochniarz Witold Gadomski Szymon Gutkowski Jan Hartman Janusz Lewandowski Andrzej Olechowski Włodzimierz Andrzej Rostocki Wojciech Sadurski Tadeusz Syryjczyk Jerzy Szacki Adam Szostkiewicz Jan Winiecki Ireneusz Krzemiński

Nowości od blogera

Komentarze

Pokaż komentarze (3)

Inne tematy w dziale Polityka