Liberte Liberte
113
BLOG

Polska z perspektywy społecznej mobilności

Liberte Liberte Polityka Obserwuj notkę 0

 Leszek Jażdżewski

 

 

 

Mobilność społeczną można postrzegać jako jeden z celów liberalnej polityki społecznej, idący krok w krok za dążeniem do gospodarczej i społecznej modernizacji.

Polska stanowi rażący przykład przepaści między wiedzą akademicką popartą badaniami nad mobilnością społeczną a retoryką polityczną. Do kluczowych cech społeczno-politycznej struktury w Polsce w ciągu ostatnich 20 lat należy gwałtowne przejście od autokratyzmu i etatyzmu do kapitalizmu i liberalnej demokracji. Tej transformacji towarzyszyła szeroka opieka socjalna prowadząca do pasywności – po części był to relikt dawnej ery komunistycznej, ale stanowiło to również pewną formę rekompensaty dla tych, którzy zostali najbardziej dotknięci gwałtowną modernizacją kraju.

Mobilność społeczna w Polsce po 1945 roku była na podobnym do krajów zachodnich poziomie. Duża liczba ofiar wojny, zwłaszcza wśród elit, otworzyła nowe możliwości dla niższych klas, podobnie jak wymuszona industrializacja i migracje ze wsi do miast. W czasach reżimu komunistycznego, państwo stosowało polityczne lub klasowe kryteria w odniesieniu do społecznej mobilności: ludzie z „właściwym” pochodzeniem (klasa pracująca, chłopi) dostawali dodatkowe punkty na egzaminach wstępnych na wyższe uczelnie, podczas gdy przedstawiciele inteligencji nie mieli możliwości pracować w zawodach takich jak prawnicy czy urzędnicy. Po 1989 roku zastąpiono to kryterium „merytokratycznym”. Społeczna mobilność we wczesnych latach 90-tych osiągnęła nowy szczyt, zarówno strukturalnie (powstała cała nowa klasa średnia), jak i w wymiarze indywidualnym.

Obecny system opieki społecznej nie dostarcza bodźców motywujących do wertykalnej społecznej mobilności, a jednocześnie nie zapewnia tym, którzy znajdują się na samym dole drabiny społecznej wystarczających szans. Niestety w tej dziedzinie przeprowadzono niewiele reform. Krótkoterminowe cele polityczne przeważają nad długotrwałymi korzyściami dla całego kraju.

Mobilność społeczna - badania

Głównym czynnikiem w analizie społecznej mobilności jest społeczna pozycja ojca w porównaniu do pozycji, jaką zajmuje syn. Henryk Domański podzielił społeczeństwo na sześć podstawowych segmentów: inteligen­cji i menadżerów, pracowników umysłowych niższego szczebla, właścicieli firm, robotników wykwalifikowanych, robotników niewykwalifi­kowanych oraz rolników obejmujący robotni­ków rolnych i właścicieli gospodarstw. Upadek komunizmu zaowocował zwiększoną mobilnością społeczną, jako że socjalizm miał na celu zmniejszenie społecznych barier w odniesieniu do kompetencji. Według Domańskiego (2000) i badań przeprowadzonych przez Meyera (1979) i Słomczyńskiego (1989) pozycja ojca wpływała w większym stopniu na pozycję syna w Stanach Zjednoczonych niż w Polsce.

Poziom społecznej mobilności w Polsce wzrósł z 62% populacji w 1982 roku do około 70% w roku 2002. Rolnicy charakteryzują się najniższym wskaźnikiem mobilności społecznej w porównaniu do innych grup. Podobnie jak w innych krajach, dziewięciu na dziesięciu z nich odziedziczyło status po ojcu, w 1987 roku proporcje te wynosiły czterech z pięciu, a w 2002 roku trzech z czterech. Jednocześnie między 1982 a 2002 rokiem liczba rolników spadła z 25% do 12% siły roboczej.

W roku 1982 jedynie 10% inteligencji miało takie pochodzenie jak ich ojcowie, w 2002 roku wskaźnik ten przekroczył 20%. Wzrasta liczba osób z wyższym wykształceniem, ale tylko około 30% z nich pracuje w typowych dla inteligencji zawodach. Nieustannie wzrasta zapotrzebowanie na określony rodzaj zawodów – wymagający więcej kwalifikacji, ten popyt musi być spełniony przez rosnącą liczbę inteligencji i menadżerów, co sugeruje, że te kategorie społeczne są bardziej otwarte dla ludzi pochodzących z kurczących się warstw (takich jak rolnicy).

Właściciele firm mają bardzo zróżnicowane pochodzenie. W 2002 roku tylko 7% z nich miało taki sam status jak ich ojcowie, dla porównania w 1982 roku ten wskaźnik wynosił 27%. Ten sektor praktycznie nie istniał w czasach komunizmu, więc sektor prywatny w czasach kapitalizmu musiał rekrutować swoich przedstawicieli z innych, zazwyczaj niższych klas.

Domański dochodzi do wniosku, że dwie dekady demokratycznej Polski przyniosły w rezultacie rosnące zapotrzebowanie na inteligencję i pracowników wykwalifikowanych, a także większe otwarcie dla właścicieli firm prywatnych.

W pierwszej dekadzie transformacji (1987-1998) inteligencja była klasą najbardziej uprzywilejowaną jeżeli chodzi o edukację. Ponad 50% ludzi z wyższym wykształceniem w 1998 roku stanowiło część inteligencji (prawie 20-procentowy wzrost w porównaniu z 1987 rokiem). Ta liczba spadła jednak gwałtowanie do 20% w roku 2002, kiedy to klasa społeczna urzędników obejmowała 23% ludzi z wyższym wykształceniem, co było najwyższą liczbą w jakiejkolwiek klasie.

Domański wyjaśnia, że za sprawą tego edukacyjnego boomu, który miał miejsce w Polsce, na początku przedstawiciele inteligencji byli najlepiej przygotowani, żeby kształcić się na wyższych uczelniach (z ich symbolicznym kapitałem, środkami i niemniej ważnymi aspiracjami). Dla inteligencji nie ma alternatywy dla wyższej edukacji jeżeli nie chce ona utracić swojego statusu społecznego, ma więc motywację do dalszego kształcenia się większą niż w innych klasach. Rosnący popyt na edukację wyższą doprowadził do gwałtownego rozwoju prywatnych uczelni i umożliwił studiowanie ludziom pochodzącym z różnych grup społecznych, redukując tym samym społeczną hierarchię. Nierówności ekonomiczne w Polsce wzrosły znacząco od 1989 roku, pomijając spadek w połowie lat 90-tych. Obecnie ma to ścisły związek z kwalifikacjami i poziomem edukacji, co, według Domańskiego, jest oznaką merytokracji rozwijającej się w Polsce.

Przykłady z Diagnozy Społecznej

Wyniki diagnozy społecznej wykazały, że:

Wzrósł odsetek młodych ludzi w wieku między 7 a 15 rokiem życia uczęszczających do szkoły (z 94% do 98% w całym kraju od 2005 do 2007 roku).

Aspiracje Polaków w zakresie wyższego wykształcenia znajdują swoje odzwierciedlenie we wzroście liczby ludzi w wieku 20-24 lata studiujących na uczelniach i w trybie zaocznym z 58% w 2005 roku do 61% w 2007 roku.

Prawie 29% gospodarstw domowych w 2007 roku zrezygnowało z kupienia książki z powodu kłopotów finansowych, prawie 10% mniej niż w 2005 roku.

Mniej niż 8% gospodarstw domowych wyszło z biedy w lutym 2007 roku w porównaniu do 2005 roku.

Nierówności społeczne i postrzeganie mobilności społecznej

Po 1989 roku poziom nierówności w Polsce wzrósł. Jak wskazuje Czapiński, rezultatem nie było to, że biedni mieli mniej szans wspięcia się po ekonomicznej drabinie dobrobytu niż bogaci. Dochód 20% najbiedniejszych gospodarstw w Polsce rósł szybciej niż 20% najbogatszych, na początku, jak i na końcu roku 2000. Dystans między najbogatszymi i najbiedniejszymi grupami pozostaje na tym samym poziomie, co według Czapińskiego oznacza, że „Polacy poprawiają poziom swojego życia nie kosztem innych, ale razem z innymi”. Indeks Gini dla Polski wynosi 0.40 – podobnie jak w Wielkiej Brytanii. Transformacja nie zmieniła w znaczący sposób mobilności społecznej w odniesieniu do zawieranych małżeństw czy życia społecznego. Otwartość struktur społecznych i międzypokoleniowa mobilność pozostała na podobnym poziomie jak wcześniej. Hierarchia stanowi raczej źródło stabilności niż konfliktu w relacjach społecznych – podsumowuje Domański.

Mimo dobrze uargumentowanych hipotez, międzypokoleniowa mobilność nie wpłynęła na poglądy na demokrację, transformację, kapitalizm, dystrybucję bogactwa, wybory polityczne i tak dalej, co udowadnia Domański na podstawie badań przeprowadzonych między 1982 a 2002 rokiem. Ogólnie rzecz biorąc polskie społeczeństwo popiera egalitarne polityki. 4/5 respondentów zgodziło się ze stwierdzeniem „różnice w dochodach są zbyt duże” w 1992 roku. Prawie 75% poparło rządowe próby zmniejszania tych różnic w 1992 roku, odsetek ten wzrósł do prawie 86% w roku 2002.

Wysoki poziom bezrobocia na początku XXI wieku i pogarszająca się sytuacja gospodarcza z pewnością odegrały znaczącą rolę we wzroście poparcia dla interwencjonizmu. Jednocześnie aż 90% dorosłych Polaków uważa, że osobisty sukces opiera się przede wszystkim na indywidualnych osiągnięciach. Wydaje się więc, że zasady kapitalizmu w Polsce są akceptowane, ale ich rezultat w postaci podziału na wygranych i przegranych już mniej.

Tłum. Martyna Bojarska

Liberte
O mnie Liberte

Nowy miesięcznik społeczno - polityczny zrzeszający zwolenników modernizacji i państwa otwartego. Pełna wersja magazynu dostępna jest pod adresem: www.liberte.pl Pełna lista autorów Henryka Bochniarz Witold Gadomski Szymon Gutkowski Jan Hartman Janusz Lewandowski Andrzej Olechowski Włodzimierz Andrzej Rostocki Wojciech Sadurski Tadeusz Syryjczyk Jerzy Szacki Adam Szostkiewicz Jan Winiecki Ireneusz Krzemiński

Nowości od blogera

Komentarze

Pokaż komentarze

Inne tematy w dziale Polityka