Liberte Liberte
114
BLOG

Tadeusz Syryjczyk: "Co to znaczy być liberałem we współczesnej P

Liberte Liberte Polityka Obserwuj notkę 16

Artykuł ukazał się w pierwszym numerze www.liberte.pl

Liberalizm dzisiaj

Liberalizm w Polsce współczesnej, przynajmniej tam, gdzie krzyżuje się ze społeczną i polityczną praktyką, przeszedł w ostatnim dwudziestoleciu różne koleje losu. Deklarowanie liberalnych przekonań miało najrozmaitsze konsekwencje i przyznawanie się do nich mogło prowadzić do posądzenia o dziwactwo, potem do posądzenia o nudnawe opowiadanie truizmów, wreszcie mogło być przyczyną wyklęcia. Na koniec znaleźliśmy się w sytuacji, w której po prostu nie wiadomo o co chodzi, gdyż usilna praca mediów sprzężona z polityczną praktyką doprowadziła raczej do zmniejszenia niż zwiększenia liczebności populacji rozróżniającej podstawowe pojęcia.

Stając do odpowiedzi na to pytanie sięgam do jakże klarownej lektury artykułu Mirosława Dzielskiego: Kim Są Liberałowie. Artykuł został opublikowany w 1979 roku w wydawanym poza cenzurą w Krakowie „Merkuryuszu Krakowskim i Światowym", w czasach w których liberalne poglądy uważane były za nieszkodliwe dziwactwo, z tym że lewica będąca u władzy kładła akcent na nieszkodliwe, zaś lewica dominująca w kręgach nielegalnej wówczas opozycji raczej na dziwactwo. Wtedy naprawdę mało kto myślał, że naprawa Rzeczpospolitej wymaga obalenia socjalizmu, a nie poszukiwania jakiejś jego bardziej humanitarnej wersji.

Z pewnego punktu widzenia przez te omal 30 lat liberalizm doznał spełnienia. Jak wtedy trudno było znaleźć kogoś, kto zechciałby poważnie dyskutować o restytucji kapitalizmu, własności prywatnej i wolności gospodarczej, tak dzisiaj zwolennicy gospodarki państwowej, centralnego planowania i koncesjonowania prawa do produkcji butów lub sprzedaży bułek zdają się być zepchnięci do defensywy. Na gruncie kapitalizmu stoi główny nurt publicystyki, stawiając - dość często zresztą - rozmaite „ale", głoszą go ludzie nie rozumiejący i niekoniecznie wyznający jego moralne podstawy, ale dominacja jest oczywista. Jako przeciwnik zasady „im gorzej, tym lepiej", jestem z tego raczej zadowolony niż miałbym się martwić. Jest jednak oczywistym stwierdzenie, że w otaczającej nas rzeczywistości ewolucja ku wolności i odpowiedzialności jest potrzebna, a analiza polityki i gospodarki z liberalnego punktu widzenia zawsze pozostanie ożywcza. Powtarzanie argumentów nie jest bezpłodne wobec faktu, iż przeciwnicy nie stronią od kreowania tych samych mitów. Publikowanie dzisiaj artykułów polskich ekonomistów o szkodliwości płacy minimalnej z lat trzydziestych ubiegłego wieku wydaje sie najzupełniej aktualne, zwalczać trzeba te same mity tymi samymi argumentami. A jaka tam polszczyzna... łza się w oku kręci.

Jednak zacząć wypada od podstawowego pryncypium, któremu sprostać dzisiaj w praktycznej działalności wyjątkowo trudno. Unikając oświeceniowego kultu intelektualizmu, są liberałowie rzecznikami praktycznego rozumu i propagatorami wolności, są też indywidualistami - pisał mój mistrz. W tej sferze życie oddaliło się od owego liberalnego ideału. Nie tylko polityczna aktywność jest dzisiaj przesycona kultem emocji i nastrojów zbiorowych. Tymczasem indywidualny i oparty na wiedzy oraz rozsądku osąd spraw - zwłaszcza publicznych - pozostaje przecież kluczem do porządku, pokoju i dobrobytu. W mediach coraz częściej mamy do czynienia ze wspartymi opiniami ekspertów debatami nie o - przykładowo - organizacji służby zdrowia i skutkach, wadach i zaletach różnych proponowanych rozwiązań, ale o tym, która grupa polityczna lub związkowa zdobywa poklask i czy zastosowane po temu środki były odpowiednio profesjonalne. Zdarza się wręcz, że autorytetami zajmującymi medialny czas są specjaliści od marketingu politycznego, którzy tłumaczą publice, że Pan X jest lepszy od Pana Y, gdyż jego sposób komunikowania się jest trafniejszy. Innymi słowy publiczność powinna docenić nie to co X lub Y proponuje, ale fakt, że X ma bardziej rozwinięte umiejętności propagandowe i lepiej tą publicznością manipuluje. Co by nie powiedzieć, to w PRL-u propaganda ograniczała się do wmawiania ludowi, że jest dobrze, oszczędzając nam dywagacji warsztatowych i prób dowodu, że to owi propagandyści są dobrzy. Myślę, że być liberałem dzisiaj znaczy zachęcać do rozumnej, indywidualnej i opartej na wiedzy oraz wypróbowanym systemie wartości refleksji nad sprawami publicznymi oraz namawiać do powściągania emocji i krytycyzmu wobec mód, owczego pędu, także tych ubranych w pseudonaukowe argumenty.

Truizmem jest, że liberałowie nie są skłonni powierzać państwu więcej zadań niż to konieczne. Jednak przypisują mu zadanie ochrony porządku i praw jednostki. Ponieważ wolność i odpowiedzialność są nierozłączne, współczesny liberalizm w moim przekonaniu nie może pochwalać ani anarchii, która bezpośrednio nam nie zagraża, choć obszary bezprawia nie leżą tak daleko jak się nam wydaje, ani permisywizmu wobec kryminalistów, który jednak zwolna i z wahaniami, ale narasta. Osoby, które z własnej woli i wyboru systematycznie naruszają prawo, bezpieczeństwo i godność innych, zasługują na izolację, zasądzoną praworządnie i sprawiedliwie, ale z uwzględnieniem prostej okoliczności, że skoro udowodniono im wielokrotne naruszenie cudzych praw, ostrzeżono że były to działania karalne, a one nie zamierzają zmienić sposobu życia, to ich coraz dłuższe pozostawanie w izolacji jest konieczne dla poprawy bezpieczeństwa ludzi niewinnych.

Zaufanie do wolności jest przeciwieństwem kolektywizmu i wszelkich prób nadmiernej ingerencji w dystrybucję dóbr, wzmacnianie korporacji, nadopiekuńczości i centralizmu. Możliwość wyboru i dobrowolność zrzeszania się gwarantują jego autentyczność, dlatego można i trzeba sprzeciwiać się wszelkim związkom, które dążą do monopolizacji różnych dziedzin życia, wymuszania na społeczeństwie oraz na państwie zachowań sprzecznych z interesem publicznym, a niekiedy także zdeklarowanymi formalnie celami grup.

Liberalizm dzisiejszy - obok tradycyjnej rezerwy do związków zawodowych, a raczej ich szczególnych przywilejów - nie pochwala także szczególnych praw korporacji zawodowych, które, wbrew deklarowanym i konstytucyjnym zasadom, bynajmniej nie dbają o standardy wykonywania zawodu, ale skupiają się na obronie interesu grupowego, a często wręcz osłaniają członków korporacji przed odpowiedzialnością za sprzeniewierzenie się standardom wykonywania zawodu lub prawu.
Liberalizm - wobec powszechnej acz powierzchownej zgody dla wolności gospodarczej - skłania jednak do uporczywego i dociekliwego pytania, czy liczne regulacje, które w skomplikowanych technologicznie lub trudnych do indywidualnej oceny dziedzinach gospodarki wydają się nieuchronne, są istotnie potrzebne dla ochrony jednostki przed niebezpieczeństwem lub oszustwem, a jeżeli tak - to czy wybrano właściwe i proporcjonalne do tego celu sposoby.

Najważniejszym jednak działaniem jest czuwanie nad tym, aby państwo - realizując te funkcje, które (słusznie lub nie) uznane zostały za konieczne - kierowało się konsekwentnie busolą wskazującą na ochronę człowieka, obywatela i konsumenta, nie zaś grup interesów, firm państwowych lub prywatnych, które szukają pomocy państwa dla ułatwienia sobie życia i wzmocnienia swojej pozycji wobec słabszego partnera. Kwestia ta dotyczy także usług, które państwo wprost lub przy pomocy firm państwowych świadczy swym obywatelom. Pierwsze pytanie brzmi: czy usługa ta istotnie musi być świadczona przez państwo, nie mówiąc już o tym czy firma, która je wprost wykonuje, musi być państwowa? Trzeba pamiętać, że pod wpływem postępu technicznego niektóre dziedziny przestają być naturalnymi monopolami, jak to się stało na naszych oczach z telefonami, a gdzie indziej pojawiają się nowe zagrożenia typu monopolistycznego, zmniejszającego swobodę wyboru. Drugie, to na ile państwo samo musi być wykonawcą, a na ile może i powinno posłużyć się konkurującymi na rynku firmami.

Jeżeli już jakaś usługa jest finansowana przez państwo lub samorząd terytorialny, to znów pojawia się pytanie, z kim identyfikuje się władza publiczna. Czy zabiega o przetrwanie firmy będącej jej własnością i dla świętego spokoju zaspokaja oczekiwania lub zachcianki jej zarządu i personelu, czy też - jak być powinno - czuwa nad tym, aby maksymalizować wartości jakie uzyskuje obywatel za swoje podatki i wnoszone opłaty? Wiadomo, że władza publiczna nie zadba o człowieka tak dobrze, jak zadbałby on sam wydając swoje pieniądze, ale skoro z lepiej lub gorzej umotywowanych powodów stała się pośrednikiem, powinna jednoznacznie rozumieć i spełniać swoją rolę jako reprezentanta podatników, a nie dyrektorów i pracowników podległych lub zakontraktowanych przez nią jednostek, firm i przedsiębiorstw.

Z tych powodów, nigdy nie dosyć przypominać zasady pomocniczości, która odradza przekazywanie jakichkolwiek zadań ze struktur mniejszych, bliższych człowiekowi, ku strukturom większym, bardziej odległym i trudniejszym do skontrolowania, o ile tylko możliwe jest poprawne zrealizowanie zadania na niższym szczeblu. Decentralizacja wymaga stałej obrony, a wobec zmieniających się okoliczności technicznych i społecznych potrzebny jest namysł nad poprawnym rozłożeniem zadań, zgodnym z zasadą pomocniczości. Pamiętać też trzeba, że rozwiązywanie spraw w mniejszych wspólnotach i związana z tym zgoda na różnorodność rozwiązań nie tylko pozwala lepiej wykorzystać pomysły i inicjatywy ludzi, lepiej ocenić i skontrolować realizację zadania, ale także wzbogaca szerszą wspólnotę w wiedzę o tym jakie są zalety i wady poszczególnych rozwiązań i propaguje lepsze rozwiązania siłą dobrego przykładu, bez przymusu administracyjnego i zabijającego odpowiedzialne myślenie ujednolicania wszystkiego ponad istotną potrzebę.

Napięcie pomiędzy liberalizmem a demokracją rozumianą jako prosta wola większości jest stale obecne w myśli liberalnej. Wydaje się, że największym zagrożeniem, które obecnie postrzega liberał w przemianach, jakim ulega realna demokracja, to jej ewolucja raczej w kierunku krążenia emocji przyspieszanego przez media, niż konkurencji idei, wartości i programów. Innymi słowy zdziecinnienia, jakie towarzyszy wyborom dokonywanym bez poczucia brzemienia odpowiedzialności i bez świadomości możliwych poważnych złych skutków niedobrej polityki. Szczęśliwy bieg dziejów pozwolił już zapomnieć Polakom czym są brak wolności, kryzysy ekonomiczne, wojny i inne plagi. Przesunął zainteresowanie ku sprawom drugorzędnym, których podnoszenie przez syte społeczeństwa w latach 60. czy 70. uważaliśmy za obraz głupoty przejawianej przez narody nie znające prawdziwego życia i problemów. Wołanie o odpowiedzialność i dojrzałość do wolności, która nie jest dana raz na zawsze pozostaje więc stałym wyzwaniem.

 

Liberte
O mnie Liberte

Nowy miesięcznik społeczno - polityczny zrzeszający zwolenników modernizacji i państwa otwartego. Pełna wersja magazynu dostępna jest pod adresem: www.liberte.pl Pełna lista autorów Henryka Bochniarz Witold Gadomski Szymon Gutkowski Jan Hartman Janusz Lewandowski Andrzej Olechowski Włodzimierz Andrzej Rostocki Wojciech Sadurski Tadeusz Syryjczyk Jerzy Szacki Adam Szostkiewicz Jan Winiecki Ireneusz Krzemiński

Nowości od blogera

Komentarze

Pokaż komentarze (16)

Inne tematy w dziale Polityka