ŻYDZI POLSCY - Dzieje i kultura cd.

3 kwietnia

Z tego źródła czerpała powstająca w średniowieczu literatura przystosowana do święta Purim, sięgająca często również do innych legend biblijnych, np. o Józefie sprzedanym Izmailitom, o Józefie i Putyfarze, o Dawidzie i Goliacie. Ta osobliwa literatura przetrwała do połowy XIX stulecia. Pojawił się też szczególny gatunek na półzawodowego aktorstwa. Odnaleźć w nim można elementy teatru jarmarcznej budy. Aktorów tych przedstawień nazywano purimszpilerami. Epigonami purimszpilerów byli śpiewacy brodzcy.

Aby mógł powstać prawdziwy teatr żydowski, trzeba było czegoś więcej aniżeli powtarzającej się każdego roku okazji purimowego święta z jego biblijną tematyką czy pieśni i ballad śpiewaków brodzkich. Potrzebna była rewolucja kulturalna. Musiało więc stopniowo dojrzeć i utrwalić się w społeczności żydowskiej przeświadczenie, że świat duchowy Żyda nie powinien być zamknięty opłotkami reguł i rygorów Talmudu, że poza tymi opłotkami toczy się inne życie, duchowo bogatsze i ciekawsze, wolne od stęchłego zapachu jeszybotowych foliałów i - bliższe jego autentycznym potrzebom wiedzy i ciekawość świata, nie tylko przeszłego, ile doczesnego. Rewolucję tę przyniosło żydowskie oświecenie - Haskala.

Pisarze Haskali wzorem zachodnioeuropejskich pisarzy oświecenia, głównie francuskich, nadawali często swym utworom mającym charakter ostrych obyczajowych lub społecznych pamfletów, formę utworów dramatycznych. Utworów tych nikt przez długie dziesięciolecia na ziemiach dawnej Polski nie wystawiał, nie istniał bowiem teatr żydowski. Niekiedy drukowane, krążyły przeważnie w odpisach, przekazywanych z rąk do rąk. Tak trafiała do czytelników komedia Izaaka Euchela [1756 - 1854] Pan Henoch, albo co z tym począć, napisana w ostatnim dziesięcioleciu XVIII w., traktująca o błędach wychowania i podobna w ujęciu tematu do powstałej w tym okresie sztuki Arona Wolfsohna [1754 - 1835] Lekkomyślność i bigoteria. Euchel i Wolfshon byli przedstawicielami berlińskiej Haskali a ich utwory napisane po żydowsku stały się natchnieniem i wzorem dla działaczy Haskali w centralnej i wschodniej Polsce. cdn.

Źródło: Interpress