Pierwsza kadrowa
Na początku lat 70. szefem MSW został ubek Franciszek Szlachcic. Marzyła mu się władza, potrzebował wsparcia, by móc rządzić krajem. Stawiał na błyskotliwych oficerów wywiadu PRL, których uważał za najlepiej wykształconą, znającą świat i mechanizmy władzy elitę. Nazywano ich pierwszą kadrową Franciszka Szlachcica. W mazurskich Kiejkutach miały być tworzone kadry nie gorsze od najbardziej renomowanych wywiadów świata.

Przyszłych słuchaczy poszukiwano wśród wyróżniających się, znających języki, wyjeżdżających na zagraniczne obozy studentów (a nie jak wcześniej wśród bezpieczniackich rodzin). Byli przez wiele miesięcy obserwowani i sprawdzani. Wybrańców umieszczono w jednoosobowych pokojach z łazienkami ze szwedzką armaturą. Do dyspozycji mieli kryty basen, telewizję, barek z dobrymi alkoholami i restaurację z atrakcyjnymi kelnerkami. A nawet dostęp do biblioteczki z bezdebitową literaturą. – Mieliśmy świadomość, że to jedyna taka szkoła w całym wschodnim bloku, a my jesteśmy wybranymi z wybranych – mówi Czempiński. Pamięta, że gdy kiedyś wracał zatłoczonym pociągiem do Poznania, „Czarny”, jego podekscytowany kolega, szepnął mu do ucha: – Oni sobie nie zdają nawet sprawy, kim my jesteśmy.

Ślubowali strzec niewzruszonej przyjaźni i sojuszu ze Związkiem Radzieckim oraz szpiegować dla partii i socjalizmu. Jednak – jak twierdzi były szef MSW Zbigniew Siemiątkowski, autor książki o wywiadzie PRL – ideologię wypierał już pragmatyzm. „Pragnęli zaspokajać swoje ambicje, układać życie po swojemu, składając codzienną daninę lojalności partyjnym przełożonym” – pisze.

Dla znajomych spoza służby Gromosław Czempiński był dzielnicowym urzędnikiem, porucznik Aleksander Makowski doktorantem w Polskiej Akademii Nauk i stypendystą Harvardu, a porucznik K. początkującym dyplomatą. – Dla obcych byliśmy zwykłymi ludźmi i tylko między sobą mogliśmy rozmawiać na temat pracy – wspomina Czempiński.

Dlatego ludzie wywiadu wybierali często na żony koleżanki z resortu, trzymali się razem, mając poczucie wspólnoty. Rozumiał to świetnie ówczesny szef Departamentu I MSW, czyli właśnie wywiadu, gen. Mirosław Milewski. Gdy w 1976 roku absolwent pierwszego rocznika Kiejkut Andrzej Kopczyński ujawnił się, prosząc o azyl polityczny w RFN, zapadła decyzja o jego wyeliminowaniu. Nigdy jej nie wykonano, jednak Milewski przegnał z wywiadu wszystkich jego kolegów z Kiejkut. – To miała być kara zbiorowa za to, że go nie upilnowaliśmy – mówi Czempiński. Trafił karnie do kontrwywiadu. Inni rozrzuceni zostali po innych pionach SB, trafili do komend wojewódzkich milicji albo w ogóle odeszli ze służby. Ten incydent wielu złamał karierę. Jednak ci, którzy przetrwali w resorcie, w następnej dekadzie stworzyli nieformalną grupę trzęsącą wywiadem.

Elita nie poszła w skarpetkach
W połowie lat 80. naczelnikami lub zastępcami naczelników wydziałów zostali absolwenci kiejkuckich kursów: Bogdan Libera, Gromosław Czempiński, Wiesław Bednarz i Aleksander Makowski. Henryk Jasik, Wojciech Czerniak i Sławomir Petelicki podobny kurs ukończyli trochę wcześniej na warszawskim Ksawerowie.

Petelicki, Bednarz i Makowski trafili w latach 80. do osławionego wydziału XI, którego głównym zadaniem było zwalczanie Solidarności. To właśnie „Jedenastka” miała odciąć krajowe podziemie od dostaw pieniędzy, książek i sprzętu poligraficznego napływającego z Brukseli i Sztokholmu. Tropiła źródła informacji Radia Wolna Europa, Głosu Ameryki i „Kultury” paryskiej, werbowała agentów, organizowała prowokacje. Wywiad SB zakładał, że zagraniczne biura Solidarności są agendami obcych służb wywiadowczych, więc ich działacze byli traktowani jak dywersanci i sabotażyści. Szef wydziału XI, płk Aleksander Makowski, chwalił się, że kontroluje 80 procent kanałów przerzutowych. Między innymi przeprowadził głośną akcję sprowadzenia do kraju Andrzeja Spyry. Spyrę, w rzeczywistości agenta SB, w telewizji przedstawiono jako nawróconego działacza Solidarności z brukselskiego biura, który ujawnia związki Solidarności z CIA.

Wszystko zmieniło się w 1989 roku gdy władzę w kraju objęli ludzie Solidarności. –Uważaliśmy się za elitarną służbę dyplomatyczną wykwalifikowaną do zbierania informacji – mówi Czempiński – ale liczyliśmy się z tym, że gdy nastąpi zmiana, to puszczą nas w skarpetkach. Byłem przygotowany do odejścia, chciałem zostać dilerem Seata w Polsce.

Polski wywiad ocalili Amerykanie. Na początku 90 roku zabiegali, by zostawić w nim jak najwięcej profesjonalnie przygotowanych oficerów. W efekcie z wywiadem – w przeciwieństwie do innych pionów Służby Bezpieczeństwa – nowe władze obeszły się łagodnie. Z tysiąca zatrudnionych w nim funkcjonariuszy SB do UOP przeszło 600. – Przecież gdybyśmy byli siepaczami komunistycznymi, to Amerykanie nie wyciągnęliby do nas ręki – mówi Czempiński.

Pułkownik Aleksander Makowski był wtedy rezydentem wywiadu w Rzymie. Dostał depeszę wzywającą do kraju. Był jednym z nielicznych negatywnie zweryfikowanych funkcjonariuszy wywiadu SB. Został na lodzie.– Świat się bardzo skomplikował i trzeba było się dopasować do nowej sytuacji – mówi dzisiaj. Dopasował się do spółki InterCommerce, szykującej się do ekspansji handlowej w upadającym Związku Radzieckim. Dlaczego InterCommerce zwrócił się właśnie do niego? – Widać mieli zaufanie – odpowiada.

Był rok 1990. Zakończyła się weryfikacja. Dla oficerów wywiadu, którzy rozpoczynali służbę na początku lat 70., nadchodziły złote czasy. – To my byliśmy solą i kośćcem wywiadu – mówi Czempiński. Po dwudziestu latach spełniały się marzenia generała Szlachcica. – Byli intelektualną elitą resortu i partii – przyznaje ówczesny szef MSW Krzysztof Kozłowski. – To byli ludzie obyci w świecie, znający języki, potrafiący się odnaleźć w każdej sytuacji.

Z nowego rozdania 
Pierwszym szefem wywiadu w UOP został Henryk Jasik. Był łatwiejszy do zaakceptowania dla solidarnościowej ekipy, bo wywodził się z wywiadu naukowo-technicznego zajmującego się wykradaniem zachodnich technologii. Generał Jasik mówi, że nowy minister Krzysztof Kozłowski traktował dawnych esbeków bez uprzedzeń: – Liczą się tylko efekty pracy, a nie kto skąd przychodzi – powiedział im na jednym z pierwszych spotkań. Już kilka miesięcy później mogli udowodnić swoją przydatność, nadstawiając karku za III RP. – Od ich skuteczności zależała też moja kariera – przyznaje Kozłowski.

Kierownictwo wywiadu z Jasikiem i Czempińskim przeprowadziło w październiku 1990 r. brawurową akcję wyprowadzenia z Iraku przez turecką granicę siedmiu amerykańskich agentów. Ta operacja ostatecznie legitymizowała byłych peerelowskich oficerów w oczach nowych władz i ich sojuszników. – Dla nas byli bohaterami narodowymi, którzy jedną akcją nas uwiarygodnili, otwierając możliwości współpracy z Zachodem – wspomina jeden z „solidarnościowych” dyrektorów w UOP. – Po Iraku – dodaje – poczuli się bezpiecznie. Zaczęli szukać własnych kontaktów w polityce, budując swoją pozycję w resorcie i poza nim.

Stara gwardia z PRL trzymała się w wywiadzie zawsze razem. – Byli hermetyczni – dodaje nasz rozmówca. – Od nas, nowych, różnili się tym, że mieli zagraniczne obycie, lepsze garnitury i konta dewizowe, na których przez lata ciułali dolary. Pięciu kolejnych po Jasiku szefów wywiadu UOP wywodziło się ze szkoły na warszawskim Ksawerowie lub w Kiejkutach.

Wujkowie dobra rada
W drugiej połowie lat 90. kwiat wywiadu PRL zaangażował się w operację „Olin” – oskarżenie o szpiegostwo premiera Józefa Oleksego. Nie potrafiono tego jednak przekonująco udowodnić i większość dawnych szpiegów, którzy zaczynali karierę na początku lat 70., została zmuszona do odejścia. Generał Czempiński pożegnał się ze służbą w 1996 r. Próbował na własną rękę odnaleźć się w biznesie. Dziś prowadzi własne interesy, doradza w dużej kancelarii prawnej i z 30. piętra wieżowca przy rondzie ONZ obserwuje panoramę Warszawy. W zeszłym roku został zatrzymany przez CBA, postawiono mu korupcyjne zarzuty związane z prywatyzacją państwowych spółek.

Kilka pięter niżej do niedawna siedział jego kolega, gen. Sławomir Petelicki. Doradzał międzynarodowej firmie audytorskiej. Doradcą jest też Aleksander Makowski. Komu doradza? – Tym, którzy potrzebują mojej pomocy – mówi. Mimo negatywnej weryfikacji przez wiele lat współpracował z polskim wywiadem. Zdekonspirował go dopiero raport Macierewicza. Jest współwłaścicielem największej spółki ochroniarskiej w Polsce – Konsalnet.

Inni szefowie wywiadu – Wojciech Czerniak i Janusz Luks – także po odejściu ze służby trafili do biznesu. Tylko superszpieg Marian Zacharski, główny realizator operacji „Olin”, wyjechał do Szwajcarii i zniknął bez śladu. Ale to były gwiazdy wywiadu dwóch systemów politycznych. Inni nie mieli tyle szczęścia. Gdy Zbigniew Siemiątkowski dziesięć lat temu przekształcał UOP w Agencję Wywiadu i osobną Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego, natknął się w nich na kilku ostatnich absolwentów pierwszych roczników Kiejkut. Dziś są już emerytami, można ich spotkać w bankach. Nie są jednak inwestorami, ale ochroniarzami.