Wkład UE w rozwój nauki w krajach członkowskich

 

Edukacja oraz badania naukowe są fundamentem podnoszenia jakości życia społeczeństwa. W krajach wysoko rozwiniętych budowane jest obecnie społeczeństwo informacyjne oraz gospodarka oparta na wiedzy, w których podstawowymi czynnikami rozwoju są: produkcja, przetwarzanie, przekaz i zastosowanie informacji a zwłaszcza wiedzy będącej owocem badań naukowych. Dostęp do nich i możliwości stałego podnoszenia poziomu wiedzy to kluczowe czynniki rozwoju społeczeństw, które umożliwiają rozwój gospodarczy i sprostanie globalnej konkurencji. To one zadecydują kto stanie się beneficjentem tej nowej formy funkcjonowania społeczeństwa i gospodarki. Dlatego też Unia Europejska wprowadziła program polityki naukowej, badawczej, edukacyjnej i rozwojowej, który umożliwia szeroko rozumiany rozwój nauki w krajach członkowskich.

Podkreślić trzeba, że ponadnarodowy charakter polityki naukowej i naukowo-technicznej Unii ma swoje ograniczenia. Wynikają one z przyjętej przez Uniętak zwanej zasady subsydiarności, która pozwala na wspólne działania tam, gdzie dany cel można osiągnąć wyłącznie na poziomie Unii, zakazującdziałania, jeśli ten sam cel mogą osiągnąć samodzielnie, w sposób zadowalającypaństwa członkowskie.[1] Oznacza to, że instytucje Unii muszą najpierw wykazać,że zachodzi uzasadniona potrzeba wspólnego działania.

Założenia wspólnej polityki naukowej i naukowo-technicznej Unii wyprowadzane są z realnych potrzeb społecznych i gospodarczych państw członkowskich. Uwzględniają one zadania dla działalności badawczo-rozwojowej wynikające z realizowanych przez Unię polityk szczegółowych oraz możliwości i ograniczenia stwarzane przez funkcjonujące od dawna i nowe struktury współpracy naukowej i technicznej w Europie i w skali światowej.

Polityka Unii, nie naruszając zasady dążenia do naukowej i technicznej doskonałości, powinna przyczyniać się do socjalnej i ekonomicznej spójności Europy zmniejszając naukowe i technologiczne luki pomiędzy krajami członkowskimi. Cel ten powinien być osiągnięty w szczególności przez zachęcanie do rozpowszechniania wyników badań wśród możliwie najszerszej liczby odbiorców i popieranie mobilności wśród badaczy.

Równocześnie, nadając priorytet aktywnej polityce wspierania małych i średnich przedsiębiorstw, Unia stara się rozszerzyć ich udział we wszystkich działaniach w zakresie badań i rozwoju i uczynić je bardziej otwartymi na procesy innowacyjne.[2]

Dużą rolę, jako narzędzie wkładu Unii Europejskiej w rozwój nauki w krajach członkowskich odgrywaFundusz Strukturalny (Structural Fund)[3], który jest wsparciem w modernizacji infrastruktury badawczej i wyposażenia w mniej zaawansowanych regionach Unii.

W grudniu 1993 r., Rada Europejska podpisała Białą Księgę pod tytułem. "Wzrost, Konkurencyjność i Zatrudnienie", która łączy bezpośrednio wysiłki Unii w zakresie działalności badawczo rozwojowej z możliwościami realnej poprawy sytuacji w dziedzinie bezrobocia w ramach dalszego wzmożenia przemysłowej konkurencyjności Europy w skali światowej.[4]Konferencja Międzynarodowa UE w Amsterdamie w czerwcu 1997 roku potwierdziła żywotną rolę badań naukowych w zwiększeniu konkurencyjnościi promocji innowacji i w tworzeniu pracy, zwracając uwagę na fakt, że badania są również środkiemkonsolidacji ekonomii i społecznej więzi w Unii Europejskiej.[5]Podkreślono, że innowacje technologiczne, organizacyjne i społeczne sągłówną siłą napędową dla wzrostu gospodarczego i tworzenia pracy przy czym Europa przez wiele lat pozostawała w tym zakresie w tyle, w stosunku do jejgłównych konkurentów.

Jeśli chodzi o wkład Unii w  rozwój nauki w krajach członkowskich, bardzo ważnym ,często nawet niezbędnym narzędziem są programy pomocowe.

Przykładem takiego programu jest PHARE (Poland, Hungary- Asistance for Restructuring of their Economies)

Jest to największy program pomocowy Unii Europejskiej dla państw Europy Środkowej i Wschodniej EWŚ [Central/East European Countries].[6] Obejmuje obecnie takie państwa, jak: Albania, Bułgaria, Bośnia i Hercegowina, Czechy, Estonia, Jugosławia, Litwa, Łotwa, Polska, Rumunia, Słowacja, Słowenia i Węgry (początkowo w 1990 roku pomoc dotyczyła tylko Polski i Węgier - stąd nazwa).

Program PHARE udostępnia środki finansowe na wspieranie procesu przemian gospodarczych i umacnianie systemu demokratycznego w tych krajach. Program ten stanowi główną podstawę strategii zbliżenia państw Europy Środkowej i Wschodniej do członkostwa w Unii Europejskiej.[7]

Pomoc w ramach PHARE polega na transferze know-how (doradztwo, szkolenia, nowe instytucje) oraz wsparciu inwestycyjnym (dotacje kapitałowe, gwarancje kredy­towe, linie kredytowe i fundusze na rozwój infrastruktury). Wspiera on inwestycje naukowe, badania nad innowacjami technicznymi.[8]

Innym programem wspierającym naukę w krajach członkowskich Unii Europejskiej jest COST [European Cooperation In the Field of Science & Technology Research][9]

Program utworzony został w 1971 r. dla rozwijania współpracy naukowej i technicznej, grupujący 19 krajów europejskich (Austria, Belgia, Dania, Finlandia, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Irlandia, Jugosławia, Luksemburg, Niemcy, Norwegia, Portugalia, Szwajcaria, Szwecja, Turcja, Wielka Brytania, Włochy). W 1991 roku przyjął do swego grona Polskę, Węgry, Czechy i Słowację. Środki własne programu są niewielkie ze względu na brak jego autonomiczności.[10]

COST uważany jest za swego rodzaju laboratorium, w którym wypróbowuje się nowe metody współpracy naukowo-badawczej poszczególnych krajów,[11] a prace prowadzone w ramach COST mają charakter komplementarny w stosunku do pozostałych badań Unii.

Podobny charakter ma program EUREKA[European Research Coordination Agency].Program został zainicjowany w 1985 r. jako międzynarodowa inicjatywa, do której przyłączyło się 19 państw europejskich oraz Komisja Wspólnot Europejskich. Jego celem nadrzędnym jest umocnienie współpracy międzynarodowej służącej podniesieniu wydajności i konkurencyjności Europy na rynku światowym w 10 dziedzinach: energii, technologii medycznych i biotechnologii, komunikacji, informatyki, transportu, nowych mate­riałów, robotyki i automatyzacji produkcji, laserów oraz ochrony środowiska. Wybór projektów iznalezienia źródeł ich finansowania należy do animatorów rozwojuprzemysłowego.[12] Polskę włączono do Inicjatywy EUREKA w 1995 r.[13]

Prawdziwym zwrotem w procesie wspierania badań przez Wspólnotę Europejską było ustanowienie w 1984 r. pierwszego wieloletniego programu ramowego [framework progremmes] i nadanie działalności badawczo-rozwojowej rangi „polityki wspólnotowej" w Jednolitym Akcie Europejskim.[14]

Programy ramowe, jako instrumenty UE odzwierciedlają priorytety naukowe itech­niczne oraz warunki ekonomiczne i polityczne Europy w danym okresie. Mają oneprze­ciwdziałaćtrzem podstawowym słabościom europejskiego sektora badawczo-rozwojowego w porównaniu z największymi rywalami, czyli Stanami Zjednoczonymi i krajami Dalekiego Wschodu: niższemu poziomowi nakładów na badania i rozwój, brakowi koordynacjipro­gramów i strategii na różnych szczeblach działań badawczo-rozwojowych, ograniczonej zdolności doprze­kształcania osiągnięć naukowo-technicznych w sukces komercyjny.

Celem programów jest wzmocnienie powiązań nauki z przemysłem i tak zwanego transferu technologii. Cele te są osiągane poprzez finansowe wsparcie wspólnych,międzynarodo­wych przedsięwzięć realizowanych przez konsorcja, w których skład musi wchodzić co najmniej jedna jednostka naukowo-badawczą i jeden partner przemysłowy.[15] Programy ramowe mają charakter kroczący, co oznacza że kolejnepro­gramy nakładają się i mają rok lub dwa lata wspólne. Dla przykładu :celem Pierwszego Programu Ramowego (1984-1987) było skoncentrowanie współpracy europejskich instytucji akademickich, badawczych i przemysłu w celu realizacji strategicznych celów nakreślonych przez Komisję Europejską.[16]

W Drugim Programie Ramowym (1987-1991) zajęto się opracowywaniem„technologii przyszłości", szczególnie w dziedzinie technologii informacyjnych, elektronikioraz inżynierii materiałowej i technologii przemysłowych.[17]

Trzeci Program Ramowy (1990-1994) kontynuował działania podjęte we wcze­śniejszych programach, ze szczególnym uwzględnieniem: dziedzin nauki i techniki zwią­zanych z warunkami życia, rozpowszechnienia wyników badań oraz szkolenia imobilności pracowników naukowych.[18]

Następny Czwarty Program Ramowy (1994-1998) koncentrował się na dziedzinach takich jak:

-ugruntowanie pozycji nauki i techniki w Europie, tak aby spełniała potrzebyprzemysłu i przyczyniała się do poprawy warunków życia w krajachczłonkowskich;

-rozszerzenie współpracy naukowej i technicznej, poprawa koordynacji orazpromocja wykorzystania wyników projektów badawczych podejmowanych wpaństwach Unii;

-współudział we wdrażaniu innych polityk Wspólnoty (np. transport, energetyka,ochrona środowiska).[19]

Na18 programów szczegółowych wchodzących w skład programu przeznaczono12,3 mld euro. Obejmował on priorytetowe dziedziny badań, m.in. technologie informa­cyjne, komunikacyjne i przemysłowe, ochronę zdrowia, ochronę środowiska i rolnictwo.[20]W ramach tego programu Komisja Europejska wspomagała finansowo rozmaite formy.

Obecnie realizowany jest Siódmy Plan Ramowy na lata 2007-2013, na który przeznaczono środki w wysokości 50,5 miliarda euro.[21]Ma on byćzastrzykiem energii dla badań naukowych w krajach członkowskich. Jego główne działy to:

·                   Współpraca: wspólne badania naukowe w dziedzinie zdrowia, żywności, rolnictwa, rybołówstwa, biotechnologii, technologii informacyjnych i komunikacyjnych, energii, środowiska (zmian klimatu), transportu (w tym aeronautyka), nauk społecznych i ekonomicznych, nauk humanistycznych, przestrzeni kosmicznej i bezpieczeństwa. W skład tego działu wchodzą również nanonauki, nanotechnologie, materiały i nowe technologie produkcji.[22]

·                   Pomysły: najważniejszym elementem w tym dziale jest ustanowienie Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych, która wspiera pionierskie badania naukowe.[23]

·                   Ludzie: dotyczy zasobów ludzkich i obejmuje stypendia dla młodych naukowców, stypendia w ramach programu uczenia się przez całe życie i służące rozwojowi kariery, partnerstwa między przemysłem a środowiskami naukowymi oraz nagrody i wyróżnienia.[24]

·                   Możliwości: inwestycje w infrastrukturę badawczą, budowanie potencjału małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP) w dziedzinie badań naukowych, tworzenie klastrów naukowych w poszczególnych europejskich regionach oraz promowanie nauki w społeczeństwie.[25]

W ramach tego planu stworzono Wspólne Centrum Badawcze (Joint Research Centre − JRC).[26] Jest to sieć złożona z siedmiu jednostek naukowo-badawczych usytuowanych w różnych częściach Unii Europejskiej. Centrum to prowadzi badania nad energią jądrową i bezpieczeństwem jądrowym, ale opracowało też technologię teledetekcji umożliwiającą wczesne wykrywanie kryzysów żywnościowych w krajach rozwijających się i określanie, gdzie powinna trafić pomoc żywnościowa Unii. Oprócz UE w projekcie uczestniczą Chiny, Indie, Japonia, Kanada, Korea Południowa, USA oraz Rosja.[27]

Innym rodzajem wkładu Unii Europejskiej w rozwój nauki krajów członkowskich są tak zwane programy horyzontalne takie jak INCO (Confirming the international role of communlty research).[28]Ogólne założenia programu to promocja współpracy naukowo-tech­nicznej pomiędzy przedsiębiorstwami, organizacjami, badaczami zkrajów trzecich i krajów Wspólnoty Europejskiej przy uwzględnieniu różnorodnych potrzeb i możliwości poszczególnych grup krajów bądźregionów, ze szczególnym naciskiem na zabezpieczenie praw własności intelektualnej.[29]

Główne cele 1 Programu Horyzontalnego to: promocja międzynarodowej współpracy naukowo-technicznej; wzmocnienie wydajności w działalności naukowej i technicznej; wsparcie działań dążących do osiągnięcia doskonałości naukowo badawczej w kontekście międzynarodowym; wzmocnienie pozycji wspólnoty roli badań naukowo-technicznych na arenie międzynarodowej; promowanie europejskiej kultury naukowo-technicznej, orazułatwienie europejskim badaczom dostępu do istniejącej wiedzy I istniejących doświadczeń na temat badań prowadzonych w wysoko uprzemysłowionychkrajach i krajach „wschodzących" gospodarek; za priorytetowe uznaje sięzwiększenie kompetencji i konkurencyjności rynkowej uprzemysłowionychkrajów trzecich.[30]W programie przewidziane są działania zwiększające potencjał naukowo-badawczyCentrów oraz umożliwiające im czynny udział w odpowiedzi na nowe wyzwania i zmie­niające się potrzeby społeczno-ekonomiczne ich regionów, zgodne z interesem Unii Eu­ropejskiej jako całości.[31]

Jak widać, Unia Europejska ma bardzo duży wkład rozwój nauki w krajach członkowskich. Jest on gwarantem postępu i rozwoju, który jest podstawą jeśli chodzi o obecnie zagrożoną recesją gospodarkę w zrzeszonych krajach. Dzięki Unii niektóre kraje mają wielkie możliwości badawcze, które byłyby niemożliwe bez wsparcia funduszów europejskich.  Dzięki tego typu zastrzykom finansowym, technicznym i ekwipunkowym w krajach członkowskich może nauka regularnie się rozwija.

 Cezary Rutkowski

 

 

 

Bibliografia:

1.     J. McCormick „Zrozumieć Unię Europejską”, Warszawa 2007,

2.             Pod red. S. Pangsy - Kania „Wiedza i innowacje rozwoju polskich rejonów: siły motoryczne i bariery”, Gdańsk 2007,

3.             M. Ciepielewska „Fundusze strukturalne w Unii Europejskiej”, Warszawa 2000,

4.             L. Ciamaga, E. Latoszek, K. Michałowska- Gorywoda, L. Oręziak, E. Tejchman „Unia Europejska”, Warszawa 1997,

5.             Z. Doliwa- Klepacki „ Integracja europejska po Amsterdamie i Nicei”, Białystok 2001,

6.     N. Moussis „Access to the European Union: law, economics, politics ”, Rixensart 2001,

7.             Pod red. J. Barcza „Prawo Unii Europejskiej”, Warszawa 2002,

8.             M. Bonikowska, B. Grucza, M. Majewski, M. Małek „Podręcznik zarządzania projektami miękkimi w kontekście Europejskiego Funduszu Społecznego”, Warszawa 2009,

9.             A. Marszałek „Integracja europejska”, Warszawa 2004,

10. M. Jankowska, A. Sokół, A.Wicher „ Fundusze Unii Europejskiej dla przedsiębiorców 2007-2013”, Warszawa 2009,

11.      A. Łukaszewska „Dotacje na e-biznes. Pozyskiwanie środków z UE w ramach PO IG 8.1”, Warszawa 2010.

 

---