Śmierć Charyzmatycznego Wojownika

Od momentu wkroczenia w latach 1960. indonezyjskiej administracji oraz indonezyjskiej armii do Papui Zachodniej zginęło co najmniej 120 tysięcy ludzi. Niedzielny poranek, 19 października 2025 roku, dopisał kolejne nazwiska do rejestru ofiar trwającej od tamtego czasu okupacji terytorium. O godzinie 06:00 czasu lokalnego (WIT), w gęstych lasach dystryktu Kiwirok w regencji Pegunungan Bintang (Gwiezdne Góry), potężna eksplozja zakończyła życie jednego z najbardziej wyrazistych liderów papuaskiego oporu – generała brygady Lameka Alipky’ego Taplo. Śmierć dowódcy 15 oddziału obronnego Ngalum Kupel Armii Narodowego Wyzwolenia Papui Zachodniej (Kodap XV Ngalum Kupel TPN-PB) nie była wynikiem bezpośredniego starcia twarzą w twarz, lecz precyzyjnego ataku z użyciem satelitarnej i zdalnej technologii wojskowej. Wydarzenie te jawi się jako symbol „najbardziej nierównego konfliktu zbrojnego na świecie”.

KIWIROK – MIEJSCE ASYMETRYCZNEGO KONFLIKTU I WOJNY DRONOWEJ PRZECIW RDZENNYM MIESZKAŃCOM

Aby zrozumieć znaczenie operacji przeciwko oddziałowi Taplo, należy spojrzeć na Kiwirok (regencja Gwiezdne Góry, prowincja Papua Górska) przez pryzmat jego tragicznej historii. Region ten od lat jest areną intensywnej militaryzacji.

Ostatnie naloty na dystrykt Kiwirok rozpoczęły się w poniedziałek, 6 października 2025 roku. Trwały codziennie. Indonezyjskie wojsko, używając dwóch brazylijskich myśliwców Tucano, przeprowadziło naloty na osiedla mieszkaniowe, lasy, cmentarze oraz kwaterę główną TPN-PB Kodap XV Ngalum Kupel w Kiwirok. Był to drugi tak wielki atak bombowy i ostrzał myśliwców Tucano w Kiwirok. Pierwsza fala miała miejsce w 2021 roku. W tamtym czasie naloty zniszczyły domy, szkoły i budynki cywilne moździerzami zakupionymi od Serbii na potrzeby operacji wojskowych przeciwko Armii Wyzwolenia Narodowego Papui Zachodniej (TPNPB) Kodap XV Ngalum Kupel.

Benny Wenda, Tymczasowy Prezydent Papui Zachodniej z ramienia Zjednoczonego Ruchu Wyzwolenia Papui Zachodniej (ULMWP) podsumowując wydarzenia z 2021 roku w swoim oświadczeniu z 15 października 2025 roku stwierdził, że zginęło wówczas 300 cywilów, co wobec populacji regionu stanowiło przejaw „ogromnej masakry w dystrykcie Kiwirok”. Bombardowanie tego obszaru przez indonezyjskie wojsko Benny Wenda nazwał wręcz próbą „starcia Papui Zachodniej z mapy”. Papuaski przywódca podkreśla, że już wtedy indonezyjska armia wykorzystywała bomby i drony wyprodukowane w Serbii, Chinach i Francji.

W 2025 roku częstotliwość nalotów drastycznie wzrosła, odzwierciedlając nową strategię indonezyjskiego wojska (TNI), opierającą się na unikaniu bezpośredniej walki w trudnym, górzystym terenie na rzecz dominacji w powietrzu. TNI wykorzystuje do tych celów brazylijskie myśliwce Tucano, amerykańskie bomby MK 81 oraz chińskie drony bojowe. Ta dysproporcja sił jest porażająca: z jednej strony stoją papuascy bojownicy (TPN-PB) uzbrojeni w łuki, strzały i stosunkowo nieduży arsenał broni palnej, a z drugiej sub-mocarstwowa machina Indonezji wykorzystująca satelity i bezzałogowe statki powietrzne. Obecność wojskowa wzrasta wykładniczo od czasu inauguracji prezydentury Prabowo Subianto w październiku 2024 roku, oskarżanego o współuczestnictwo w historycznych zbrodniach w Timorze Wschodnim i Papua Zachodniej. Według świadków przesłuchanych w Kiwirok i okolicznych wioskach, a także danych zarejestrowanych na udokumentowanych nagraniach wideo, na szlakach w regionie znajdują się obecnie indonezyjscy snajperzy, a cywile giną od strzałów, gdy próbują odzyskać swoje świnie.

Jesienią 2025 roku Lamek Apliky Taplo wraz z członkami 15. oddziału obronnego przeprowadził serię ataków na indonezyjskie posterunki wojskowe, po tym gdy na przestrzeni ostatnich kilkunastu miesięcy Indonezyjczycy utworzyli trzy nowe posterunki wojskowe w Gwiezdnych Górach, zajmując pod ten cel pobliskie domy i obiekty cywilne – w tym kościoły, szkoły i przychodnie. Pomimo przewagi liczebnej indonezyjskiego wojska w rajdach tych nie ucierpiał poważnie żaden członek 15. oddziału obronnego TPN-PB, podczas gdy zginął jeden indonezyjski żołnierz i czterech odniosło rany. Papuascy bojownicy ostrzelali również helikopter i spalili pięć budynków, które według grupy Taplo były zajęte przez indonezyjskie siły bezpieczeństwa.

Indonezyjskie siły bezpieczeństwa odpowiedziała atakiem na TPN-PB we wrześniu, wysyłając dwa komercyjne drony DJI Mavic wyposażone w serwomechanizmy, aby zrzucić granaty ręczne wyprodukowane przez indonezyjską firmę zbrojeniową Pindad. Jednym z dronów zaatakowano chatę, która według Lameka Taplo należała do cywilów, a nie do TPN-PB. Nikt wtedy nie zginął, ponieważ granat odbił się od metalowego dachu i eksplodował kilka metrów dalej. Inny dron przeleciał nad grupą członków TPN-PB machających niepodległościową flagą Gwiazdy Porannej, ale został zestrzelony przez partyzantów, zanim zdołali zrzucić granat.

LAMEK ALIPKY TAPLO – PORTRET I ŚMIERĆ CHARYZMATYCZNEGO WOJOWNIKA

Lamek Alipky Taplo nie był jedynie dowódcą polowym; był postacią, która w oczach swojego ludu i zagranicznych obserwatorów uosabiała ducha oporu Ngalum Kupel. Australijski dziennikarz Kristo Langker, który przeprowadził z nim wywiad zaledwie kilka dni przed tragedią (13 października 2025 r.), opisał go jako postać o wyjątkowym magnetyzmie. W artykule zatytułowanym „Australijski dziennikarz uznaje Lamka Alipky’ego Taplo za charyzmatycznego wojownika” czytamy: „Dowódca Lamek Alipky Taplo był charyzmatyczną postacią, która potrafiła chronić papuaskich bojowników i ludzi z obszaru plemiennego Ngalum Kupel przez ostatnie pięć lat”.

Dla społeczności lokalnej Taplo był gwarantem bezpieczeństwa w obliczu ekspansji militarnej i przemysłowej Dżakarty. Jego oddanie ojczyźnie opisywano jako niezłomne – był gotów walczyć „aż do ostatniej kropli krwi”. Dziennikarze, którzy towarzyszyli mu w dżungli, podkreślali, że Taplo z niezwykłą odwagą nagłaśniał zbrodnie wojenne, zapraszając media do dokumentowania miejsc bombardowań, co miało na celu wymuszenie interwencji Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Douglas Gerrad w artykule „Konflikt w Papui: łuki i strzały kontra odrzutowce i rakiety, najbardziej nierówny konflikt zbrojny na świecie” napisał, że ewidencja narzędzi wojny wykorzystywanych przeciw Papuasom w regionie prowadzona przez oddział Lameka Taplo pozwoliła potwierdzić użycie serbskich moździerzy, chińskich dronów oraz bomb wyprodukowanych przez francuską firmę zbrojeniową Thales. Taplo i jego towarzysze zginęli w rezultacie dostarczania Indonezji zaawansowanych technologicznie narzędzi wojny przez podmioty zewnętrzne. Z tego tytułu aktualnym pozostaje pytanie retoryczne zadane przez Thoma Beanala, działacza społeczno-politycznego z Papui Zachodniej, zmarłego w 2023 roku, zastanawiającego się swego czasu, jak wspomina Gerrard, „czy Papua Zachodnia jest kolonizowana przez Indonezję, czy przez resztę świata”.

Bezpośredni atak na kwaterę główną Taplo nastąpił po serii wcześniejszych bombardowań, które rozpoczęły się 6 października 2025 roku i trwały nieprzerwanie każdego dnia. Początkowo ataki wydawały się niezorganizowane. Indonezyjczycy zrzucali bomby chaotycznie i wszędzie. Strategia mająca na celu zastraszenie okolicznej ludności była prowadzona przy wykorzystaniu nie tylko dronów wojskowych, ale także turbośmigłowych Embraer EMB 314 Super Tucano. „Potem wrócili. Pierwszym miejscem, które zbombardowali był dom cywilny; drugim nasza baza” – relacjonował Taplo po pierwszym ataku na bazę.

Tydzień później Indonezja zaatakowała ponownie. Około godziny 3:00 nad ranem 12 października 2025 roku samolot rozpoznawczy przeleciał nad obozem, w którym spali żołnierze Lamka Taplo i ich rodziny. Obudzeni w samą porę, zdążyli ewakuować się przed kolejnym zrzuceniem bomby – najprawdopodobniej MK-81 RI Live. Taplo nagrał zamach bombowy i jego następstwa na wideo. Wyraźnie wstrząśnięty, błagał o pomoc, mówiąc: „Żołnierze pokojowi ONZ powinni natychmiast przybyć do Kiwirok, żeby nas uwolnić, ponieważ nasze życie jest traumatyczne… Nawet dzieci są w traumie. Mieszkają w lesie i proszą rodziców o pomoc: »Tato, pomóż mi. Indonezja zrzuciła bomby na mój dom«”.

Indonezyjskie dowództwo (Koops Swasembada Papua) ogłosiło, że operacja ma na celu „przywrócenie stabilności na terenach przygranicznych” i wyeliminowanie dowództwa Organizacji Wolnej Papui (OPM) w tym regionie. Stojąc w strefie uderzenia indonezyjskiego pocisku, Lamek Alipky Taplo odmawiał ostatnią modlitwę do swoich osaczonych żołnierzy: „Boże, proszę, unieś naszą naturę i naszych przodków; którzy zostali pożarci przez Indonezję w Kiwirok”.

Okoliczności samej śmierci dowódcy w dniu 19 października są szczególnie dramatyczne w świetle relacji Komitetu Narodowego Papui Zachodniej (KNPB). Według tych doniesień, Lamek Taplo zginął podczas heroicznej, lecz tragicznej próby dezaktywacji bomby zrzuconej z drona, która wciąż nagrywała obraz w momencie eksplozji. Rankiem 19 października 2025 roku dron zrzucił bombę na chatę w pobliżu kwatery Taplo. Początkowo bomba nie wybuchła, dając cywilom wystarczająco dużo czasu na ewakuację. Po ewakuacji Taplo i trzej inni bojownicy wrócili, aby usunąć bombę, która tym razem eksplodowała, zabijając ich na miejscu. W rozmowie z Drop Site News kilka godzin po śmierci Lameka Taplo świadkowie stwierdzili, że dron był większy od wcześniej użytego modelu DJI Mavic i rozmiarami przypominał drona Ziyan z 2021 roku. Zdjęcia pozostałości bomby pokazują, że jej duży ogon należał do moździerza kalibru 81 milimetrów.

Wraz z L.A. Taplo poległo trzech młodych żołnierzy: Ike Taplo (22 lata), Nalson Uopmabin (17 lat) oraz Benim Kalakmabin (20 lat). Śmierć 17-letniego Nalsona rzuca bolesne światło na zaangażowanie młodego pokolenia Papuasów w walkę zbrojną, co Sebby Sambom, rzecznik Zjednoczonego Ruchu Wyzwolenia Papui Zachodniej (TPN-PB) określił jako ofiarę patriotów, którzy nie widzą dla siebie innej przyszłości pod kolonialnym rządem.

Sebby Sambom, rzecznik TPN-PB odegrał kluczową rolę w ukształtowaniu narracji wokół tego wydarzenia. Jego oświadczenia, wydawane w imieniu Dowództwa Narodowego TPN-PB, są przepełnione goryczą, ale i determinacją. Sambom wielokrotnie podkreślał, że uciekanie się przez Indonezję do ataków powietrznych jest dowodem słabości ich armii lądowej.

W komunikacie prasowym z 19 października 2025 r. Sambom stwierdził: „Indonezja nie była w stanie walczyć z oddziałami TPN-PB w Papui metodą partyzancką i dlatego zmuszona była przeprowadzić ataki bombowe przy użyciu dronów, samolotów myśliwskich i śmigłowców wojskowych zakupionych w Ameryce, Brazylii, Serbii i innych krajach. To dowodzi, że indonezyjskie wojsko przegrało wojnę partyzancką, a ataki powietrzne stały się dla Indonezji alternatywą podczas wojny w Papui”.

Sambom nie krył bólu po stracie dowódcy, jednocześnie ogłaszając żałobę narodową dla wszystkich 36 regionalnych dowództw obrony w całej Papui. Podkreślał jednak, że ta strata nie oznacza kapitulacji: „Żołnierze TPN-PB z 15. oddziały obronnego (Kodap XV Ngalum Kupel) donieśli, że śmierć generała brygady Lamka Alipky Taplo i trzech członków TPNPB nie osłabiła ich ducha walki i nie wycofają się. Będziemy kontynuować walkę, dopóki nie odzyskamy niepodległości narodu papuaskiego spod indonezyjskich rządów kolonialnych”.

Dla świata zewnętrznego śmierć Taplo stała się namacalna dzięki pracy australijskich dziennikarzy z Paradise Broadcasting. Kristo Langker i Kirsten Felice w 2024 roku zaryzykowali życie, przekraczając granicę z Papuą Nową Gwineą bez wiz, aby spotkać się z Taplo w jego naturalnym środowisku – w górach i lasach, które kochał i których bronił. Ich film dokumentalny „Frontier War: Inside The West Papua Liberation Army” ujawnił skalę zniszczeń w Kiwirok.

Langker, wspominając swoją ostatnią rozmowę z generałem, którą przeprowadził zaledwie 6 dni przed jego śmiercią za pośrednictwem rozmowy wideo konstatuje: „Nigdy nie wyobrażaliśmy sobie, że będzie to nasz ostatni wywiad i że zapisze się on w historii zmagań narodu Papui Zachodniej”. Dziennikarz podkreślił, że Taplo umożliwił im swobodne poruszanie się po regionie i wskazał precyzyjne lokalizacje, gdzie spadły bomby, co pozwoliło na identyfikację użytej amunicji (m.in. serbskich moździerzy Krusik 81mm i francuskich rakiet Thales FZ 68). Zaangażowanie Taplo w efektywne rozpowszechnianie informacji o prawdziwym obliczu indonezyjskich operacji w Papui Zachodniej było dla indonezyskiej armii (TNI) równie groźne, co jego działania militarne, ponieważ „mógł on upublicznić bombardowania… szpecąc dobre imię Indonezji” na arenie międzynarodowej.

Inaczej rolę L.A. Taplo postrzega indonezyjski rząd i siły bezpieczeństwa, które dopiero niedawno wróciły do akronimu OPM (Organizacja Wolnej Papui) jako opisu „papuaskich formacji zbrojnych i separastycznych”. Wcześniej przez długi czas kryminalizowały je semantycznie jako KKB (kryminalne grupy zbrojne) bądź terrorystów.

Podpułkownik Renaldy H, asystent wywiadu w indonezyjskim Operacyjnym Dowództwie Zadaniowym „Papua Swasembada Koops” opisał Taplo jako „jednego z najbardziej aktywnych i radykalnych przywódców OPM w regionie Gwiezdnych Gór”, którego grupa „w latach 2020-2025 dopuściła się licznych aktów przemocy i terroru”. Renaldy przypisał 15. oddziałowi obronnemu TPN-PB Ngalum Kupel ataki na pracowników robót drogowych; posterunki policji; podpalanie szkół; ośrodków użyteczności publicznej; w tym ośrodków zdrowia; strzelanie do samolotów i helikopterów, a także ataki na funkcjonariuszy indonezyjskiego wojska i policji (TNI/Polri) w różnych punktach. Tylko 8 października 2025 roku zdaniem Renaldy’ego grupa Taplo miała dopuścić się podpalenia szkoły, kościoła i ośrodka zdrowia w dystrykcie Kiwirok. „W wyniku tych [wszystkich] brutalnych działań zginęło 6 osób, a 8 zostało poważnie rannych. Doszło również do strat materialnych w postaci uszkodzenia i spalenia 7 obiektów użyteczności publicznej oraz spalenia 6 jednostek ciężkiego sprzętu. Działania te utrudniły świadczenie usług publicznych i rozwój regionu Kiwirok” – podsumował indonezyjski podpułkownik dodając, że „śmierć Lameka Alipky Taplo to poważny cios dla struktur OPM w regionie Pegunungan Bintang [..] mający na celu zapewnienia bezpieczeństwa publicznego”.

W wywiadzie udzielonym 13 października 2025 roku, L.A. Taplo inaczej zinterpretował podpalenia budynków w toku konfrontacji z indonezyjskimi siłami bezpieczeństwa na przestrzeni lat. Jako były nauczyciel stwierdził, że indonezyjskie władze notorycznie w regionie używały tych budynków jako swoich baz. „Nie ma tam nauczycieli, są tylko Indonezyjczycy. Wiem bo też tam byłem nauczycielem. Indonezja wysłała [nauczycieli]. Ale tak naprawdę byli to przedstawiciele wywiadu wojskowego”.

REAKCJE ZJEDNOCZONEGO RUCHU WYZWOLENIA PAPUI ZACHODNIEJ (ULMWP) I KOMITETU NARODOWEGO PAPUI ZACHODNIEJ (KNPB) I KOMENTATORÓW

Śmierć Lameka Taplo wywołała falę reakcji w całej Papui Zachodniej. Oddział Komitetu Narodowego Papui Zachodniej w Yahukimo (KNPB Yahukimo) odprawił modlitwę za ofiary masakry w Soanggama, a także czterech bojowników TPN-PB. W oświadczeniu KNPB Yahukimo nazwano L.A. Taplo „bohaterem narodowym”, którego śmierć jest paradoksalnie „zwycięstwem ducha nad technologią”. Podkreślano, że zginął on jako „właściciel ziemi i nieugięty przywódca”, którego TNI nie mogło pokonać w otwartej walce przez lata.

Benny Wenda w kontekście śmierci bojownika ponownie zaapelował do przywódców Pacyfiku: „To nie jest równa walka – to Dawid przeciwko Goliatowi. TPN-PB broni swojej ziemi przodków łukami i strzałami… Wojsko indonezyjskie używa dronów bojowych, rakiet, helikopterów i myśliwców”.

Operacja przeciwko oddziałowi L.A. Taplo, choć z perspektywy indonezyjskich władz w Dżakarcie, zakończyła się sukcesem, to w rzeczywistości pogłębiła kryzys humanitarny, zmuszając kolejne setki cywilów do ucieczki do lasów. Skalę systemowej opresji rozpostarł obrazowo Raki Ap, międzynarodowy rzecznik ULMWP: „To nie są pojedyncze incydenty. To system. Jak opisał Prezydent Wenda – od rasistowskich nadużyć w Timikce i Yalimo, przez mordy protestujących w Manokwari, po okupację naszych kościołów i wiosek – Indonezja stosuje pełne spektrum kolonialnych taktyk, aby złamać naszą wolę. Bombardują nasze góry, masakrują mieszkańców wsi i strzelają do naszych studentów, by oczyścić ziemię pod swoje plantacje i kopalnie. Przelewają melanezyjską krew dla zysku”.

Thomas Ch. Sufyi, rzecznik i dyrektor wykonawczym Papuaskiego Obserwatorium Praw Człowieka (POHR) napisał, że żądania Lameka Taplo i jego towarzyszy z TPN-PB pozostawały jasne: „rząd Indonezji musi z nimi negocjować status polityczny Papui w ramach wciąż kontrowersyjnego państwa unitarnego Zjednoczonej Republiki Indonezji (NKRI)”. Domagają się również tego, aby wszyscy funkcjonariusze indonezyjskich służb i administracji odpowiedzialni za rażące naruszenia praw człowieka zostali postawieni przed sądem i adekwatnie ukarani (culpae poena par esto).

„Przemoc to kolejna forma kolonializmu, którą należy wykorzenić z krajów demokratycznych. Dlatego walka generała brygady Lameka Taplo i jego żołnierzy zasługuje na uznanie. Ich duch, ideały i uczciwość w walce są niezwykle ważne – staną się oni moralnym kompasem przyszłych pokoleń tego narodu, walczących o dobro wspólne (bonum commune).” – ocenia T. Ch. Sufyi.

„Dla działaczy na rzecz pokoju i demokracji pokój można osiągnąć jedynie poprzez przestrzeganie sprawiedliwości (si vis pacem para iustitiam). W istocie nie ma pokoju bez sprawiedliwości… […] Jednak dla partyzantów, w tym Lameka Taplo, pokój i sprawiedliwość były niemożliwe bez wojny […] Dla misjonarza rewolucja osiągana jest poprzez modlitwę kontemplacyjną, dla muzyka grą na gitarze, dla dyplomaty sztuką dyplomacji, dla aktywisty na rzecz pokoju poprzez dialog, a dla aktywisty na rzecz demokracji poprzez poruszenie siły ludu. Wszyscy mają jeden cel: osiągnięcie sprawiedliwości i pokoju, pomimo ryzyka”.

Lamek Alipky Taplo dołączywszy do panteonu bohaterów walki o wolność Papui Zachodniej pozostanie źródłem odwołań: „Generał brygady Lamek Taplo zmarł, ale jego duch i poświęcenie dla sprawy pozostaną na zawsze w pamięci i będą czczone. Będzie również szanowany przez mieszkańców tego kraju, zwłaszcza młodsze pokolenie. Będzie służył jako wsparcie w dążeniu do sprawiedliwości i pokoju w Papui różnymi środkami, a w szczególności poprzez uczciwy i godny dialog”.

„Ponieważ walka o prawdę i sprawiedliwość – konstatuje Sufyi – nie zawsze kończy się w ciągu jednego pokolenia, to może trwać długo. Pałeczka walki będzie przekazywana z pokolenia na pokolenie”.

Przygotowanie: Damian Żuchowski, Rafał Szymborski

Źródła: WolneMedia.net, Free West Papua Campaign Poland, „Krew Papuasów”, „Latarnik Papuaski”

ŹRÓDŁOGRAFIA

1. „Wartawan Australia Akui Lamek Alipky Taplo Pejuang Karismatik”, https://suarapapua.com/2025/10/21/wartawan-australia-akui-lamek-alipky-taplo-pejuang-karismatik/

2. Douglas Gerrard, „Konflik di Tanah Papua : Busur dan Panah vs Jet dan Rudal, konflik bersenjata paling tidak imbang di dunia”, https://jubi.id/mendalam/2025/konflik-di-tanah-papua-busur-dan-panah-vs-jet-dan-rudal-konflik-bersenjata-paling-tidak-imbang-di-dunia/

3. „Komnas TPNPB OPM Benarkan Kematian Brigjen Lamek Taplo di Kiwirok”, https://fajarpapua.com/2025/10/19/komnas-tpnpb-opm-benarkan-kematian-brigjen-lamek-taplo-di-kiwirok/

4. „Komite Nasional Papua Barat: KNPB Wilayah Yahukimo melakukan doa bersama untuk mengenang teragedi kemanusiaan di Kampung Soaggama… dan mengenang kepergian panglima Ngalum Kupel”.

5. Kristo Langker, „Guerilla Fighters in West Papua Are Facing Extermination by Indonesia’s High-Tech Forces”, https://www.dropsitenews.com/p/west-papua-liberation-army-indonesia-counterinsurgency-star-mountains-china-france-weapons-lamek-taplo

6. „President Wenda: ULMWP condemns the massacre and bombing in Intan Jaya and Kiwirok”, https://www.ulmwp.org/president-wenda-ulmwp-condemns-the-massacre-and-bombing-in-intan-jaya-and-kiwirok

7. Komnas TPNPB, „The Indonesian Military Conducted Another Drone Bombing Attack on Brigadier General Lamek Alipky Taplo’s Headquarters”.

8. „Panglima OPM Pegunungan Bintang, Lamek Taplo Tewas Ditembak”, https://kabarpapua.co/panglima-opm-pegunungan-bintang-lamek-taplo-tewas-ditembak/

9. „President Wenda: Indonesia bombards Star Mountains as situation escalates across West Papua”, https://www.freewestpapua.org/2025/10/15/president-wenda-indonesia-bombards-star-mountains-as-situation-escalates-across-west-papua/

10. Raki Ap, „Indonesia Bombs Star Mountains, Massacres 15 in Intan Jaya, and Shoots Gen-Z Student – Pacific Leaders, Your People Are Being Erased”.

11. „Lamek Taplo bertanggungjawab terhadap penembakan tiga prajurit TNI di Kiwirok”, https://jubi.id/rilis-pers/2025/lamek-taplo-bertanggungjawab-terhadap-penembakan-tiga-prajurit-tni-di-kiwirok/

12. Thomas Ch. Syufi, „Orang-Orang Papua yang Punya Kredo”, https://suarapapua.com/2025/10/22/orang-orang-papua-yang-punya-kredo/