Podczas jednej z dyskusji zauważyłem, że różnice poglądów mogą być głębsze niż z pozoru wydaje się to możliwe. W innych kulturach, kiedy zajrzymy tam uważniej (jak do sklepu Magika Mechanika: "lecz przez szybę wystawową, gdy do szyby przylgnąć głową"), widzimy otchłań egzotyki. Nie ma tam praw człowieka wyprowadzanych z przyrodzonej godności. Np. w Chinach wnioskują z godności o obowiązkach, np. o obowiązku lojalności. My mamy solidarność (z innymi) jako jedno z praw podstawowych, a oni mają lojalność (ze swoimi). Oni prawo do wolności odbierają jako przymus, pozbawiający ich lojalnościowego wsparcia rodziny i społeczności. Chińczycy na emigracji ze zdumieniem odkrywają, że wolność, a nawet samotność, to nic strasznego. Rodzina ani społeczność nie są potrzebne, bowiem na zachodzie obowiązuje prawo do solidarności.
Ku mojemu zdumieniu zauważyłem w Polsce podobne, "chińskie" poglądy i lęki. Wolność jako niebezpieczeństwo. Puszczenie człowieka na wolność niektórzy traktują jak wypuszczenie dziecka na ulicę bez nadzoru. Daj dziecku wolność, a niczego mu nie dasz, tylko odbierzesz mu prawo do opieki. Takie właśnie traktowanie dorosłych jak dzieci wciąż się zdarza. To może być skutek rusyfikacji, ale może to coś głębszego?
Rusyfikacja to pierwsze skojarzenie, ponieważ od stuleci Rosjanie wmawiają nam, że jesteśmy jak dzieci - nie potrafimy sami się zorganizować ani tym bardziej rządzić, więc potrzebujemy carskich instytucji i cara, jako władcy. Tylko wtedy, kiedy mamy króla od cara, jesteśmy szczęśliwym narodem, bo nie musimy się kłopotać rządzeniem, ani kombinować co robić - jesteśmy szczęśliwi, kiedy Rosjanie mówią nam, co robić. Stąd w Polsce popularność monarchizmu.
Drugie skojarzenie ma charakter religijny. Wiara w diabła skutkuje traktowaniem dorosłego człowieka jak przestępcę, wystawionego na podszepty diabelskie. Puszczenie dorosłego na wolność religijni traktują jak danie (diabłu) wolnej ręki do kradzieży i rozbojów. Dorosłych trzeba pilnować tak samo jak dzieci, z tym, ze dzieci pilnujemy dla ich dobra, a dorosłych pilnujemy dla dobra innych,
Ale zauważyłem też głębsze źródło obaw przed wolnością. Jako ITILowiec zetknąłem się z ciekawym zjawiskiem oporu przed dojrzewaniem organizacji z poziomu podstawowego do poziomu średniego. Poziom podstawowy charakteryzuje się stałym zakresem obowiązków, procedurami i rozkazami. Poziom średni polega na organizacji pracy za pomocą procesów, a nie rozkazów. Pracownik nie otrzymuje rozkazów, ale ma wolny wybór zadania spośród zadań udostępnianych mu przez procesy. Szef może mu co najwyżej pomóc wykonać wybrane przez niego zadanie.
Jeśli masz wątpliwości, czym jest "proces" w tym kontekście, to wyobraź sobie szefa, który zawsze ma dla ciebie stos zadań do wyboru, a ty możesz wybrać sobie zadanie, które ci się najbardziej podoba, ale tylko jedno - nie wolno zajmować dwóch zadań naraz. Zakresy obowiązków nie są przypisane do pracowników, ale do ról w procesach, a niektóre role nie wymagają szczególnych kompetencji. Pracownik może sobie wybrać zadanie w innym procesie i w innej roli... a czasem nawet musi,, bo akurat brakuje wolnych zadań tam, gdzie zwykle pracował. Są pracownicy, którzy nie potrafią dostosować się do modelu procesowego, bo czują się niepewnie bez stałych obowiązków i rozkazów szefa - nie lubią wolności. Są też szefowie, którzy też nie lubią procesów, bo lubią rozkazywać i nie lubią pomagać - są przeciwnikami wolności.
Możliwe więc, że z przyrodzonej godności możemy wyprowadzić o wiele więcej, niż prawa człowieka. Może gdzieś w głębi niektórych z nas tkwi ten strach przed wolnością - że nikt nam nie pomoże w świecie wolnego rynku, na którym przegrywany z lepszymi graczami. Boimy się wolności, bo nie chcemy, żeby inni wykorzystali ją na swoją korzyść, zanim się połapiemy, jak z niej korzystać. Wolny handel, wolny przemysł... boimy się, że inni już nas wyprzedzili - zajęli najlepsze miejsca, zatrudnili się u najlepszych pracodawców, wzbogacili się szybciej, więc teraz bogacą się jeszcze szybciej naszym kosztem... Może popularność socjalizmu i zamordyzmu bierze się właśnie z tego strachu przed wolnością. Zakaz pracy w niedzielę, żeby inni nie mogli się wzbogacić bardziej niż my (szczególnie przy założeniu, że w niedzielę zarabia się podwójnie), którzy nie mamy w niedzielę czasu ani ochoty pracować...
Wolność postrzegana w ten sposób, jest jak przymus - jak przeciwieństwo wolności. Wolność zmusza do korzystania z niej, bo boimy się zostać z tyłu i przegrać.
Kiedyś Solidarność wygłosiła tezę, że nie ma wolności bez solidarności. W tamtych czasach rozumieliśmy to bezpośrednio, jako pomoc ze strony obcych, bo sami jesteśmy za słabi, żeby pokonać ZSRR. Rozpad ZSRR był bezpośrednim skutkiem solidarności, czyli pomocy od innych krajów, którą dostali Afgańczycy, Polacy i inne narody walczące z Rosją o wolność. Upadek PRL był bezpośrednim skutkiem strajków solidarnościowych - nawet konkurencja i inne branże pomagały pracownikom innych branż i członkom innych związków, a nawet niezrzeszonym. Bez solidarności bezbronne ofiary nie są w stanie wygrywać z potęgą władzy.
Ale solidarność może być też o wiele subtelniejszym i głębszym warunkiem wolności. Wolność podszyta strachem nie jest wolnością. Nawet idealna policja nie wystarczy. Prawdziwa wolność pozwala czuć się swobodnie, lekko i bezpiecznie - pozwala czuć się wolnym i szczęśliwym. A bez solidarności to jest niemożliwe. Bez solidarności zostaniemy z tyłu i przegramy. Bez solidarności pozostaje nam tylko marne pocieszenie, że wybraliśmy wolność, zamiast tego kieratu - lepiej być biednym ale wolnym, niż poświęcać swoje życie dla pieniędzy... i dziwimy się tylko, że ci niewolnicy pieniędzy wydają się jednak od nas szczęśliwsi.
Może to właśnie solidarność, a nie wolność, powinniśmy umieścić na honorowym miejscu wśród różnych świętych praw, idei i wartości... aby ludzie nie bali się tych, którzy chcą pracować w niedzielę, ale żeby byli im wdzięczni za rozwijanie firmy i wzbogacanie całej załogi... jakaś forma premii dla wszystkich od pracodawcy za zysk osiągnięty w niedzielę? Wynagrodzenie dwa razy wyższe dla tych, co przyjdą, i dodatkowo premia dla wszystkich.
Zauważmy, że ten sposób myślenia pasuje też do idei progresywnego podatku dochodowego - podatek liniowy jest głównie w krajach zrusyfikowanych - gdzie ludzie nie rozumieją idei solidarności. W wolnych krajach prawie wszędzie mamy podatek progresywny. Nie ma wolności bez solidarności.
Komentarze
Pokaż komentarze