Nienawiść wraca jak bumerang. Skrajna prawica znów podkręca spiralę strachu

Lead:

Przez 80 lat nie udało się ustalić tożsamości zbrodniarza na podstawie słynnego zdjęcia. Gdy sztuczna inteligencja zidentyfikowała w nim zwykłego niemieckiego nauczyciela, przypomniała nam najgorszą prawdę: zło nie rodzi się z niczego. To efekty retoryki, która dziś znów wlewa się do polskiego głównego nurtu.

Treść główna:

To zdjęcie widział już chyba każdy. Przez dekady uważano, że zrobiono je w Winnicy, a katem był bezimienny esesman. Przez ponad 80 lat nie znano tożsamości zbrodniarza. Dopiero niedawno historyk dr Jürgen Matthäus wykorzystał sztuczną inteligencję, by przeanalizować tysiące stron archiwów z czasów II wojny światowej. Ustalono, że egzekucja miała miejsce w 1941 roku w Berdyczowie, a Niemiec trzymający pistolet przy głowie ofiary to Jakobus Onnen.

Pochodził z szanowanej, „porządnej” niemieckiej rodziny. Był synem dyrektora szkoły, a przed wojną sam pracował jako nauczyciel. Ktoś jednak nauczył go nienawiści do ludzi mówiących innym akcentem i wyznających inną wiarę — i w krótkim czasie uczynił z niego bezwzględnego mordercę.

To pokazuje, jak niewiele trzeba, by uruchomić ten mechanizm. Niemcom wystarczyła dekada. Na początku lat 30. NSDAP była jeszcze małą, wyśmiewaną partyjką, której członków powszechnie uważano za margines i szaleńców. Dekadę później ci sami ludzie, nakręceni nacjonalistyczną retoryką, pędzili tysiące swoich sąsiadów na śmierć.

Nienawiść to najłatwiejsza do wzbudzenia emocja. Tanie, a zarazem wyjątkowo skuteczne narzędzie do przejmowania kontroli nad tłumem. Wiedzieli o tym nacjonaliści z UPA, wiedział o tym Gomułka w 1968 roku, wiedzieli o tym też przywódcy Hutu w Rwandzie w 1994 roku.

Dziś po ten sam niebezpieczny mechanizm coraz częściej sięgają polscy politycy. To już nie tylko pojedyncze wyskoki posła Brauna. Działacze Konfederacji bez wstydu proponują rozwiązania przypominające getto ławkowe na uniwersytetach. Posłowie PiS weryfikują urzędników i tropią ukraińskie korzenie w ich drzewach genealogicznych. W dyskusji telewizyjnej poseł Suski bezmózgowo zarzucił posłance KO działanie na rzecz obcych interesów tylko dlatego, że ujęła się za ukraińskimi dziećmi zaatakowanymi w autobusie — a prowadzący program nawet nie zareagował.

Ten chocholi taniec nie zaczął się wczoraj. Nie jest to też wyłącznie reakcja na kontrowersyjne decyzje Kijowa.

Już w kampanii wyborczej Karol Nawrocki obiecywał odebrać przywileje mieszkającym w Polsce Ukraińcom. I słowa dotrzymano — we współpracy z koalicją rządzącą uderzono głównie w samotne matki, rodziny z dziećmi oraz osoby starsze, którym dziś grozi eksmisja z domów opieki.

Na początku chodziło o podkupienie elektoratu Konfederacji i Braunistów. Dziś PiS panicznie walczy o ten sam skrajny głos, próbując zatrzymać odpływ wyborców w stronę prawicy. W efekcie antyukraińska narracja weszła do głównego nurtu. Raz wpuszczona do salonów, nacjonalistyczna zmora rozgościła się w nich na dobre.

Okno Overtona przesuwa się w zastraszającym tempie. To, co jeszcze niedawno było skrajnością, dziś staje się polityczną codziennością. Problem w tym, że w grze na nienawiść zawsze wygrywają ci, którzy karmili ją od samego początku. Po co wyborca ma sięgać po podróbki, skoro może pójść za autentycznym radykalem, od lat szczującym na każdego, kto nie pasuje do jego wzorca?

I właśnie dlatego kolejna mała, niegdyś śmieszna partyjka znów rośnie w siłę. A razem z nią rośnie ryzyko, że zanim się obejrzymy, znów zaczniemy rzucać się sobie do gardeł.