Paweł Luty: "O terroryzmie"

„Europa jest zagrożona terroryzmem!” – taki przekaz trafia do nas ostatnio z mediów. Zastanawiam się ile osób w Polsce ma świadomość czym tak naprawdę jest terroryzm, kto jest jego ofiarą? Obawiam się, że nie jest to nazbyt oszałamiająco wysoka liczba obywateli. Dlatego też zdecydowałem się opublikować ten wpis. Miłej lektury!

Wielu naukowców, analityków oraz publicystów uznało terroryzm za największe zagrożenie XXI wieku. Ostatnia dekada bez wątpienia upłynęła pod znakiem ogólnoświatowej wojny z tym zjawiskiem, wypowiedzianej przez George’a W. Busha. Szeroka koalicja państw zaangażowała się w tę walkę. W celu wytępienia terrorystów dokonano interwencji w Afganistanie i Iraku.

Obywatele wielu państw na świecie doświadczyli bolesnych skutków działań terrorystów. Akty terroru miały miejsce na terenie Stanów Zjednoczonych, Hiszpanii, Wielkiej Brytanii. Terroryzm stał się permanentną częścią dnia codziennego w Iraku, Afganistanie i Pakistanie. Na Bliskim Wchodzie, a w szczególności w Izraelu, konflikt, który jest prowadzony także przy użyciu zamachów bombowych tudzież porwań, trwa nieprzerwanie od dziesięcioleci.

Powstała niezliczona ilość prac naukowych dotyczących terroryzmu, wydano masę wspomnień, napisano tysiące artykułów na temat tego jak walczyć z tym zagrożeniem. Aczkolwiek pomimo wysiłku bardzo wielu ludzi nie powstała jedna, w pełni adekwatna i holistyczna definicja terroryzmu. Ten termin wciąż pozostaje „słowem – wytrychem”, które wszyscy znają i rozumieją, lecz nikt nie jest wstanie go wyjaśnić.

Na potrzeby niniejszego artykułu można przyjąć, iż terroryzm jest formą prowadzenia walki, której intencją jest osiągnięcie konkretnych celów politycznych, przy użyciu środków, które skutkują utratą życia przez ludność cywilną oraz opierających się na strachu, agresji i wymuszeniu. Istotą terroryzmu nie jest zamordowanie tysięcy ludzi czy wywołanie maksymalnej ilości strat materialnych, lecz skuteczne oddziaływanie na ludzką psychikę. Niektórzy badacze (a szczególnie Michael Walzer oraz Bartosz Bolechów) przy analizowaniu zjawiska terroryzmu dzielą obcujące z nim osoby na trzy grupy: aktorów (terrorystów), ofiary oraz widownie. Dla zrozumienia omawianego fenomenu wszystkie jego „strony” są w równym stopniu kluczowe.

Aktorzy

Pierwszą kategorią osób, które stykają się z terroryzmem są, naturalnie, terroryści. Aby zrozumieć kim oni są należy poszukać odpowiedzi na następujące pytania:

- jakie motywacje pchają ludzi w stronę terroryzmu?

- dlaczego ludzie posługują się terroryzmem?

- czy istnieje jeden, uniwersalny „wzór” terrorysty?

Odpowiedz na pierwsze postawione pytanie jest niezmiernie trudna, aczkolwiek nie niemożliwa do udzielenia. Oczywistym truizmem jest stwierdzenie, że nie istnieje jedna, wspólna motywacja, która uzasadnia zachowanie terrorystów. Na przestrzeni ostatnich lat badacze zajmujący się psychologią terroryzmu starali się stworzyć katalog takich przyczyn, aczkolwiek żadna zaproponowana lista nie była pełna. Z duża dozą pewności można stwierdzić, iż przeżyta trauma, uraz psychiczny, związany z jakąkolwiek częścią życia jednostki może spowodować jej skrajne reakcje jak na przykład dokonanie aktu terroru. Brak perspektyw, wykluczenie, bieda czy głód również stanowią praprzyczynę terroryzmu. Z drugiej jednak strony same podstawy psychospołeczne nie wystarczą do tego, aby ktoś odważył się zostać terrorystą. Bardzo ważnym czynnikiem jest ideologia głoszona przez zorganizowane grupy terrorystyczne oraz prowadzona przez nie indoktrynacja.

Michael Walzer w swojej pracy pt. „Spór o wojnę” zawarł esej dotyczący powodów, które skłaniają ludzi do posługiwania się terrorem. Uznał, iż oprócz czynników środowiskowych, ideologicznych czy socjoekonomicznych istnieje jeszcze jeden (jego zdaniem najważniejszy) – praktyczny. Według Walzera ludzie uciekają się do stosowania terroryzmu, ponieważ jest to stosunkowo „tania” i „łatwa” droga prowadzenia walki. Ponoszone koszty działalności terrorystycznej nie są duże, zarówno w wymiarze finansowym jak i logistycznym. Również skonstruowanie bomby „domowej roboty” czy organizacja porwania nie nastręczają obecnie zbyt wielu kłopotów dla terrorystów.

Odpowiedz na ostatnie postawione w tej części pytanie jest negatywna. Nie istnieje jeden „wzór” terrorysty, ponieważ:

- terroryści kierują się różnymi motywacjami,

- nie ma jednego ideologicznego podłoża terroryzmu; można wymienić terroryzm lewicowy i prawicowy, religijny i anarchistyczny, czy eko- i bioterroryzm,

- różni terroryści posługują się różnymi metodami; w Iraku najczęściej dochodzi do zamachów bombowych a Jemenie do porwań.

Ofiary

Drugą „stroną” terroryzmu są jego ofiary. Zwykło się przyjmować, że osobami, które cierpią w wyniku aktu terrorystycznego są tylko ci, którzy bezpośrednio go doświadczyli. Nie jest to prawdą. Oczywiście wszyscy ludzie, którzy zginęli w zamachu lub zostali ranni są jego ofiarami, lecz do tej grupy zaliczyć można również rodziny tych osób, ratowników medycznych i innych członków służb porządkowych, którzy znaleźli się na miejscu zamachu, ale i każdego kto przeżył jakikolwiek rodzaj traumy wywołanej przez akt terroru.

Za pomocą telewizji czy jakichkolwiek innych kanałów przepływu wiadomości terroryści docierają do masowej świadomości zachodnich społeczeństw. W dobie postępujących procesów globalizacyjnych, w świecie, w którym informację są przekazywane w ułamkach sekund internetem a media relacjonują niemal każde wydarzenie „na żywo” wszyscy możemy stać się ofiarami terroryzmu. Są nimi wszystkie osoby, które unikały podróżowania samolotem po 11 września 2001 roku, czy ci, którzy bali się podróżować metrem po ostatnich zamachach w Moskwie.  Każda osoba, która boi się, iż ona bądź jej najbliżsi ucierpią w wyniku działań terrorystów staje się ich ofiarą. Niektórzy badacze twierdzą nawet, iż sam to, że omawia się i analizuje zjawisko terroryzmu stanowi wygraną terrorystów.

Do ofiar terroryzmu zalicza się również ratowników medycznych, pracowników pogotowia, strażaków, policjantów, żołnierzy czy jakichkolwiek innych funkcjonariuszy, którzy pracowali przy usuwaniu skutków, np. zamachu bombowego. Wszystkie te osoby są narażone na oglądanie drastycznych widoków oraz wykonywanie bardzo wymagających obowiązków. Słynni już nowojorscy strażacy są tego najlepszym przykładem.

Terroryzm jest formą walki psychologicznej. Dlatego też badania w dziedzinie psychologii terroryzmu są tak ważne. Poprzez jak najlepsze zgłębienie tego obszaru naukowego można lepiej zrozumieć to zjawisko, ale i opracować jeszcze skuteczniejsze strategie anty- i kontrterrorystyczne. Podstawowym elementem strategii ukierunkowanej na skuteczne ograniczenie liczby pośrednich ofiar terroryzmu jest właśnie pomoc psychologiczna oraz mentalne przygotowywanie obywateli na styczność z aktami terroru. Terroryzm rodzi się w głowach terrorystów, powoduje spustoszenie w umysłach jego ofiar, ale także jest zwalczany za pomocą działań odwołujących się do ludzkiej psychiki.

Widownie

Trzecią, i ostatnią, „stroną” terroryzmu są widownie. Tym mianem określa się wszystkie te osoby, które nie są ani terrorystami, ani bezpośrednimi ofiarami zamachów terrorystycznych. Oznacza to, że w poczet widowni można zaliczyć osoby, które w sposób pośredni zostały poszkodowane w wyniku aktów terroru.

Omawiana w tej części artykułu kategoria osób „doświadczająca” terroryzmu stanowi grupę docelową działań prowadzonych przez terrorystów. Każdy zamach jest w największej mierze adresowany do widowni. Podczas gdy ofiary stanowią „środek” dla aktorów terroryzmu, obserwatorzy są dla nich „targetem”.

Istnieją dwie główne typologie podziału trzeciej „strony” terroryzmu. Pierwsza z nich odnosi się do sprawowanych funkcji społecznych przez poszczególnych członków widowni. Na tej podstawie wyróżnić można:

- elity polityczne (polityków i władze państwowe)

- elity wojskowe

- hierarchów kościelnych

- dowodzących służbami porządkowymi i ratowniczymi (policja, straż pożarna etc.)

- cywili (czyli wszystkich innych).

Społeczeństwa funkcjonujące w warunkach liberalnej demokracji są bardziej podatne na efekty działań terrorystów ze względu na swą otwartość, wolność słowa i swobodny dostęp do środków masowego przekazu. W państwach Zachodu wszystkie wyżej wymienione części widowni wzajemnie na siebie wpływają co zwiększa skuteczność oddziaływania strachu wywołanego zamachami. Może to prowadzić do szybszej zmiany polityki zaatakowanego państwa (na korzyść terrorystów).

Druga typologia opiera się na najprostszym i najbliższym ludziom podziale „my – oni”. Ta pierwotna polaryzacja w przypadku terroryzmu może zostać zdefiniowana jako wyróżnienie „wrogów” i „zwolenników” terrorystów. Wydaje się być ona jasna i zrozumiała dla każdego. Należy przy tym zaznaczyć, iż punktu widzenia aktorów terroryzmu zarówno ich oponenci jak i apologeci są równie ważni. Oprócz wywoływania strachu pośród ofiar i ewentualnych ofiar terroryści muszą dbać o swoje zaplecze ideologiczno-polityczne. Muszą wysłać jasny sygnał „wrogom” (bójcie się nas, spełnijcie nasze żądania a przestaną ginąć wasze kobiety i dzieci) oraz „zwolennikom” (wciąż działamy, spójrzcie jak się nas boją ci przeciwko, którym walczymy).

 

Ważkie pytania

Po krótkim i ogólnym wyjaśnieniu istoty terroryzmu nasuwają się bardzo ważne pytania. Aczkolwiek odpowiedź na nie ani nie jest łatwa, ani możliwa do udzielenia w krótkim czasie. Najbardziej istotne z nich można sformułować następująco:

- jak najlepiej przeciwdziałać terroryzmowi?

- czy można całkowicie zwalczyć terroryzm?

- jak najlepiej chronić społeczeństwo przed atakami terrorystycznymi?

- jaka powinna być rola mediów, władz państwowych, sił zbrojnych, instytucji finansowych czy indywidualnych obywateli w kwestii walki z terroryzmem?

- czy terroryzm jest najbardziej palącym problemem współczesnego świata?

Trudno jest wydać jedyne słusznie opinie na wyżej postawione pytania. Każdy z nas znajdzie swoją odpowiedź, lecz rolą dziennikarzy i naukowców jest jak najwierniejsze zobrazowanie fenomenu terroryzmu, aby odpowiedzi te były dobrze uzasadnione oraz ugruntowane.

Najlepszą podsumowaniem dla zaprezentowanych rozważań niech się staną słowa, które zostały wypowiedziane przez byłego burmistrza Nowego Jorku, sprawującego swój urząd w czasie ataków na WTC – Rudolpha Giulianiego – na forum Zgromadzenia Ogólnego Organizacji Narodów Zjednoczonych: „spójrzcie na to zniszczenie, na tę masową, bezsensowną, okrutną zagładę ludzkiego życia. Następnie spójrzcie w wasze serca i zrozumcie, że nie ma miejsca na neutralność w kwestii terroryzmu.” Jest to twierdzenie niepodlegające dyskusji.