Prawa nabyte (wyzyskiem)

Przy każdej próbie reformy systemu emerytalnego powraca temat ochrony praw nabytych. Górnicy, policjanci, kaskaderzy, nauczyciele i inne grupy obecnie lub do niedawna uprzywilejowane kosztem innych obywateli, zawsze odnoszą się do argumenty praw nabytych, jako do wieczystej gwarancji ich obecnej pozycji w społeczeństwie. Tymczasem konstytucyjna zasada praw nabytych nie może chronić wyzysku, z jakim mamy często do czynienia w systemie emerytalnym.

Źródła

Zasada praw nabytych wywodzi się z art. 2 Konstytucji, który stanowi, iż Rzeczpospolita jest demokratycznym państwem prawa. Jest to ważna zasada, gdyż chroni nas przed arbitralną ingerencją państwa w nasze życie. Ponieważ sama zasada jest dość enigmatycznie wnioskowana z innej zasady konstytucyjnej (z której to konstytucjonaliści wyprowadzają również zasadę proporcjonalności, zasadę nie działania prawa wstecz, zasadę prawa  do sądu i zasadę ochrony życia ludzkiego), w celu ustalenia jej zakresu należy odwołać się do orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego (TK), który jednoznacznie stoi na stanowisku, że zasada ochrony praw nabytych nie ma charakteru absolutnego.

Ograniczenia zasady praw nabytych

W wyroku z dnia 4 stycznia 2000 rok TK stwierdził,  ze u podstaw praw nabytych znajduje się dążenie do zapewnienia jednostce bezpieczeństwa prawnego i umożliwienia jej racjonalnego planowania przyszłych działań. Jednocześnie TK stwierdził, że możliwe jest ograniczanie i znoszenie praw podmiotowych (przysługujących jednostce). Takie działanie musi być jednak poprzedzone oceną tego na ile oczekiwania danej jednostki dotyczące ochrony praw nabytych są usprawiedliwione i racjonalne.

W zakresie emerytur szczególnie ciekawa jest sprawa, którą TK rozpoznał z wniosku Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych, która dotyczyła ustalania okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. W tym wyroku TK stwierdził, że przez nabycie prawa należy rozumieć np. decyzję ZUS-u o wcześniejszej emeryturze. W sytuacji osoby, która jeszcze nie jest emerytem, nie ma mowy o żadnym nabyciu prawa a więc i nie można mówić o złamaniu zasady demokratycznego państwa prawa.

Jest to bardzo rozsądne rozstrzygnięcie, gdyż to czy dostaniemy emeryturę w danym wieku jest co najwyżej ekspektatywą (oczekiwaniem) nabycia prawa a nie samym nabyciem prawa. Przeciwne rozumowanie mogłoby sparaliżować cały system prawny i doprowadzić do sytuacji, w której nic nie można by nowelizować i zmieniać.

Z orzecznictwa TK można wysnuć ponadto wniosek, że ochrona praw nabytych może zostać naruszona w przypadku konieczności zapewnienia innej wartości istotnej dla systemu prawnego. Co jednak najbardziej istotne w kwestii systemu emerytalnego, zdaniem TK ochroną nie są objęte prawa nabyte niesłusznie lub niegodziwie.

System emerytalny a prawa nabyte

Mając powyższe na uwadze należy ocenić, że z punktu widzenia liberalizmu nie ma w zasadzie takich przywilejów emerytalnych, które dałoby się usprawiedliwić. Po pierwsze chodzi więc o wszystkie arbitralnie przyznawane przywileje za czasów komunizmu, kiedy to towarzysze kupowali sobie w ten sposób spokój społeczny. Po drugie nie da się również usprawiedliwić większości przywilejów nadawanych w ustroju demokratycznym. Należy pamiętać, że każda wcześniejsza emerytura górnika to dodatkowe obciążenie budżetu a co za tym idzie wyższe podatki dla każdgo obywatela.Dotyka to nawet osoby nie płacące podatków, gdyż tak dokonana alokacja środków budżetowych zawsze musi być kosztem innych wydatków budżetowych, a wiec np. kosztem wydatków na służbę zdrowia, drogi czy szkoły.

Kwestia trudności lub niebezpieczeństwa wykonywanego zawodu (pozostańmy przy górniku) jest tutaj także irrelewantna. Każdy górnik samodzielnie podejmuje decyzję czy pracować w tym zawodzie i samodzielnie powinien również ponosić jej konsekwencje. Ponadto, gdyby ten zawód był taki zły to obecnie kopalnie nie byłyby zasypywane podaniami o pracę ze strony młodych ludzi, a tak dzieje się obecnie.

Od wcześniejszej emerytury lepszym rozwiązaniem byłoby, aby uświadomić górnikom, że taka jest specyfika ich pracy, że pod ziemią można pracować np. 10 lat a potem trzeba się przekwalifikować. Taki sygnał sprawiłby, że już na starcie musieliby oni myśleć o swojej przyszłości i zdobywać inne kwalifikacje. Jest to bardzo logiczny wniosek, bo przecież każdy zawód jest inny. Nie chcemy przecież dawać wcześniejszej emerytury gimnastykom artystycznym, którzy nie są w stanie wykonywać swojego zawodu już w wieku 25 lat czy piłkarzom, którzy w wieku 32 lat są już na końcu swojej kariery?Wręcz przeciwnie wymagamy od nich, aby zostali trenerami, działaczami, albo w inny sposób spożytkowali swoje doświadczenie ze świata sportu.

Podsumowanie

Zasada praw nabytych jest ważną dyrektywą, która ma chronić obywateli przez przymusem państwowym. Zasada ta nie chroni jednak (lub nie powinna chronić) wyzysku jednych obywateli przez drugich. Życie w kieszeni sąsiada nie ma nic wspólnego z demokratycznym państwem, a już na pewno nie z demokratycznym państwem prawa, którym ma być Rzeczpospolita Polska.