Wszyscy jesteśmy Afrykańczykami

Afryka. Ten zapomniany kontynent ostatnio coraz częściej przypomina nam o swoim istnieniu. Od miesięcy rewolucja w Północnej Afryce trzyma nas w napięciu – dzieją się tam rzeczy niebywałe, bo wszyscy przyzwyczailiśmy się już do tego, że Afryka z demokracją wiele wspólnego nie ma. Co prawda nie wiadomo jeszcze, czy „wiosna arabska” zakwitnie prawami człowieka i praworządnością, ale jest przynajmniej szansa na jakąś zmianę. A walka o szansę na zmianę musi być grą wartą świeczki, w sytuacji gdy nie można mieć wątpliwości co do tego, że reżim (czy to w Tunezji, Egipcie czy Libii) uciemięża lud, przekreślając możliwość jego uczestnictwa w globalizującym się świecie. Droga do demokracji jest pełna niebezpieczeństw, bo nie możemy być nigdy pewni, czy do władzy nie dojdzie jej przeciwnik. Demokracja raz zdobyta musi być ciągle pielęgnowana, bo jej fundamenty – wspólna przestrzeń publiczna – są kruche. Demokracja to wbrew powszechnie panującej opinii nie tylko wybory, lecz przede wszystkim debata publiczna. A na taką debatę trzeba być gotowym. Czy kraje Afryki Północnej są gotowe? Raczej nie. Ale nie pozostaje nic innego jak learning by doing. Jestem umiarkowanym optymistą.

Afryka pojawia się w mediach nie tylko za sprawą heroicznego boju o wolność. Niestety ponownie powracają obrazki umierających z głodu dzieci. Około 4 milionom grozi śmierć głodowa, w tym ponad połowa to dzieci. W całym Rogu Afryki, gdzie susza zniszczyła plony i wybiła trzody zwierząt ponad 10 milionów jest zdana na pomoc z zewnątrz. Ale tylko z pozoru wygląda to na nieszczęśliwe zrządzenie losu. Przecież tak być nie musi – pomimo niekorzystnych warunków atmosferycznych. Nie musi, ale jest – nie jest bowiem przypadkiem, że katastrofa dotyczy w szczególności Somalii, gdzie państwo de facto nie istnieje już od dwudziestu lat. Kraj jest opanowany przez uzbrojone klany, które prowadzą bezsensowną wojnę między sobą. I to właśnie oni nierzadko przechwytują pomoc humanitarną, by ją spieniężyć i nabyć broń. Jak tu pomóc? Jestem załamany.

9 lipca powstało nowe państwo afrykańskie – Południowy Sudan odłączył się od Północy i ogłosił niepodległość. Nie wiadomo, czy się cieszyć, czy nie. Chyba raczej nie. Bo pytanie co to zmieni. Wprawdzie nie doszło do rozlewu krwi z tej okazji, ale niejedna okazja może się jeszcze nadarzyć. Konflikt na tle religijnym, spór o przebieg granicy, walka o dostęp do ropy pewnie nie ustaną tak łatwo. W przeciągu kilku dekad zginęły tu ponad 2 miliony ludzi, około 4 milionów musiało opuścić swoje domy. Niby to wojna domowa skończyła się w 2004 r., ale w kolejnych latach Omar al Baszir nasłał na ludność cywilną Darfuru swoich najemników – ponad 300 tysięcy padło ofiarą masakr. Dyktator jest poszukiwany międzynarodowym listem gończym – na razie jednak nie wygląda na to, by miał stanąć przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym w Hadze.

Afryka jest też na mojej półce z książkami. Przede wszystkim oczywiście Kapuściński. „Ludzie nie głodują dlatego, że na świecie nie ma żywności. Jest jej pełno, w nadmiarze. Ale między tymi, którzy chcą jeść, a pełnymi magazynami stoi wysoka przeszkoda: gra polityczna. (…) Kto ma broń, ten ma żywność. Kto ma żywność, ten ma władzę. Obracamy się tu wśród ludzi, którzy nie myślą o transcendencji i istocie duszy, o sensie życia i naturze bytu. Jesteśmy w świecie, w którym człowiek, czołgając się, próbuje wygrzebać z błota kilka ziaren zboża, żeby przeżyć do następnego dnia.” To cytat z Hebanu wydanego w 1998 r. – widać niewiele się zmieniło.

Czytam najnowszy reportaż Wojciecha Tochmana pt. Dzisiaj narysujemy śmierć opisujący ludobójstwo w Rwandzie, gdzie w 1994 r. w przeciągu trzech miesięcy zamordowano około miliona ludzi. Przytacza przejmujące relacje świadków i krewnych ofiar. Choć „[p]o większości z nich nie ma żadnego śladu, zdjęcia, nazwiska. Ścięto całe rodziny, nie ma komu za nimi tęsknić, nikt zaginionych nie szuka, nikt nie pamięta.”

Tochman nie owija w bawełnę. Tu nie ma miejsca na nieporozumienia. Żadnych niedomówień. Wykłada wszystko jasno, bez kompromisu, bez zawahania. „Wyobraźmy sobie ciało zgwałcone przez dziesiątki mężczyzn z maczetami w rękach. W tym strzępie jeszcze krew pulsuje, lepi się na kikutach. Bo ciału obcięli ręce, które próbowały chronić podbrzusze.”

Czytam te przerażające historię i co chwila wstrzymuje bezwiednie oddech. „Ojcu pod jakimś liściem udało się aż pięć dni. Piątego dnia zgłodniał. Zobaczył przyjaciela. Wyszedł z krzaków: przyjacielu! Przyjaciel ma teraz dożywocie. Bo wtedy powiedział: z karaluchem człowiek się nie przyjaźni. I pokazał kolegom, jak traktować insekta. Ciął ojcu ręce. Po plasterku, jak tnie się kiełbasę. Ojciec mocny był, długo dychał. Z kryjówki patrzyłem. Otworzyli ojcu brzuch, wyjęli żołądek.”

Podobno pochodzimy z Afryki. Może i nie – nauka nie jest zgodna co do tego. Jak by nie było, lepiej, żebyśmy nie myśleli, że jesteśmy zbyt różni. Właśnie minęło 40 lat od słynnego eksperymentu więziennego Philipa Zimbardo, wielkiego psychologa, który pokazał, że w każdym z nas tkwi zło. Człowiek ma spory potencjał agresji w sobie i w określonych warunkach może go aktywować. I czerpać satysfakcję z krzywdy wyrządzanej drugiej jednostce.

Podobno przyszłość należy do Afryki. Oby tak było. Tu chodzi o naszą przyszłość.