Dwa wrześnie

 Ten wojenny z 1939, jakże dziś odległy i znany nam jedynie z przekazów dziadków, ojców czy książkowych publikacji - i ten obok nas, współczesny, bez dramatyzmu spadających bomb - też około dwadzieścia lat po odzyskaniu Niepodległości. Dwie podobne cezury czasowe, w zupełnie innej rzeczywistości, a jednak w jakiś sposób zmuszające do pewnych podsumowań, poszukiwań podobieństw i różnic. Dwie Polski.

 

Ta zwana Drugą Rzeczpospolitą, zrodzona z krwawej wojny, po 123 latach niewoli odbudowana wysiłkiem zbrojnym szaleńców marzących o Państwie Polskim i dyplomacją sławy pianistycznej i narodowego pragmatyka. Stworzona przez Legiony Józefa Piłsudskiego, niebieską armię Hallera oraz zabiegi Ignacego Jana Paderewskiego i Romana Dmowskiego. Wykuta na upadku trzech zaborczych mocarstw i niejasnej formule amerykańskiego prezydenta Wilsona przedstawionej w Wersalu. Niemal zaraz po odrodzeniu poddana krwawej próbie bolszewickiej nawały. Wcześniej przez cztery lata Wojny Światowej palona, rabowana i rozgrabiana przez wszystkie przechodzące przez nią armie. A jednak powstała, podejmując się niesamowitego trudu odbudowy wszystkich funkcji państwowych i gospodarczych. Oparta na ludziach, którzy ponad sto lat byli obywatelami trzech różnych państw, musieli używać różnych języków, systemów wag i miar. Na wyznawcach różnych religii mających rozmaite korzenie narodowe. Skupiająca oprócz Polaków żywioł niemiecki, ukraiński, żydowski, białoruski, litewski i kto tam wie, jaki jeszcze. Kraj wielu różnic i podziałów, kulturowych, majątkowych, mentalnych – wreszcie tych narodowych. A jednak, mimo tych wszystkich zdawałoby się przeciwności – po kilkunastu latach sprawny mechanizm państwowy, nieodbiegający od ówczesnych porównywalnych krajów Europy, z których chyba żadne nie musiało i nie włożyło tyle wysiłku w odzyskanie Niepodległości. Nie był to kraj idealny, utrwalone zaborami różnice majątkowe w dużym stopniu utrzymały się przez całe dwudziestolecie, jednak z rozwijającej się strefy gospodarczej i oświaty z każdym rokiem korzystały coraz liczniejsze grupy społeczeństwa. Demokracja, choć czasem bliższa dyktaturze, była w sumie charakterystyczna prawie całej powersalskiej Europie (i jakże bardziej demokratyczna od tej przyniesionej w kilka lat po tym pierwszym wrześniu ze wschodu).

Twórcom tego Państwa towarzyszyła wizja jego rozwoju – jakże inna od tej nam współczesnej. Wizja, której dziś mi brakuje, choć zdaję sobie sprawę, że świat blisko sto lat temu wyglądał inaczej, że inaczej biegł postęp techniczny i inne były wymagania tych czasów. Ale to wtedy wybudowano Gdynię, polskie okno na świat, to wtedy powstał Centralny Okręg Przemysłowy. Nawet dziś trudno uwierzyć, że w drugiej połowie lat trzydziestych 7. klasową szkołę podstawową w COP-ie budowano przez trzy miesiące do wprowadzenia w jej progi pierwszych uczniów. Kraj, w którym tak naprawdę I Wojna skończyła się dopiero w 1920 roku, o granice którego na Śląsku walczono po raz trzeci w 1921 roku. Kraj dotknięty w latach 1929 – 1935 Wielkim Kryzysem – na swój rozwój wykorzystał tak naprawdę 12 lat z przyznanych mu dwudziestu. I wykorzystał je dobrze, przede wszystkim wychowując przez te dwadzieścia lat patriotyczne, oddane krajowi pokolenie, które niestety nie mogło się sprawdzić w pragmatycznej budowie Polski, ale musiało sprawdzać się w pamiętnym wrześniu 1939 i przez kilka następnych lat na wszystkich frontach wojny.

 Przez wiele lat wpierano nam, że II Rzeczpospolita była państwem zacofanym, o niewydolnym przemyśle i przestarzałej, źle wyposażonej armii. Że Marszałek Piłsudski wolał konie od samolotów i okrętów. Nie powiedziano nam tylko, że polski przemysł trzeba było tworzyć od zera, że Niemcy wyszły z I Wojny praktycznie niezniszczone (a Hitler miał w głębokim poszanowaniu ustalenia traktatu wersalskiego i zbroił się na oczach milczącej i strachliwej Ententy) , w końcu nie mówiono wtedy też, że 17 września „bratnia pomoc” ze wschodu dobiła broniące się wszystkimi możliwościami polskie Państwo. Tymczasem mieliśmy pod bronią blisko 1,5 miliona żołnierzy doskonale wyszkolonych i większości wyekwipowanych zgodnie z wymogami ówczesnych armii (na pewno prezentowali się lepiej, niż Francuzi w czerwcu 1940 roku). Polskie niszczyciele Grom i Błyskawica mogły pływać z prędkością ponad 43 węzłów – już nigdy później, ani w PRL, ani w III RP nie mieliśmy tak szybkich okrętów tej klasy. Polski przemysł zbrojeniowy musiał wiele swoich wytworów przeznaczyć na eksport, żeby się utrzymać, ale mimo to miał wspaniałe osiągnięcia. Zwykle prace wdrożeniowe nad nowym modelem czołgu lub samolotu trwały wtedy w USA czy ZSRR od 5 do 7 lat – nasz bombowiec „Łoś” trafił na deski projektowe w roku 1935, a do jednostek bojowych pierwsze egzemplarze dostarczono wiosną 1938 roku. Polski czołg 7-TP opracowywany był 4 lata.

***

 Tamten wrzesień zdarzył się przede wszystkim dlatego, że ówcześni nasi sąsiedzi z zachodu i wschodu od roku 1919 myśleli tylko o tym, by Polskę powersalską z powrotem zetrzeć z mapy. Zdarzył się też z tego powodu, że zabrakło nam czasu na odbudowę, a raczej stworzenie przemysłowej i militarnej siły, zdolnej oprzeć się dwóm najeźdźcom. Chyba zresztą żadne państwo nie byłoby w stanie tego uczynić. Zdarzył się, bo wcześniej zabrakło odwagi Francji i Anglii, by utemperować poweimarskie Niemcy Hitlera ( co podobno Józef Piłsudski proponował Francuzom). Zdarzył się, bo nie udało się spełnić federacyjnej idei łączącej państwa powstałe w wyniku rozpadu trzech cesarstw.

***

Dziś tej federacji w formie Unii Europejskiej jesteśmy świadkami. Także i w tym wrześniu liczymy na wsparcie sojuszników, tym razem z USA na czele. Żyjemy w okresie najszczęśliwszym dla naszego kontynentu, na którym oprócz Bałkanów w ostatnich kilkudziesięciu latach nikt nie przelewał krwi.

A jak spożytkowaliśmy ostatnie dwadzieścia lat? Czy jesteśmy potęgą gospodarczą na miarę czasu, który upłynął? Czy możemy porównać jakąś naszą współczesną inwestycję do Gdyni czy COP-u? Naszą 100 tysięczną zawodową armię do tej z pamiętnego września? Czy przez te dwadzieścia lat wychowaliśmy pokolenie zdolne do wyczynu pradziadków? Czy nie marnujemy szans, jakie oni nam stworzyli i czy tak jak oni potrafimy marzyć o wielkiej, sprawiedliwej i dostatniej Polsce? Czy potrafimy ją zbudować bez afer, kłamstw i spuszczonej głowy?

Takie pytania stawiam sobie i państwu podczas cichej i spokojnej wrześniowej nocy 2012 roku. Niech każdy z nas spróbuje znaleźć odpowiedź.