Przyjmując koncepcję prof. Feliksa Konecznego definiującego cywilizację jako
metodę życia zbiorowego, można stwierdzić, że charakterystyczne dla każdej
cywilizacji są cechy ją określające – cel cywilizacyjny, podmiot cywilizacyjny oraz
droga na jakiej cel jest realizowany.
Podmiotem są relacje między bytami tworzącymi wspólnotę cywilizacyjną.
Bytami, gdyż nie tylko ludzie współtworzą relacje w danym społeczeństwie – bez
zwierząt, roślin, ale i przyrody nieożywionej - istnienie struktury społecznej jest
niemożliwe. Więcej – ważną rolę wpływającą na relacje społeczne ma też świat
niematerialny.
Równie istotna jest droga realizacji celu cywilizacyjnego, gdzie istotny wpływ ma
system etyczny.
Retrospekcyjny przegląd historii filozofii wskazuje, że wszystkie systemy
opracowywane przez wielkich myślicieli, miały , czy też wskazywały podstawę
etyki, na bazie której system był tworzony.
Patrząc zaś z tej perspektywy, okazuje się. że opracowywane systemy – to nic
innego jak projekty cywilizacyjne. Istotny jest więc problem, czyje cele rozwojowe
są tam brane pod uwagę.
W kręgu kultury europejskiej można wskazać, że fundamentem etycznym
Arystotelesa było najwyższe dobro (eudaimonia) , Platona – miłość, aczkolwiek
opisywana, a nie definiowana, ale już u Akwinaty podstawą jest dążenie do
zrozumienia Boga.
Dalsze systemy takie jak kapitalizm, komunizm i szereg pomniejszych, oparte są o
to, że istniejące systemy w Europie, wyraźnie nie obejmowały wszystkich
przypadków fizycznych realizacji – te systemy pomijały znaczną część bytów
współtworzących cywilizację.
Podobnie jest w innych systemach. W hinduizmie podstawą jest utrzymanie
porządku przy zasadzie nieczynienia zła. Buddyzm z Ahimsą – to zbliżona
koncepcja.
Istnieją też cywilizację w których system etyczny kreowany jest sztucznie – jako
prawo nadane przez Boga w judaizmie, cesarza w oparciu o wskazania Nieba w
Chinach, cara w Rosji z racji samodzierżawia, albo ustanawiany przez państwo,
co próbuje się czynić w Niemczech.
Do omówienia pozostaje chrześcijaństwo w którym Chrystus wskazał miłość
jako fundament etyczny; wskazanie dotyczy przykazań miłości, występujących
też w judaizmie. z zaznaczeniem, że judaizm je odrzucił przy tworzeniu
cywilizacji. Ważne i uzupełniające są słowa w Kazaniu na Górze, by czynić
innym tak jakbyśmy chcieli, aby i oni nam czynili.
Należy jednak zauważyć, że miłość nie jest tu jednoznacznie zdefiniowana o czym
świadczy wyrażona wątpliwość dotycząca kogo uznać z bliźniego.
Wydaje się, że wobec faktu, iż także inni myśliciele różnie definiują pojęcie
miłości, konieczne jest określenie – zdefiniowanie tego pojęcia.
Na pewno miłość jest bezwarunkową akceptacją drugiego bytu takim jakim on
jest.
W rzeczywistości społecznej można spotkać trzy przypadki zbliżone do ideału. To
miłość matki do dziecka (w pewnej fazie) – jest to miłość tkliwa, opiekuńcza.
Drugi przypadek – miłość dziecka do matki – pełna ufności i oddania.
Trzeci to miłość partnerska.
We wszystkich przypadkach miłość kierowana jest do drugiego bytu, czyli ma
„zewnętrzny” charakter. Przenosząc tę zależność na cały świat – miłość jest
transcendentna i tym samym jest osobnym bytem.
Warto zauważyć, że tak rozumiana miłość jest kierowana na równi do
wszystkich bytów rzeczywistości i obejmuje zarówno przestępcę. jak i ofiarę.
Dodać też należy, że ma charakter potencjalny, czyli, że nie ma bezpośredniego
oddziaływania miłości na dany obiekt. Kierując się tak rozumianym uczuciem
miłości – dopuszczalne jest kierowanie tego uczucia zarówno do przyjaciół jak i
wrogów. Miłość oznacza tu współistnienie.
Jest jednak jeszcze jedna sytuacja, której nie obejmują trzy wskazane przypadki
- to miłość kierowana ku czemuś,co dopiero może zaistnieć.
To przypadek odpowiada pojęciowo Bogu przed stworzeniem świata. Świata, który
dopiero ma być wykreowany wolą pragnienia zaistnienia nowego bytu. Czyli
miłość zawiera w sobie także potencjał kreatywności. W sumie można zdefiniować
MIŁOŚĆ – to PRAGNIENIE WSPÓŁISTNIENIA.
Jak miłość, jako fundament etyki, oddziałuje na kształt cywilizacji, skoro ma
jedynie potencjalny charakter?
Cywilizacja poprzez system etyczny kształtuje postrzeganie rzeczywistości. W
Cywilizacji Polskiej, przyjmując, że podstawą etyki jest miłość, kształtowane są
normy moralne, a ich istotnymi wyznacznikami są Prawda, Dobro i Piękno.
Zatem postrzeganie rzeczywistości kształtuje się poprzez te wyznaczniki jako
nawiązujące do fundamentu – Miłości.
W opracowaniu dotyczącym pięciomianu prof. Konecznego (prawda,
dobro,piękno,dobrobyt i zdrowie), wskazywałem,że prawda,dobro i piękno mają
charakter relacyjny i dlatego nie mogą być uważane za elementy kryterium
porównawczego cywilizacji Jeśli bowiem w różnych cywilizacjach fundamenty
etyki są różne, to i pojęcia te mogą oznaczać coś zupełnie innego.
Prawda w definicji metafizycznej oznacza zamierzenie Stwórcy (twórcy) zawarte w
powoływanym do istnienia bycie. Jest zatem związana z celem cywilizacyjnym, ale
też dotyczy intencjonalności istnienia danego bytu, czy zjawiska.
Piękno związane jest z obserwowanym kształtem, z tym, że dotyczy to wszystkich
zmysłów, a także relacji.
(W Cywilizacji Polskiej, opartej na miłości, najlepszą definicję piękna podał
Norwid: „Piękno kształtem jest miłości”. I właśnie relacja między bytami
tworzącymi cywilizację jest podmiotem cywilizacyjnym; piękno (jego rozumienie)
nadaje mu kształt zależny od systemu etycznego).
Pozostaje dobro, które wypada przypisać, czy powiązać, z drogą realizacji celu
cywilizacyjnego. Dobro związane jest pewną aktywnością, gdyż dotyczy wyboru,
oddzielenie tego co lepsze od tego co gorsze. Jest więc związane też z oceną
danej sytuacji, czy zjawiska z perspektywy kryteriów cywilizacyjnych. To może
wiązać się z drogą, a raczej punktem na drodze z którego dokonujemy obserwacji.
Nie ma tu jednoznacznego określenia dobra, gdyż w zależności od miejsca na
drodze to samo zjawisko może być inaczej interpretowane. Jeśli drogę wiązać z
życiem, to w różnych jego fazach, to samo zjawisko może być różnie oceniane.
Ocena i wybór drogi jest związana z dążeniem do celu cywilizacyjnego i korzyści
podmiotu cywilizacyjnego, ale przy odniesieniu i uwzględnieniu fundamentu
etycznego.
Ważnym spostrzeżeniem jest tutaj, że nie występuje tu zło jako czegoś
przeciwstawnego dobru. Można wybrać złą drogę, ale będzie to dalej droga. Nie
istnieje pojęcie przeciwne drodze – nawet droga wsteczna – też jest drogą.
Doświadczając nawet złych zjawisk – także poprzez nie zyskujemy
doświadczenie budujące naszą świadomość. Konstatacje tych zależności
wskazują, że dualizm jest błędem wynikającym z traktowania gorszego wyboru
jako mogącego być przeciwstawieniem dla tego lepszego.
Czy w końcowym wniosku zasadnym jest stwierdzenie, że fundamentem etyki
Cywilizacji Polskiej jest miłość?
Są dwa elementy na które chcę się powołać. Pierwszym jest istniejące i jeszcze
niekiedy stosowane zalecenie – nie czyń drugiemu, co tobie niemiłe.
Drugim jest Wieczerza Wigilijna określająca relacje społeczne. Należy nadmienić,
że Wieczerza Wigilijna nie jest w CP związana z narodzinami Jezusa, a z końcem
roku i oczekiwaniem początku nowego, kiedy to czyniono postanowienia
dotyczące zasad współżycia. Wolne miejsce przy stole przeznaczone było dla
duchów tych, którzy odeszli, czyli było to utrzymanie więzi ze światem
niematerialnym. Łamanie się chlebem oznaczało egalitarne traktowanie
wszystkich. Dzielenie się chlebem ze zwierzętami – oznaczało, że one też są
członkami wspólnoty, a dochodziły do tego zwyczaje wychodzenia poza dom i
rozmowa z drzewami, a także z uprawianą rolą. Charakter Wieczerzy Wigilijnej był
mistyczny i konstytuował postawę względem całego otoczenia. (Wskazałem tu
tylko podstawowe cechy Wieczerzy, ale istniało jeszcze wiele innych zwyczajów o
podobnym charakterze).
Kilka cywilizacyjnych uwag porównawczych.
Miłość w przedstawionym ujęciu, może odpowiadać pojęciu Ducha św. w
chrześcijaństwie.
Próby interpretacji roli Ducha św. na bazie Biblii, czego prekursorem miałaby być
„Mądrość” tam występująca, nie wydaje się właściwa już z tej racji, że mądrość (w
judaizmie) służy do interpretowania prawa narzuconego przez Jahwe.
Istnieje silne podobieństwo pojęciowe Miłości z hinduskim brahmanem.
Świadectwem istnienia kultu miłości w Cywilizacji Polskiej jest kult Bogini Matki, a
czego ślady pozostały w postaci kultu maryjnego.
Definicja Miłości jaka tu została zaproponowana jest pojęciowo bliska miłości
platońskiej z tym, że tu Miłość uznana jest za byt.
Z kolei prawda, piękno, dobro, co można też interpretować jako wyznaczniki
postrzegania świata – intencyjność, kształt i perspektywę, wydają się mieć
odpowiedniki w hinduizmie w postaci gun (radżas, sattwa, tejas), będących formą
emanacji cech osobowego Iśwary.


Komentarze
Pokaż komentarze