Zapis windykacyjny

Zapis Windykacyjny.

Co to jest zapis windykacyjny?
Zapis windykacyjny, opisany w  art. 981 prim k.c., jest instytucją stosunkowo młodą w polskim prawie spadkowym. Oznacza ona, iż spadkodawca może postanowić, że oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku. Forma testamentu musi być  notarialna. Do niedawna brak świadomości prawnej w społeczeństwie wymuszał wielokrotnie obalenie testamentów, w których spadkodawca zapisał swoim dziedzicom, kolejno jednemu mieszkanie, drugiemu samochód, a trzeciemu ziemię pod miastem. By uczynić zadość wymogom prawa, poszczególni spadkobiercy byli zmuszeni do sprzedaży otrzymanych rzeczy ruchomych i nieruchomych, tak, by odpowiednio podzielić się w częściach ułamkowych spadkiem. Należy dodać, że dysponowanie spadkiem w częściach ułamkowych, do tej pory przyjęte w polskim prawie spadkowym, jest oczywiście bardziej eleganckie z punktu widzenia norm abstrakcyjnych, natomiast często nieżyciowe dla ludzi, którzy muszą podzielić się kilkoma przedmiotami materialnymi.
Przy analizie istoty zapisu windykacyjnego nie może umknąć fakt, że nabycie własności zapisanego przedmiotu odbywa się z mocy ustawy automatycznie w chwili otwarcia spadku. Niepotrzebne są tutaj dodatkowe działania sądowe, nie jest to roszczenie o wydanie przedmiotu. Taka konstrukcja ułatwia zastosowanie zapisu.

Co może być przedmiotem zapisu windykacyjnego?

1. Rzeczy oznaczone co do tożsamości.
Zgodnie z art. 981 prim par. 2 k.c. punkt pierwszy, przedmiotami zapisu windykacyjnego mogą być przede wszystkim rzeczy oznaczone co do tożsamości. Zastanawia tutaj brak możliwości zapisania rzeczy oznaczonej co do gatunku w określonej chociażby ilości. Co bowiem z sytuacją, kiedy spadkodawca ma w piwnicy dwie tony węgla opałowego i chce je zapisać jednemu ze spadkobierców? Węgiel opałowy jest przecież rzeczą oznaczoną co do gatunku, nie do tożsamości. Ratując sytuację można by powiedzieć, że w danej sytuacji ten węgiel składowany w piwnicy został oznaczony co do tożsamości, mimo że jako sam surowiec opałowy jest oznaczony co do gatunku. Spadkodawcy chodzi przecież o jego węgiel, ten konkretny w piwnicy. Kluczem do uzdrowienia zapisu w takiej sytuacji jest dokładne określenie tożsamości rzeczy oznaczonej co do gatunku.

2. Zbywalne prawa majątkowe.
Ustawa jako kolejny byt prawny możliwy do zapisania windykacyjnie wymienia zbywalne prawo majątkowe. Jest to ciekawa konstrukcja, gdyż jest to niejako  nieco ogólniejsza i subtelniejsza formuła niż rzeczy oznaczone co do tożsamości. Rzecz materialną każdy może bowiem złapać ręką, a prawo już nie. Oczywiście rzeczy i prawa to dwie odrębne od siebie byty prawne. Dla zapisania prawa istotne są tutaj dwa warunki. Musi ono być zbywalne jak i majątkowe. Te warunki umożliwiają co do zasady przeniesienie własności lub obciążenie danego prawa także za życia spadkodawcy, więc umiejscowienie ich w rzędzie bytów podlegających zapisobraniu jest niejako naturalne.

3. Przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne.
Jeżeli zapisać można rzecz oznaczoną co do tożsamości, jak i zbywalne prawo majątkowe, to także można zapisać zespół takich bytów prawnych. Takim zespołem jest według prawa cywilnego przedsiębiorstwo oraz gospodarstwo rolne.

4. Ustanowienie na rzecz zapisobiercy użytkowania lub służebności.
Ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego zabezpieczy materialnie zapisoborcę. Sutuacją do wyobrażenia jest tutaj bowiem posiadanie przez zapisodawcę prawa do użytkowania przedsiębiorstwa dającego pewną dywidendę. Renta, którą ciągnął będzie zapisobiorca może umożliwić mu godne życie.

Kiedy zapis windykacyjny jest bezskuteczny?
Zgodnie z art. 931 bis k.c., zapis windykacyjny jest bezskuteczny, jeżeli w  otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy, przedmiot zapisu nie należy do spadkodawcy. W takim razie postanowienie testamentowe jest bezwzględnie nieważne. Jest to oczywiste, gdyż trudno wymagać od spadkobierców by ci w celu wypełnienia woli spadkodawcy byli zmuszeni do nabycia przedmiotu by ten mógł zostać przekazany zapisobiorcy. Na przykład zapisany samochód został przed śmiercią skutecznie sprzedany osobie trzeciej. Sytuacja podobna występuje w przypadku, gdy zapisodawca zobowiązał się do zbycia przedmiotu zapisu. Powracając do przykładu z samochodem, spadkodawca zawarłby umowę sprzedaży auta, w której zobowiązał się do wydania pojazdu za pieniądze, i nim umowa zostałaby wykonana, zmarł. Auto, będące jeszcze w chwili śmierci w posiadaniu spadkodawcy, nie należy już do rozporządalnej części spadku. Nabywca może dochodzić wykonania umowy sprzedaży, a uprzedni zapis windykacyjny dotyczący samochodu jest w takim przypadku bezskuteczny.
Jeżeli chodzi o użytkowanie lub służebność, zapis jest bezskuteczny w przypadku, gdy w chwili śmierci przedmiot majątkowy, który miałby zostać obciążony użytkowaniem lub służebnością nie należy do spadku lub spadkodawca był zobowiązany do jego zbycia. Przykładem użytkowania będzie użytkowanie przedsiębiorstwa - spadkodawca albo zbył je przed śmiercią, lub zobowiązał skutecznie do zbycia, a przykładem służebności niech będzie służebność drogi ustanowiona na gruncie rolnym, który to spadkodawca albo zbył przed śmiercią, albo skutecznie zobowiązał się do jego zbycia.

Czy można zapisując windykacyjnie zamieścić warunek lub termin?

Instytucja zapisu windykacyjnego nie umożliwia zamieszczenia w swojej treści warunku oraz terminu. Dla dobra pewności obrotu prawnego zakłada się  fikcję prawną, że takie zastrzeżenie warunku lub terminu jest nieistniejące. Takie postępowanie umożliwia ocalenie zastrzeżenia zapisu windykacyjnego podczas wykonywania testamentu. Jednakże, gdyby z treści testamentu, lub okoliczności wynikałoby, że bez takiego zastrzeżenia zapis nie zostałby uczyniony, wtedy zapis windykacyjny jest nieważny. Istotne tutaj jest interpretowanie treści testamentu, natomiast okoliczności dają szerokie pole do egzegezy przed sądem. Interesujące jest natomiast to, że przepisów o zastrzeżeniu warunku i terminu nie stosuje się, gdyby warunek ziścił się lub nieziścił, a termin nadszedłby przed otwarciem spadku. Oznacza to, że takie postanowienie, mimo że pierwotnie skutkowałoby nawet nieważnością zapisu, jest ważne, gdyż gdyby spadkodawcy na tym zależało, to  skutecznie by zmienił testament. Oczywiście, kodeks zezwala na usanowanie takiego zapisu w takiej formie, że nieważny zapis windykacyjny przemienia się skutecznie w zapis zwykły uczyniony pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu, chyba że co innego wynika po pierwsze z treści testamentu, a po drugie z okoliczności.

Czy spadkodawca może obciążyć zapisem zwykłym osobę zapisobiercy windykacyjnego?

Tak, art. 981 quattris k.c. zezwala na to wprost. Oznacza to, że zapisobierca windykacyjny, zgodnie z art. 968 k.c. par. 2, może zostać zobowiązany do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby trzeciej. Jest to tak zwany dalszy zapis. Poczyniony może być również zapis zwykły, który rozumiany jest jako zobowiązanie spadkobiercy ustawowego lub testamentowego do spełnienia określonego świadczenia na rzecz osoby trzeciej. Przykładem, osoba, której zapisano samochód w sposób windykacyjny może musieć wypłacić tym tytułem dwa tysiące złotych na rzecz jakiejś fundacji.

Czy niegodność dziedziczenia ma wpływ na zapis windykacyjny?

Zgodnie z art. 981 z indeksem piątym, mają zastosowanie przepisy o powołaniu spadkobiercy, przyjęciu i odrzuceniu spadku, oraz o zdolności do dziedziczenia a także o niegodności. Dla przykładu, zapisany samochód można nieprzyjąć, odrzucić, a także inni spadkobiercy mogą udowodnić przed sądem niegodność dziedziczenia.

Co w sytuacji, gdy kodeks nie zawiera interesującej nas sytuacji prawnej?

Wtedy zastosowanie mają przepisy o zapisie zwykłym.