"Cztery Ostatnie Pieśni" Richarda Straussa

Po Chaconnie Bacha trudno by było proponować inny utwór instrumentalny. Trzeba odejść daleko od tego arcydzieła. Trochę podumałem i wymyśliłem by przedstawić

 

Richarda Straussa i jego kompozycję Vier letzte Lieder (Cztery ostatnie pieśni. Four last songs).

Są to ostatnie prace Straussa. Pisał je mając 84 lata w Szwajcarii. Zakończył dzieło 20 września 1948 rok, niecały rok przed swą śmiercią.

 

Utwór składa się z czterech części, tzn. z czterech pieśni:

1. Frühling (Wiosna)
2. September (Wrzesień)
3. Beim Schlafengehen (Idąc do snu)
4. Im Abendrot (O zmierzchu).

W 1946 roku Richard Strauss odkrył wiersz wielkiego liryka Josepha Eichendorffa (1788—1857) pod tytułem Im Abendrot. Wiersz ten zainspirował Straussa do stworzenia utworu przygotowującego go do śmierci. Strauss przystąpił do pracy na początku 1947 roku i ukończył pieśń w maju tego roku. Nie planował cyklu o tej tematyce.

Nie wiedział o tym poeta Herman Hesse (1877—1962), wielbiciel Straussa, który przyniósł mu prezent w postaci czterech wierszy klimatem zbliżonych do Im Abendrot. Kompozytor postanowił, że napisze do nich muzykę. Ostatecznie ukończył tylko trzy z nich. Praca zajęła mu pięć miesięcy. Nie wiadomo czy Strauss traktował je jako zbiór nierozłączny, zwłaszcza jeśli chodzi o Im Abendrot.

 

Cztery ostatnie pieśni to utwór na sopran i orkiestrę. Zwykle Strauss pisał pieśni na fortepian i głos, dopiero później aranżując je na orkiestrę. W tym przypadku komponował na orkiestrę od początku.

Orkiestracja była dosyć rozbudowana: 4 flety, i piccolo, 3 oboje i rożek angielski, 3 klarnety i klarnet basowy, 3 fagoty, 4 rogi, 3 trąbki, 3 puzony, tuba, kotły, czelesta, harfa, smyczki.

 

Strauss często pisał na sopran. Związane to z tym, że jego żona Paulina de Ahna była świetną sopranistką. Śpiewała na premierze jego pierwszej opery Guntram. To dla niej zorkiestrował pieśni z wcześniejszych lat. Vier letzte Lieder nie były pomyślane jak zwykłe pieśni. To utwór, który można nazwać Symfoniczną Pieśnią w takim sensie jak symfonie Mahlera. Głos jest potraktowany jak instrument, który jako jedyny może wyartykułować poezję słowami. Wydaje się, że Strauss pisząc miał w głowie głos swojej żony, jak również dźwięk rogu swojego ojca, świetnego waltornisty – świadczyć może o tym duża partia rogu w utworze.

 

Każda z części ma indywidualną dedykację: Frühling Strauss dedykował swojemu biografowi Willi Schuh i jego żonie, September sławnej sopranistce Marii Jeritza i jej mężowi, Beim Schlafengehen dedykował swoim szwajcarskim przyjaciołom Adolfowi Jöhrowi z żoną, a Im Abendrot swojemu wydawcy Ernstowi Rothowi.

 

Strauss nigdy nie usłyszał wykonania tego własnego utworu. Zmarł przed premierą. Miał jednak na pierwsze wykonanie duży wpływ. To on wybrał śpiewaczkę w osobie Kirsten Flagstad. Flagstad nie śpiewała w żadnej z oper Straussa, chociaż czasem na koncertach wykonywała pojedyncze arie. Strauss poznał ją w 1933 roku na festiwalu w Bayreuth, gdzie Flagstad debiutowała jako jedna z solistek w IX Symfonii Beethovena. Strauss wówczas dyrygował.

Wskazówki Straussa oprócz udziału tej norweskiej sopranistki obejmowały również osobę dyrygenta – miał to być jeden z najlepszych, wśród których wymienił Wilhelma Furtwänglera. I tak też się, zgodnie z jego życzeniem stało.

Premiera odbyła się w Londynie 22 maja 1950 roku. Grała Philharmonia Orchestra. Kolejność pieśni nie była zgodna z ich chronologicznym powstaniem, lecz była taka jaką zaproponował wydawca i przyjaciel Straussa Ernst Roth. Im Abendrot został przeniesiona na koniec i to stało się standardem dla następnych wykonań.

 

Vier letzte Lieder były następnie nagrywane po wielokroć. Wśród sławnych sopranistek były: Barbara Bonney, Montserrat Caballé, Lisa della Casa, Jane Eaglen, Renée Fleming, Heather Harper, Barbara Hendricks, Soile Isokoski, Gundula Janowitz, Dame Gwyneth Jones, Sena Jurinac, Dame Felicity Lott, Karita Mattila, Birgit Nilsson, Jessye Norman, Lucia Popp, Leontyne Price, Sylvia Sass, Dame Elisabeth Schwarzkopf, Elisabeth Söderström, Eleanor Steber, Nina Stemme, Cheryl Studer, Dame Kiri Te Kanawa, Anna Tomowa-Sintow, Deborah Voigt i Teresa Żylis-Gara.

"Cztery ostatnie pieśni" są niewątpliwie jednym z najpiękniejszych dzieł romantycznych stworzonych przez kompozytora. Strauss może nie był postępowy, ale był mistrzem orkiestracji i harmonii. W "Vier Letzte Lieder" powrócił do formy wcześniej przez niego porzuconej. Głos jest prawie instrumentem solowym, w którym muzyka subtelnie obrazuje słowa. Całość nadaje "Vier Letzte Lieder" charakter jesienny, nostalgiczny. Odzwierciedla piękno świata i tęsknotę za piękną śmiercią.

 

W music boxie jedno z najsławniejszych i najlepszych nagrań – gra Leipzig Gewandhaus Orchestra pod kierunkiem Kurta Masura, śpiewa Jessye Norman.

 

 

 

 

"Vier Letzte Lieder, tekst niemiecki i angielski.

1. "Frühling"

In dämmrigen Grüften träumte ich lang von deinen Bäumen und blauen Lüften, Von deinem Duft und Vogelsang. Nun liegst du erschlossen In Gleiß und Zier Von Licht übergossen Wie ein Wunder vor mir. Du kennst mich wieder, du lockst mich zart, es zittert durch all meine Glieder deine selige Gegenwart!

In dusky valleys I dreamt long of your trees and blue skies, of your scent and birdsong. Now you appear in all your finery, shining brilliantly like a miracle before me. You recognize me once more, you tenderly embrace me; all my limbs tremble at your glorious presence!

20 Lipca, 1948

2. "September"

Der Garten trauert, kühl sinkt in die Blumen der Regen. Der Sommer schauert still seinem Ende entgegen. Golden tropft Blatt um Blatt nieder vom hohen Akazienbaum. Sommer lächelt erstaunt und matt In den sterbenden Gartentraum. Lange noch bei den Rosen bleibt er stehn, sehnt sich nach Ruh. Langsam tut er die müdgeword'nen Augen zu.

The garden is in mourning; the cool rain seeps into the flowers. Summertime shudders, quietly awaiting his end. Golden leaf after leaf falls down from the tall acacia tree. Summer smiles, astonished and feeble, in his dying dream of a garden. For a while beside the roses he remains, yearning for repose. Slowly he closes his weary eyes.

20 Września, 1948

3. "Beim Schlafengehen"

Nun der Tag mich müd' gemacht, soll mein sehnliches Verlangen freundlich die gestirnte Nacht wie ein müdes Kind empfangen. Hände, laßt von allem Tun, Stirn, vergiß du alles Denken, alle meine Sinne nun wollen sich in Schlummer senken. Und die Seele unbewacht, will in freien Flügen schweben, um im Zauberkreis der Nacht tief und tausendfach zu leben.

Now I am wearied of the day; all my ardent desires shall gladly succumb to the starry night like a sleepy child. Hands, stop all your work; brow, forget all your thoughts; all my being now yearns to sink into sleep. And my unguided spirit wishes to fly up freely into night's magic sphere to live deeply and thousandfold.

4 Sierpnia, 1948

4. "Im Abendrot"

Wir sind durch Not und Freude gegangen Hand in Hand; vom Wandern ruhen wir nun überm stillen Land. Rings sich die Täler neigen, es dunkelt schon die Luft, zwei Lerchen nur noch steigen nachträumend in den Duft. Tritt her und laß sie schwirren, bald ist es Schlafenszeit, daß wir uns nicht verirren In dieser Einsamkeit. O weiter, stiller Friede! So tief im Abendrot. Wie sind wir wandermüde-- Ist dies etwa der Tod?

We have gone through sorrow and joy hand in hand; now let us rest from our wanderings above the silent land. Around us, the valleys bend downwards; the sky is turning darker; a solitary pair of larks still soar with reverie into the fragrant air. Come close to me and let them fly about; soon it will be time to sleep; let us not lose our way in this solitude. O vast, tranquil peace! so deep at sunset. How weary we are of wandering - Is this perhaps death?

6 Maja, 1947.