Kultura jako dzieło odmieńców i popaprańców

Elzenberg cytuje Prousta:

...Wspaniała i żałosna rodzina nerwowców jest solą ziemi. Oni to, a nikt inny, założyli religie i stworzyli arcydzieła. Nigdy świat nie będzie wiedział, co im zawdzęcza, ani zwłaszcza co oni wycierpieli, by to dać światu.

- a to ze względu na pokrewieństwo z jego własną myślą - tyle, że zamiast "nerwowców" czy neurasteników mówił o "nieprzystosowanych" - a miast "religii i arcydzieł" wymienia po prostu kulturę. Podaje przykład Homera, który jako autor Iliady nie jewi się bynajmniej jako człowiek cały w nerwach - wręcz przeciwnie; ale jak najbardziej mógł być człowiekiem nieprzystosowanym - na przykład do ówczesnego życia gospodarczego. Tutaj teoria Elzenberga jest doskonalsza i bardziej uniwersalna - zdanie Proustowskie spada zaś do szeregu półprawd literackich.

Jak zawsze najciekawiej, a i nie bez dramatyzmu, ujął był to Waldek, którego widywałem, gdy jeszcze mieszkałem w Szczecinie (potem widziałem go raz - wziął się za lepienie i wypalanie ceramiki; jest przykładem na genialność ludzkiego umysłu - wszystko co mówi jest nowe i oryginalne, lepsze niż w książkach!). Konkluzja jego wywodu była taka, że kultura jest w gruncie rzeczy krzykiem: krzykiem rozpaczy ludzi cierpiących i nieprzystosowanych, słyszanym i potrzebnym tylko w gronie im podobnych. Ogół ludzkości krząta się wokół własnych, przyziemnych spraw i w ogóle nic z tego nie rozumie, choć oczywiście stawia wielkim pomniki i składa pod nim wieńce. To właśnie obojętność "świata" (Proust) lub "substancji" (z wiersza Herberta pod tym tytułem). Świat zatem wie, że coś im zawdzięcza i nawet przyznaje im tytuł soli ziemi - nie ma natomiast pojęcia, co im tak naprawdę zawdzięcza, czy też zgoła go to nie obchodzi; niech się nad tym głowią kolejni aspirujący do tej tam soli ziemi, a my się tu pokrzątamy...