Jaka energia 2

Profesor Chu poprawia klimat

 

Piotr Cieśliński

2009-02-01, ostatnia aktualizacja 2009-02-01 10:36

 

Dla wielu Nobel jest kulminacją kariery, dla niego był ledwie wstępem. Nominacja Stevena Chu na szefa Departamentu Energii chyba najdobitniej podkreśla różnicę między Barackiem Obamą a jego poprzednikiem

 

Chu, pierwszy noblista w amerykańskim rządzie, jest twórcą pułapek dla atomów i optycznych pęset do manipulowania cząsteczkami DNA, a ostatnio - gorącym promotorem alternatywnych źródeł energii, które zastąpią węgiel i ropę naftową.

Charles Petit, dziennikarz "San Francisco Chronicle", opowiada, jak tuż po wyborze Busha jr. na prezydenta powiedział Chu, że byłby lepszym kandydatem na naukowego doradcę prezydenta. - Odskoczył, jakbym zaproponował mu wstąpienie do sekty Moona - opowiada.

 

Faktycznie, uczonemu daleko było do antynaukowej, kierującej się ideologią administracji Busha. Dla Stevena Chu popierany przez Busha kreacjonizm to oczywiście pseudonauka, która nie powinna sąsiadować w szkolnym nauczaniu z teorią ewolucji. Był jednym z pierwszych sygnatariuszy "projektu Steve", który parodiował próbę naukowej nobilitacji biblijnej wersji stworzenia świata. Kiedy kreacjoniści zaczęli tworzyć listy naukowców, którzy "wątpią w ewolucję", w odpowiedzi powstała antylista, pod którą podpisywali się naukowcy popierający teorię Darwina, ale tylko ci z imieniem Steve (lub pochodnym). To był oczywiście żart, by pokazać, że faktów naukowych nie poddaje się pod głosowanie.

Ale nie za to Chu został ministrem u Obamy.

 

Jest idealnym kandydatem, by spełnić dwie obietnice nowego prezydenta z mowy inauguracyjnej:

• „przywrócimy nauce należne jej miejsce” i • „zaprzęgniemy słońce, wiatr i glebę, żeby napędzały nasze auta i fabryki”.

Jako szef Departamentu Energii Chu będzie miał pod sobą blisko 20 narodowych laboratoriów (m.in. słynne Oak Ridge, Los Alamos, Argonne, Brookhaven) oraz budżet 24 mld dolarów. Ten departament jest jednym z największych federalnych sponsorów badań naukowych w USA, ale do tej pory jego głównym zadaniem był rozwój i utrzymanie amerykańskiego arsenału broni jądrowej. Na to szła ponad jedna trzecia pieniędzy.

 

Nominacja Chu może oznaczać, że teraz to nauka znajdzie się na pierwszym planie.

 

Naukowiec z Noblem...

 

Pochodzi z rodziny o długiej akademickiej tradycji. Ojciec Chu przybył do Ameryki z Chin w 1943 r., by studiować na Massachusetts Institute of Technology w Cambridge, matka przyjechała tam dwa lata później na studia ekonomiczne. Nie wrócili już do Chin, gdzie komuniści Mao Zedonga przegonili Czang Kaj-szeka. Chu wspomina, że wszystkie jego ciotki i wujowie mieli stopnie doktora w naukach ścisłych lub inżynierii. Było też oczywiste, że i kolejne pokolenia w rodzinie wybiorą drogę akademickiej kariery.

 

Jeden z braci studiował w Princeton, a drugi na Harvardzie, tak samo jak trójka kuzynów. Świadectwa szkolne Chu akurat nie były nadzwyczajne i dlatego trafił do drugoligowego uniwersytetu w Rochester. Pocieszał się, że tam przynajmniej nie pozostaje w cieniu wspaniałych braci i kuzynów.

 

Zostałby matematykiem, gdyby nie to, że zachwycił go podręcznik "Wykłady Feynmana z fizyki". Przez chwilę myślał, że pogodzi fizykę i matematykę, zajmując się fizyką teoretyczną, ale ostatecznie okazało się, że najbardziej lubi spędzać czas w laboratorium. W Berkeley, gdzie robił doktorat, po raz pierwszy zapoznał się z laserem.

 

Kolejne lata spędził w słynnych laboratoriach Bella w New Yersey, gdzie na wstępie szef zasugerował, by przez co najmniej pół roku rozglądał się, rozmawiał z kolegami czy grzebał w bibliotece, zanim zdecyduje, co będzie robił. Dostał całkowicie wolną rękę, ale miał nie zadowalać się byle czym, lecz co najmniej stworzyć "nową dziedzinę badań". Chu więc porwał się na niemożliwe - zobaczyć świecenie pozytronium, czyli egzotycznego atomu, który jest złożony z elektronu i jego antycząsteczki pozytonu. To układ nietrwały, ulega anihilacji i znika w miliardowe części sekundy.

 

Kiedy Chu przystępował do eksperymentu, było tuzin prac opisujących wyłącznie nieudane próby. A naukowcy publikują takie negatywne wyniki tylko wtedy, kiedy stracili na tyle dużo czasu i pieniędzy, że sponsorująca ich agencja żąda w zamian jakiegokolwiek sprawozdania.

 

Szefowie uważali, że Chu rujnuje sobie karierę. Ale jemu się udało. Został niekwestionowanym mistrzem w posługiwaniu się laserem, co wkrótce wykorzystał do swojej popisowej sztuczki, za którą otrzymał w 1997 r. Nagrodę Nobla - optycznej pułapki dla atomów. W krzyżowym świetle laserów atomy zwolniły do spacerowej prędkości i prawie zatrzymały się w miejscu. Dzięki temu później udało się uzyskać nowy stan materii o niezwykłych własnościach - tzw. kondensat Bosego-Einsteina.

Dla wielu Nobel jest kulminacją kariery, dla Chu był ledwie wstępem. Kolejne głośne eksperymenty wykonywał już na Uniwersytecie Stanforda, kiedy po dziewięciu latach zrezygnował z pracy w Bell Labs, "prawie idealnej", jak mówił, bo wolnej od biurokracji i starań o sponsorów. Jak jednak tłumaczył: "Najlepszą zaletą pracy na uniwersytecie są studenci. Przychodzą ze świeżym umysłem, otwarci i pełni entuzjazmu, najpierw święcie wierzą w autorytet akademii, lecz szybko przekonują się, że profesorowie nie wiedzą wszystkiego, i zaczynają myśleć samodzielnie. I wtedy ja zaczynam się uczyć od nich".

 

Zajął się fizyką polimerów oraz biologią, wciąż jednak wykorzystując laser, tym razem do manipulowania cząsteczkami DNA i białkami w komórkach. Nie jest tajemnicą, że jego ambicją jest drugi Nobel - z chemii lub medycyny i fizjologii.

...który wierzy klimatologom...

 

Od kilku lat Chu prowadzi prawdziwą krucjatę w dziedzinie badań nad zieloną energią. Trafiają do niego argumenty klimatologów, a globalne ocieplenie jest dla niego najpoważniejszym problemem, z jakimi musi się zmierzyć ludzkość w XXI w. W zeszłym roku apelował w Waszyngtonie, by uruchomić wielki federalny program poszukiwania przyjaznych dla środowiska źródeł energii na wzór programu lotu na Księżyc. W kwietniu 2007 r. powiedział w Berkeley: "Węgiel to mój największy koszmar" (co można do dziś obejrzeć w internetowym serwisie YouTube). Zdanie, które teraz może jednak napytać mu biedy, gdyż węgiel zaspokaja wciąż 60 proc. energetycznych potrzeb Ameryki.

 

Chu nie zgadza się bowiem z Alem Gore'em, byłym wiceprezydentem, laureatem Pokojowej Nagrody Nobla i adwokatem walki z globalnym ociepleniem, którego zdaniem technologicznie jesteśmy gotowi, by rozwiązać problem czystej energii, a potrzeba tylko decyzji politycznej. - To mit. Nowych technologii brakuje - mówi Chu. - W tej dziedzinie potrzebny jest podobny przełom, jakim w elektronice był tranzystor, a w rolnictwie - nawozy sztuczne. Wolny rynek nie załatwi sprawy.

 

Pod jego kierownictwem Narodowe Laboratorium im. Lawrence'a w Berkeley (LBNL) ostro zabrało się w ostatnich pięciu lat do takich badań. Przedtem była tam tylko jedna komórka zajmująca się oszczędzaniem i normami zużycia energii. Chu doprowadził do utworzenia dwóch nowych instytutów - BioEnergii oraz Bionauk (pierwszy dysponuje pięcioletnim budżetem 135 mln dol., drugi - aż 500 mln dol. w ciągu dekady) - które mają stworzyć lepsze technologie wytwarzania paliw z roślin uprawnych. Bo na razie uprawa kukurydzy i jej przerabianie na etanol (najpowszechniejsze dziś biopaliwo) zjada więcej energii, niż daje.

Flagową inicjatywą Chu jest projekt Helios, który ma ujarzmić energię słońca, m.in. opracowując proces sztucznej fotosyntezy.

...i próbuje być politykiem

Chu dał się poznać jako świetny menedżer. LBLN zatrudnia 4 tys. osób z budżetem 650 mln. dol. W czasie ostatnich lat, kiedy budżety większości federalnych ośrodków naukowych nie zmieniły się lub spadły, jego laboratorium zdobyło o 20 proc. więcej pieniędzy na badania. Choć niektórzy zarzucają mu, że za bardzo flirtuje z dużym przemysłem (jeden z jego nowych bioinstytutów finansuje koncern naftowy BP).

Teraz po raz pierwszy wystąpił w roli polityka. Dwa tygodnie temu przesłuchiwała go senacka komisja energii i bogactw naturalnych. Senatorzy sondowali, czy podtrzymuje swe kontrowersyjne wypowiedzi z ostatnich lat. Czy wciąż sądzi, że dobrym pomysłem są wzrost cen elektryczności i wyższe podatki na benzynę - tak, by jej cena w USA osiągnęła poziom europejski? Chu naukowiec odparł, że to zachęciłoby ludzi do kupowania mniej paliwożernych aut i budowania energooszczędnych domów. Bo energooszczędne technologie to najszybszy sposób na zmniejszenie zależności od ropy - Amerykanie zużywają prawie o połowę więcej energii na osobę niż Duńczycy czy Holendrzy. Ale Chu polityk dyplomatycznie zaznaczył zaraz, że w czasach kryzysu nie ma zgody na to, by większymi rachunkami obciążać konsumentów.

Tłumaczył się też z wypowiedzi o węglu - "koszmarze": - Świat spalający węgiel jak obecnie jest jak zły sen. Ale Chu nie jest za gaszeniem elektrowni węglowych, będzie za to faworyzował technologie wyłapywania dwutlenku węgla i składowania go pod ziemią. Tak żeby USA wciąż mogły korzystać ze swych bogatych złóż czarnego złota.

Popiera energię jądrową, ale ostrożnie - podkreśla konieczność opracowania takich sposobów przetwarzania radioaktywnych odpadów, by nie stanowiły zagrożenia na setki tysięcy lat.

Wyraźnie się ożywił, kiedy padło pytanie o biopaliwa. - Teraz dochodzimy do nauki, kocham to! I mówił o nowej generacji paliw, które mają być wytwarzane z roślinnych odpadków, trocin, słomy. - Chcę się tylko upewnić, że chodzi o rośliny, które my uprawiamy - powiedziała senator Blanche Lincoln w imieniu farmerów z rolniczego Arkansas, dając Chu do zrozumienia, że w nowej pracy polityka dopadnie go wszędzie.

Jego podwładni mówią, że Chu nie da sobie w kaszę dmuchać. Podobno z Obamą ustalił już kilka miesięcy temu, że jeśli zostanie nominowany, to sam wyznaczy 15 najważniejszych menedżerów w Departamencie Energii - spośród najmądrzejszych ludzi, jakich zna. Złośliwi mówią, że "bezwstydnie promuje siebie", "pozjadał wszystkie rozumy", "zawsze musi być tym najmądrzejszym w klasie", "powiesz coś głupiego, natychmiast cię usadzi, bywało, że zawstydzał ludzi aż do przesady". Ale w Waszyngtonie pełnym polityków, którzy uważają, że zjedli wszystkie rozumy, te cechy charakteru akurat są zaletą.

Źródła:

•  Wikipedia: http://en.wikipedia.org/wiki/Steven_Chu

•  Strona noblowska z autobiografią Chu, gdzie opisuje akademickie tradycje swojej rodziny i swe naukowe sukcesy: http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1997/chu-autobio.html

•  Lista naukowców z imieniem Steve popierających Darwina: http://ncseweb.org/taking-action/list-steves

•  Chu opowiada na Uniwersytecie Kalifornii w Berkeley o zagrożeniu globalnym ociepleniem i o potrzebie nowych źródeł czystej energii: http://pl.youtube.com/watch?v=pLr4YbStc0M (zdanie „węgiel jest moim najgorszym koszmarem” - pada w 28. minucie nagrania).

•  Przesłuchanie Chu przed senacką komisją 13 stycznia 2009 r.: http://energy.senate.gov/public/