WYWŁASZCZENIE ŻYCIA BEZ PRZEMOCY

Nowa forma dominacji w porządkach symulacyjnych

1. Teza zasadnicza

Współczesne porządki prawno-ekonomiczne wytworzyły formę wywłaszczenia, która nie wymaga przemocy, represji ani jawnego przymusu. Wywłaszczenie to nie polega na odebraniu własności w sensie klasycznym, lecz na odebraniu możliwości używania własnego życia jako dobra egzystencjalnego.

Podmiot formalnie:

posiada wolność,

posiada własność,

posiada podmiotowość prawną,

lecz strukturalnie:

nie dysponuje czasem,

nie konsumuje efektów własnego działania,

funkcjonuje w trybie permanentnej reinwestycji i odroczenia życia.

Jest to wywłaszczenie bez aktu przemocy, realizowane poprzez racjonalność systemów.

2. Klasyczne ujęcie wywłaszczenia (punkt odniesienia)

W tradycji marksowskiej wywłaszczenie miało charakter:

jawny,

materialny,

konfliktowy.

U Karola Marxa wywłaszczenie polegało na:

odebraniu środków produkcji,

podporządkowaniu pracy kapitałowi,

rozdzieleniu pracy od jej produktu¹.

Wywłaszczenie było:

widoczne,

możliwe do nazwania,

politycznie konfliktowe.

Współczesny porządek nie znosi tej logiki, lecz ją przekształca i maskuje.

3. Przesunięcie: od wywłaszczenia własności do wywłaszczenia życia

We współczesnym kapitalizmie peryferyjnym (i szerzej: w porządkach symulacyjnych) kluczowe nie jest już:

kto posiada środki produkcji,

lecz:

kto może używać efektów własnego działania do życia, a kto jedynie do podtrzymywania systemu.

Wywłaszczenie polega dziś na:

odebraniu czasu wolnego,

odebraniu możliwości konsumpcji własnego zysku,

odebraniu stabilnej przyszłości,

odebraniu prawa do „wystarczająco”.

Podmiot pozostaje właścicielem,

ale jego własność zostaje zredukowana do funkcji systemowej.

4. Własność bez używania

Kluczową figurą nowego wywłaszczenia jest własność bez używania.

Podmiot:

formalnie posiada firmę, kapitał, dochód,

realnie nie może ich używać bez zagrożenia bytu.

Każde użycie (konsumpcja):

osłabia pozycję konkurencyjną,

zwiększa ryzyko przyszłej katastrofy,

podważa zdolność przetrwania.

W rezultacie:

zysk staje się techniczny,

dochód staje się wskaźnikiem kredytowym,

życie zostaje zastąpione obsługą przyszłości.

To jest wywłaszczenie egzystencjalne, nie materialne.

Zmiana figury podmiotu wywłaszczonego

5. Biopolityka bez przemocy

Michel Foucault opisywał nowoczesną władzę jako biopolityczną: zarządzającą życiem, zdrowiem, populacją².

W analizowanym modelu mamy do czynienia z formą biopolityki bez represji:

nikt nie zmusza,

nikt nie zakazuje,

nikt nie konfiskuje.

System:

ustawia bodźce,

definiuje racjonalność,

przerzuca odpowiedzialność na jednostkę.

Podmiot sam wybiera strategię, która prowadzi do jego wywłaszczenia z życia.

6. Od „nagiego życia” do „życia funkcjonalnego”

Giorgio Agamben wprowadził pojęcie nagiego życia jako życia pozbawionego ochrony politycznej³.

W analizowanym przypadku mamy do czynienia z inną figurą:

życiem funkcjonalnym.

Jest to życie:

w pełni legalne,

w pełni produktywne,

w pełni włączone w system,

ale:

pozbawione momentu spełnienia,

pozbawione prawa do odpoczynku,

pozbawione granicy „dość”.

To życie nie jest wykluczone.

Jest nadmiernie włączone.

7. Przedsiębiorca jako modelowy przypadek

Przedsiębiorca strukturalny jest figurą modelową tego wywłaszczenia, ponieważ:

ponosi pełne ryzyko,

reinwestuje zysk zamiast go konsumować,

finansuje życie kredytem opartym na przyszłej pracy,

pracuje w trybie permanentnego odroczenia.

Jego życie:

nie jest niszczone,

nie jest represjonowane,

jest używane.

To czyni go idealnym podmiotem nowoczesnej dominacji.

8. Dlaczego nie ma oporu

Wywłaszczenie bez przemocy:

nie wywołuje buntu,

nie tworzy jasnej linii konfliktu,

nie generuje języka sprzeciwu.

Podmiot:

uznaje swoją sytuację za racjonalną,

interpretuje ją jako wybór,

internalizuje winę za zmęczenie i brak życia.

System nie musi tłumić oporu.

System go nie produkuje.

9. Konkluzja zasadnicza

Współczesne wywłaszczenie nie polega na odebraniu własności, lecz na odebraniu możliwości życia z jej używania. Jest to wywłaszczenie bez przemocy, realizowane przez racjonalność, bodźce i symulację wyboru.

Podmiot:

formalnie wolny,

realnie pozbawiony życia jako dobra.

Wywłaszczenie życia bez przemocy stanowi dominującą formę władzy w nowoczesnych porządkach prawno-ekonomicznych: życie zostaje włączone w system jako funkcja, nie jako wartość.

Jeżeli klasyczne wywłaszczenie polegało na oddzieleniu producenta od własności, to wywłaszczenie współczesne polega na oddzieleniu właściciela od możliwości używania własnej własności. Jest to ekspropriacja doskonała: bez przemocy, bez konfliktu i bez świadomości wywłaszczenia.

Przypisy

K. Marx, Kapitał, t. I, Warszawa 1951.

M. Foucault, Narodziny biopolityki, Warszawa 2011.

G. Agamben, Homo sacer. Suwerenna władza i nagie życie, Warszawa 2008.