Dr Marek Kita odpowiada na 7 wielkich pytań

Odpowiada: Marek Kita 
- filozof i teolog; były kleryk (Misjonarze św. Wincentego a Paulo), obecnie żonaty; pracował jako katecheta, w 2003 roku obronił doktorat z Chrystologii Filozoficznej Włodzimierza Sołowjowa. Wicedyrektor Międzywydziałowego Instytutu Ekumenii i Dialogu na Uniwersytecie Papieskim Jana Pawła II w Krakowie, gdzie wykłada m.in. teologię fundamentalną. Prowadzi także wykłady w Wyższym Seminarium Duchownym Redemptorytów w Tuchowie oraz w Instytucie Nauk Religijnych św. Tomasza w Kijowie. Znany jest m.in.  z książek: "Różaniec, kontemplacja dla każdego", czy napisaniej specjalnie dla dzieci "Wszyscy na Ciebie czekamy". Ostatnio ukazała się jego książka "Logos większy niż ratio".

PYTANIE 1: Dlaczego wierzy Pan w Boga? Dziś już praktycznie Bóg nie jest nam do niczego potrzebny. Nie wykorzystuje się Go do zapychania dziur w wiedzy o przyrodzie. Teorie przyjmujące odwieczność Wszechświata brzmią bardzo wiarygodnie. Istnienie Boga nie da się udowodnić. Po co marnować energię na rozmyślanie o Bogu, modlitwy, i dlaczego wydawać pieniądze na wydziały teologiczne?

ODPOWIEDŹ: Chyba nigdy prawdziwi wierzący nie traktowali Boga jako wypełniacza dziur w wiedzy o kosmosie, choć czasem wyobrażali sobie ten kosmos w sposób dość naiwny. Jednak zwykle zarówno prostaczkowie, jak i uczeni, myśleli o Bogu raczej jako o Kimś-Czymś ponad przyrodą. Dopiero zabawni mądrale z epoki oświecenia wyobrazili sobie, że natura tłumaczy się sama, w związku z czym nie ma nic „ponad”. Ale obecnie niektórzy z fizyków i astronomów szukają pomocy filozofii, żeby się jakoś odnaleźć w natłoku dziwnych danych. Okazało się, że mechanistyczny obraz świata był wielkim uproszczeniem. Poza tym co innego wiedzieć, jak funkcjonuje natura, a co innego odkrywać, jaki w tym może tkwić sens i jaką to wszystko może mieć przyczynę... Teoria o wieczności kosmosu sama w sobie nie kłóci się z ideą Boga - nawet Boga Stwórcy. Byłby do pomyślenia Stworzyciel kreujący swe dzieło od zawsze i bez końca. Taka teoria jest tylko sprzeczna z Objawieniem chrześcijańskim. Chrześcijanin odrzuca ją więc ze względu na zaufanie do argumentów z nieco innej dziedziny, uzasadniających Dobrą Nowinę Jezusa.
Nie do końca rozumiem, co miałoby znaczyć twierdzenie, że „istnienia Boga nie da się udowodnić”... To znaczy istnienia czego? I w jakim sensie „udowodnić”? Słowo „dowód” znaczy trochę co innego w matematyce, co innego w naukach przyrodniczych, a co innego na sali sądowej. Tak więc o co mogłoby chodzić w cytowanym zarzucie? Że nie da się wykazać rozumności praw przyrody? Że brak dowodów na istnienie przyczyny faktu, iż „jest raczej coś, niż nic”? Jednak w końcu to i owo istnieje, oraz cechuje się pewną logiką... Zaś ludzki umysł ma wrodzoną skłonność do poszukiwania wyjaśnień. Czy więc istnienie bytów rozumnych i porządku w świecie przyrody ma być owocem ślepej gry przypadków? Czy tęsknota mojego „ja” za jakąś absolutną pełnią to tylko wybryk natury? A może są to istotne poszlaki, pozwalające sformułować hipotezę o Stwórcy i nawet się do niej przekonać? Czy aby nie stoimy wobec takiej oto alternatywy: albo za naszym własnym istnieniem stoi rozumna Siła mająca jakiś plan (nawet jeśli my go nie znamy), albo wszystko w gruncie rzeczy pozostaje absurdem? I czy naprawdę bardziej racjonalne jest upieranie się przy absurdzie? A jeśli chodzi o oszczędzanie siebie i środków, to zapewniam: rozmyślanie o Bogu rozwija intelekt, modlitwa pomaga żyć, a dokoła nas nie brak przedsięwzięć o wiele mniej sensownych niż wydziały teologiczne i jakoś nie żałuje się na nie pieniędzy...

PYTANIE 2: Skąd zło? Dlaczego niewinni ludzie doświadczają cierpienia? Dlaczego miłosierny i wszechmocny Bóg do tego dopuszcza?

ODPOWIEDŹ: To chyba najbardziej straszne pytanie, z jakim przychodzi się zmierzyć wyznawcy religii monoteistycznej. Trzeba je uczciwie postawić i nie próbować zbyt szybko odpowiadać. Boję się ludzi dających łatwe odpowiedzi na trudne pytania... Biblia zawiera tekst zwany Księgą Hioba, gdzie w nieco legendarnej, przypowieściowej otoczce, przedstawiono nasz problem. Najważniejszy we wspomnianej księdze jest oczywiście dialog Hioba z przyjaciółmi. Prawy człowiek, na którego spadły nieszczęścia, głośno żali się Bogu, a nawet... skarży się na Boga. Jego pobożni przyjaciele twierdzą kategorycznie, że cierpienie to kara za grzechy. Hiob nie poczuwa się do winy. Przyjaciele zarzucają mu zatwardziałość i bluźnierstwo, bo niewinność Hioba świadczyłaby o Boskiej niesprawiedliwości. Jednak gdy przy końcu utworu przemówi wreszcie sam Bóg, odrzuci On argumentację pobożnych. Lecz nie wytłumaczy cierpienia. Wskaże tylko, że jest mnóstwo rzeczy i spraw, których Hiob nie pojmuje. Ostatecznie bohater księgi znajduje spokój w fakcie, że Bóg przemówił, że zna jego los, oraz... że pewnie wie, co robi. Tylko i aż tyle. Zaufanie, że istnieje plan, chociaż ja nie mam do niego wglądu. Nie satysfakcjonuje to raczej rozumu, lecz może uspokoić serce.
Rzecz jasna w chrześcijaństwie nie ograniczamy się w tej kwestii do przesłania Księgi Hioba. Mamy jeszcze zwieńczenie Pisma świętego - Ewangelię. Tylko że Chrystus również nie tłumaczy cierpienia. Mówi, żeby wziąć krzyż, nie wyjaśniając dlaczego. Sam również bierze krzyż i umiera na nim wołając: „Boże mój, czemuś Mnie opuścił?” To bardzo niezwykłe wołanie, jeżeli wierzymy w Boskość Jezusa. Zatem Ojciec opuścił Syna, swoje wieczne Słowo? Bóg rozdarł sam siebie? Przerażający paradoks! Ale patrząc na krzyż wiem przynajmniej tyle, że Bóg nie jest obojętny wobec cierpienia. Zna jego smak.
Innymi słowy, Bóg nie wyjaśnia przyczyn cierpienia, ale je z nami dzieli. Nie tłumaczy dlaczego, jednak mówi: „Będę w tym doświadczeniu z Tobą. Przejdziemy przez to razem”. Jest jak przewodnik, który siebie też nie oszczędza. Nawiasem mówiąc to ważne, żeby nie prowadzić o cierpieniu dyskusji czysto akademickich. Intelektualiści oraz pseudo-intelektualiści mogą sobie snuć rozmaite wywody. Człowiek zwijający się z bólu krzyczy, czasem przeklina, a naszym psim obowiązkiem jest to uszanować. A przy tym starać się ulżyć, bez prawienia kazań. Być obok. Może też zobaczymy, jak spojrzenie na krzyż dodaje temu cierpiącemu człowiekowi niezwykłej otuchy. Przez tyle stuleci krzyż pomagał leżącym w szpitalach, siedzącym w więzieniach. Chyba żaden inny symbol religijny nie ma takiej mocy. Nie chodzi oczywiście o jakąś moc magiczną – krzyż pozostaje bardzo tajemniczym świadectwem o sensie sytuacji beznadziejnych. 
Tak więc problemu cierpienia nie da się wyjaśnić, nawet na gruncie wiary. Można go jedynie przeżyć. I bywa, że spotykamy ludzi, którzy go przeżyli. Kiedy wielkie cierpienie nie złamie człowieka, to nosi on w sobie jakieś światło. Nie tłumaczy sensu – promieniuje nim.

PYTANIE 3: Dlaczego jest Pan chrześcijaninem? Co takiego jest w chrześcijaństwie, czego nie mógłbym odnaleźć w innych religiach czy nurtach filozoficznych?

ODPOWIEDŹ: Zostałem ochrzczony w dzieciństwie i byłem katechizowany od najmłodszych lat. Zatem w jakimś stopniu wiara została mi podsunięta przez katolickie otoczenie. Ale to oczywiście nie wszystko. W pewnym momencie pojawiły się wątpliwości, a ja początkowo bałem się, że są one grzechem, więc nie było mi łatwo. Szczęśliwie raz jakiś mądry ksiądz powiedział na spowiedzi, że to dobrze, iż miewam wątpliwości... Rozmyślałem, szukałem jakichś lektur. Pamiętam, że jako nastolatek znalazłem w domowej biblioteczce Myśli Pascala i starałem się z pomocą tej książki jakoś utwierdzić w przekonaniach. Oczywiście wszystko nie mogło się opierać jedynie na argumentach rozumu. Dzięki Bogu nawet pośród wstrząsów okresu dojrzewania starałem się modlić. Jako licealista pojechałem na rekolekcje oazowe i włączyłem się w działalność wspólnoty ruchu Światło-Życie. Podjąłem świadomą decyzję powierzenia mojego życia kierownictwu Chrystusa. Potem długo studiowałem: najpierw w seminarium duchownym, z którego w końcu wystąpiłem, potem na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, następnie na Papieskiej Akademii Teologicznej. W ramach studiów na uniwersytecie poznawałem między innym filozofię starożytnych Indii, a także myśl buddyjską. Zrobiłem doktorat z filozofii religii.
Co takiego jest w chrześcijaństwie, czego nie ma gdzie indziej? Odpowiem bardzo prosto: Jezus Chrystus. Przy czym nie chodzi o to, że Chrystusa nie ma poza granicami wspólnoty chrześcijan. Pierwsi uczniowie rozpoznali w tym Człowieku Kogoś znacznie więcej, niż tylko nauczyciela lub proroka. Według Ewangelii Jana jest On Logosem Boga - czyli Boskim Słowem, Myślą, Rozumem - od wieków tworzącym świat i oświecającym ludzi mądrością. Ta wieczna Myśl zechciała się w końcu stać Człowiekiem jak my, żeby nas poprowadzić do pełni życia. Okazuje się ponadto, że wieczna Myśl jest Miłością. Ma serce. 
Nawiasem mówiąc, kiedy byłem mały, lubiłem obrazek Najświętszego Serca Jezusa wiszący w pokoju rodziców. Później chętnie się przed nim modliłem. Gdzieś w głębi duszy pozostało mi przeświadczenie, że Jezus jest przede wszystkim dobry. 
Ale wracając do Chrystusa jako Boskiego Logosu: On jest obecny wszędzie tam, gdzie człowiek poznaje choć trochę prawdy, dobra i piękna. Przebłyski Jego mądrości znajdziemy we wszystkich uczciwych religiach, w refleksji rzetelnych filozofów. Jednak najpełniej odsłonił się wtedy, gdy spowodował ten niezwykły skandal – stał się człowiekiem, konkretnym historycznym Żydem, a do tego dał się zabić w wyniku intryg, sponiewierać, obedrzeć z godności... Szalona nauka, prawda? Wieczna Myśl zniża się do poziomu wyrzutka społeczeństwa. Staje w szeregu przegranych. Ginie na torturach. A potem kolejne szaleństwo – Jego uczniowie, którzy według wszelkiego psychologicznego prawdopodobieństwa powinni się załamać (bo wszystko poszło nie tak, jak się całym sercem spodziewali), zaczynają twierdzić, że On żyje i to nie jako duch. Mimo iż judaizm spodziewa się zmartwychwstania umarłych dopiero przy końcu czasów, utrzymywali, że ten jeden Człowiek zmartwychwstał jako pierwszy, a Jego śmierć przełamała moc zła...
A zatem: jestem chrześcijaninem z powodu Chrystusa. Nikt nie jest taki, jak On. Daleko mi do ideału i bynajmniej nie zawsze umiem zinterpretować po Bożemu własne życie, ale mam prawie nieustanną świadomość towarzyszącej mi nieuchwytnej, lecz dotykalnej obecności tego Przyjaciela na wieki.


PYTANIE 4: Czy nie byłoby lepiej zachować swojej religijności, relacji do Boga, dla siebie, i osobiście ją przeżywać? Samemu dochodzić do tego, jaki jest Bóg, i kierować się swoim – danym przecież od Boga – sumieniem i rozumem, dążąc samodzielnie do szczęścia? Po co Kościół?
 

ODPOWIEDŹ: A po co rodzina, grupa przyjaciół, grono kolegów, społeczność sąsiadów, naród? Po prostu jesteśmy istotami społecznymi. W naturalny sposób tęsknimy zazwyczaj za przeżywaniem relacji, tworzeniem więzi. Jeśli chodzi o wiarę, to nikt nas nie zwolni z przeżywania relacji do Boga osobiście. Natomiast byłoby wbrew naturze „zachować ją tylko dla siebie”. Zgoda, są sprawy pozostające tylko między Bogiem i mną. Jednak człowieczeństwo przeżywa się we wspólnocie z ludźmi. A chrześcijaństwo we wspólnocie z chrześcijanami. 
Notabene kiedy mowa o chrześcijaństwie, to trzeba pamiętać o specyficznym sekrecie Boga, jaki został nam objawiony. Mianowicie Bóg jest jeden, ale nigdy samotny. Jedność i wspólnota nie wykluczają się w Nim, lecz współistnieją. Wierzymy, że Bóg jest miłością, a doktryna o Trójcy pozwala nam choć trochę zrozumieć, jak to możliwe: On jest nieustannym tańcem wzajemnego przyjmowania i wzajemnego oddania drugiemu, istnieje „troiście” w jakimś współ-przenikaniu się Ojca, Syna i Ducha, bez żadnego rozdźwięku, ale i bez najmniejszego wchłonięcia Jednego przez Drugiego.
Skoro Bóg istnieje i żyje na sposób relacji, to Boski sposób życia, do którego zostaliśmy zaproszeni, wymaga także przezywania relacji międzyludzkich. Dlatego Bóg nie zbawia nas pojedynczo i z osobna, ale tworzy Lud, zwołuje zgromadzenie zwane Kościołem. Kościół ma cechy instytucji i wspólnoty, lecz w najgłębszym wymiarze to raczej sposób bycia. Kościół to „my z Bogiem”. Zapoczątkowany przez Chrystusa gromadzącego wokół siebie stałe grono uczniów, dającego im regułę świętowania przy wspólnym stole Chleba i Wina, ma za zadanie przede wszystkim odwzorowywać miłość Jezusa do Boga i ludzi. Oczywiście, różnie nam się to udaje, a czasem kompromitujemy się w tej dziedzinie całkowicie. Jednak jest nam potrzebna taka szkoła miłości, znoszenia się nawzajem, przebaczania, podtrzymywania w słabości, upominania w chwilach zaślepienia... Rzecz jasna, mamy odnosić się z miłością do każdego człowieka niezależnie od jego przynależności i światopoglądu, ale mamy też tworzyć bardziej świadomą Bożą Rodzinę, społeczny organizm, który nie jest tylko ludzką społecznością, ponieważ jego Głowę stanowi Chrystus - tajemniczo obecny, przyznający się do nas mimo rozmaitych niedoskonałości, czy wręcz podłości osób i grup.
Zatem nie tylko „byłoby lepiej”, ale wręcz jest rzeczą dobrą i konieczną kierowanie się własnym, danym przez Boga, sumieniem i rozumem. Tylko że wcale nie wyklucza to przynależności do pewnego środowiska wiary - jakby karawany duchowych pielgrzymów, w ramach której dążymy do poznania Prawdy. W końcu żadne sumienie ani rozum nie działa w próżni. Chcąc nie chcąc tkwimy zawsze w jakiejś tradycji. Byłoby zarozumiałą naiwnością chcieć wymyślić sobie cały światopogląd absolutnie samodzielnie. Nasze sumienie i rozum dojrzewają w dialogu z autorytetami i w klimacie duchowej wspólnoty.
A wspólnota zapoczątkowana przez Chrystusa otrzymała obietnicę Jego nieustającej obecności i wsparcia ze strony Ducha Świętego, prowadzącego „do całej prawdy”. Ludzie mówią: „Co dwie głowy, to nie jedna”. Kościół to wiele głów zwróconych ku Głowie, w której są „wszystkie skarby mądrości i wiedzy”.

PYTANIE 5: Czy idea Trójcy Świętej nie wydaje się Panu absurdalna? Dlaczego Bóg miałby objawiać rzeczy, których człowiek nie jest w stanie pojąć?
 

ODPOWIEDŹ: Nie, idea Trójcy Świętej nie wydaje mi się absurdalna, tak jak nie wydaje mi się absurdalna idea światła mającego właściwości jednocześnie korpuskularne i falowe - choć to się powinno wzajemnie wykluczać. Po prostu są rzeczy, których nie rozumiem, ale wiem o nich dzięki doświadczeniom badaczy. Zaś doktryna o Trójcy stanowi owoc doświadczenia uczniów Jezusa – wierzących, jak na porządnych Żydów przystało, że Bóg jest jeden, a przy tym słuchających nauk o niebiańskim Ojcu z ust Mistrza, w którym rozpoznawali Boskość i jeszcze doznających na sobie działania zesłanego z nieba Bożego Ducha. Na pytanie, czemu Bóg miałby objawiać rzeczy niepojęte dla ludzkiego umysłu, odpowiem pytaniem: a czemu stworzony umysł miałby mieć zdolność pojmowania natury własnego Stwórcy? Czy Bóg całkowicie pojmowalny nie byłby tylko wytworem naszego rozumu? Jakoś wcale mnie nie dziwi, że Moc, która mnie tworzy, pozostaje dla mnie niepojęta.
 

PYTANIE 6: Czym jest dusza? Czy mogę jakoś doświadczyć jej istnienia? Jak ją i jej działanie odróżnić od mózgu? Wiemy już przecież, że to mózg jest odpowiedzialny za myślenie, a rzeczy takie jak charakter dziedziczymy w genach...