W tym artykule będę starał się przybliżyć zawartość „Manifestu Komunistycznego” (napisanego razem z Fryderykiem Engelsem) oraz „Kapitału” oraz spróbuję wykazać, iż można czerpać z tych dwóch publikacji i dzisiaj.
I
Korzenie „Manifestu Komunistycznego” sięgają roku 1836. To właśnie wtedy odbywała się dyskusja programowa w Związku Sprawiedliwych, po którym Wilhelm Weitling, teoretyk tej partii, wydał broszurę „Człowieczeństwo, jakie jest, a jakie powinno być?”. W następnych latach nadal debatowano nad programem, a w 1847 roku zaproszono Marksa i Engelsa do tej organizacji.
Zjazd Związku Sprawiedliwych z udziałem Fryderyka Engelsa został później nazwany I Kongresem Związku Komunistycznego, gdzie zostało zmienione hasło z „Wszyscy ludzie są braćmi” na „Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!”. Za to II Kongres, który odbywał się 24 listopada – 8 grudnia 1847, podjął już bardziej zdecydowane działania i zlecił napisanie programu Marksowi i Engelsowi.
Pierwsze dwa dokumenty zostały spisane przez samego Engelsa, lecz zostały sceptycznie przyjęte przez Związek Sprawiedliwych (był to „Projekt komunistycznego wyznania wiary” i „Zasady Komunizmu”). Sam „Manifest Komunistyczny”, a właściwie to „Manifest Partii Komunistycznej, ukazał się w 1848 roku w Londynie. Autorami tej broszury nie byli tylko Marks i Engels – dyskusja nad kształtem „Manifestu” prowadzona była wcześniej w ZS.
„Manifest Partii Komunistycznej” składał się z czterech rozdziałów. W pierwszym znalazło się uzasadnienie twierdzenie, że dotychczasowa historia społeczeństw, to historia walk klasowych. Trzeba nadmienić też, że teoria globalizacji została właśnie tam przedstawiona przez Marksa i Engelsa już 160 lat temu.
W drugim rozdziale – „Proletariusze a komuniści” stwierdzone zostało, iż komunizm jest teoretycznym wyrazem proletariuszy. Próbowano wytypować, jak powinna przebiegać, rewolucja proletariacka, łącznie z problemami przejściowymi i charakterystyką społeczeństwa post-rewolucyjnego – Marks i Engels opierali się przy tym podobno na doświadczeniach Wielkiej Rewolucji Francuskiej. II rozdział to też polemika z ówczesnymi liberałami na temat roli państwa w gospodarce – ta erystyka jest aktualna do dzisiaj.
Trzeci rozdział, pod tytułem „Literatura socjalistyczna i komunistyczna”, zawiera krytykę innych nurtów pretendujących do przewodzenia ruchem robotniczym. Karol Marks i Fryderyk Engels sprzeciwiali się podporządkowaniu proletariatu interesom burżuazji, a krytyka socjalizmu chrześcijańskiego jest aktualna i dzisiaj.
Ostatni, IV rozdział – „Stosunek komunistów do różnych partii opozycyjnych”, to głównie stwierdzenie, że poparty winien być każdy ruch rewolucyjny, który podważa panowanie demokracji.
Jakiś czas później ukazały się „Żądania Partii Komunistycznej w Niemczech”, które odbiegały od „Manifestu Komunistycznego”, aczkolwiek nieznacznie. Trzeba też wspomnieć, że dużo postulatów z „Żądań” stały się cennymi zdobyczami w kapitalistycznych państwach demokratycznych – chodzi, na przykład, o zniesienie powinności feudalnych, bezpłatną edukację i rozdział Kościoła od państwa.
II
Chociaż „Manifest” zmienił historię Europy, to był i tak tylko zwykłą broszurą, na której spisano program partii. Inaczej jest z „Kapitałem”. Mimo iż jest to dzieło ekonomiczne, ukazujące zniewolenie ludzi przez potęgę kapitału i towarów, to jest to książka napisana przepięknym językiem, w którym Marks zestawia ze sobą cytaty z mitologii, literatury i raportów inspektorów fabrycznych (które otrzymywał z resztą od swojego przyjaciela i współautora „Manifestu” – Fryderyka Engelsa).
Karol Marks już na początku swojej dziennikarskiej kariery pisał, że kapitalizm ma olśniewające sukcesy, ale bez wątpienia zostaje katastrofą, ponieważ zmienia ludzi w towary i, gdy są już zużyte, wymienia je na nowe. Zakończenie tego „katastrofalnego systemu” (lub „tyrani”) można zakończyć, gdy ludzie staną się wreszcie podmiotem, a nie przedmiotem, historii. „Prace roboczą określa wroga walka miedzy kapitalistą a robotnikiem” – pisał Marks. Uważał on, że produkty wykonane przez robotnika powinny należeć do niego.
Ta 1200-stronnicowa książka na początku miała być tomem drugim źle przyjętego „Przyczynku do krytyki ekonomii politycznej”, jednak Marks zdecydował, że nazwie go „Kapitał”. Pojechał on więc do Hamburga w 1867 roku, by osobiście nadzorować drukowanie tego dzieła.
Na samym początku „Kapitału” Marks ostrzega, że czytelnicy wkraczają do świata fantazji i widm. „Tylko zrywając zasłonę iluzji można pokazać wyzysk, czyli fundament kapitalizmu”.
Według Marksa wspólnym elementem wszystkich towarów jest to, że są one produktem pracy, zatem wartość przedmiotu winna być adekwatna do włożonej pracy w jego wyprodukowanie.
Pisał też, że „towar (…) to rzecz diabelnie zawikłana, pełna metafizycznych subtelności i kruczków teologicznych”. Zaczyna on wtedy rozprawę o fetyszyzmie – porównuje boskie istoty wymyślone przez ludzi, które są przez tych samych ludzi czczone, z wytworami pracy. W ekonomii kapitalistycznej fetyszyzm, to przekonanie, iż towary mają jakieś mistyczne cechy i mistyczne wartości. Jednak jest to rozumowanie błędne. Załóżmy, że kreacja założona przez jakąś znaną postać według Marksa powinna kosztować tylko tyle, co koszty produkcji.
Dla Marksa fetyszyzmem było też „ panowanie przedmiotu nad człowiekiem, (…) produktu nad producentem”.
Karol Marks zastanawiał się nad tym, czemu robotnicy są alienowani od przedmiotów, które tworzą. Do tego celu stworzył on teorię nadwyżki, którą spróbuję teraz objaśnić.
W nierozwiniętym kapitalizmie występuje zasada towar-pieniądz-towar (T-P-T), ale jest też inna zasada, występująca w gospodarczym kapitalizmie – pieniądz-towar-pieniądz (P-T-P). W tej właśnie formie „nabywca wydaje pieniądze, aby jako sprzedawca otrzymać pieniądze”. Jednak procedura ta nie miałaby sensu, gdyby pieniądze z towarów nie wracały z jakimś przyrostem. Dlatego Marks zapisuje formułę P-T-P’, czyli pieniądze, które się zwróciły, i ten dodatkowy przyrosty („wartość dodatkowa”). Według Marksa, to właśnie ten dodatkowy przyrost zmienia pieniądz w kapitał.
Marks wyliczył, że całość środków niezbędnych do utrzymania fabryki stanowi równowartość 6 godzin pracy dziennie. Jednakże właściciel nie zdecyduje się na zakończenie dnia pracy po tych 6 godzinach, ponieważ nie wyciągnie z tego zysku. Najprostszym sposobem jest wydłużenie dnia pracy do 8 godzin dziennie. „Już od chwili swego powstania nie zawiera on [kapitał] ani atomu wartości [dodatkowej], który by nie pochodził z cudzej nieopłaconej pracy”.
Ustawa zwana Factory Act z1850 roku ograniczyła tydzień roboczy do 60 godzin tygodniowo (plus dwie przerwy na jedzenie). Na mocy tej samej ustawy powstały też ekipy inspektorów fabrycznych. Marks miał dostęp do ich raportów, które ukazywały się co dwa lata. Dowiedział się z nich, że właściciele dopuszczają się drobnych kradzieży czasu – obcinają przerwy na jedzenie i wypoczynek. Na przykład jeden właściciel chwalił się, że obcięcie o 10 minut przerwy na jedzenie czyni go bogatszym o 1000 funtów rocznie. A niektórzy z pracowników byli zmuszani do wstawania już o 3 w nocy i pracy przez cały dzień.
Jednym z najdłuższych rozdziałów w „Kapitale” jest o dniu roboczym. K. Marks przedstawia w nim straszliwe opowieści pracowników fabryki, a przy końcu postuluje, by wymusić ustawę państwową, która będzie potężną zaporą społeczną.
W „Kapitale” zostaje przedstawione zjawisko zatrudniania dzieci, na przykład ogłoszenie, w którym pracodawca poszukuje dzieciaka wyglądającego na 13-latka, chodzi o ustawę Factory Act, która pozwala zatrudniać nieletnich w wieku 13 lat, ale tylko na 6 godzin pracy dziennie – co już nie opłacało się właścicielom.
W zmechanizowaniu Marks upatrywał zwiększenie konkurencji na rynku, co łączy się z powiększeniem bezrobocia, czyli z pomnożeniem „rezerwowej armii przemysłowej”. Zakładając, że taki przeciętny pracownik trafi już na to bezrobocie, zostanie znaleziony przez kolejny kapitał, więc zgodzi się na wyzysk, bo musi przecież z czegoś żyć.
Karol Marks opisywał też kryzysy handlowe, które pojawiają się periodycznie, uznając przy tym, że kapitalizm kiedyś upadnie. Ale nie jest też tak, jak uważają krytycy Marksa, że przewidywał on istnienie kapitalizmu na kilkadziesiąt lat, bo sam przyznaje, że wcześniejsze systemy trwały tysiąclecia. Nigdzie też nie stwierdza w jakich okolicznościach i kiedy ma on upaść.
Karol Marks chciał, żeby powstało VI tomów Kapitału - sam ukończył tylko jeden, a trzy pozostałe zostały zebrane po jego śmierci – więc „Pismo Święte” dla marksistów nie zostało nigdy ukończone. Ekonomista Micheal Lebowitz uważa: „Z faktu, że Marks dokonał błyskotliwego odkrycia nowego kontynenty nie wynika, że sporządził bezbłędną mapę”.
Marks w swojej książce obnaża, demaskuje kapitalizm. Przestrzega też, że spuszczenie ze smyczy kapitalizmu może się dla nas skończyć gorzej, niż trzymanie go na uwięzi.
Dopóki istnieje kapitalizm, powinniśmy czytać „Kapitał” Karola Marksa.
Komentarze
Pokaż komentarze (5)