Co roku 3 maja Polska przypomina jedno z najważniejszych wydarzeń w swojej historii. Na ulicach pojawiają się flagi, a w przemówieniach powraca opowieść o przełomowej ustawie, która miała uratować Rzeczpospolitą. Konstytucja 3 Maja pozostaje symbolem politycznej odwagi i narodowej dumy. Czy jednak znamy cały kontekst jej powstania?
U schyłku XVIII wieku Rzeczpospolita była areną ostrej rywalizacji mocarstw. Rosja, Prusy i Austria nie ograniczały się do działań dyplomatycznych. Budowały własne stronnictwa, wywierały presję i opłacały ludzi gotowych reprezentować ich interesy. Dokumenty przejęte podczas insurekcji kościuszkowskiej pokazały skalę rosyjskich wpływów oraz zależności części ówczesnych elit.
Ten historyczny fakt otwiera trudne pytania. Jak obca ingerencja wpływała na decyzje podejmowane w Warszawie? Gdzie kończył się polityczny kompromis, a zaczynała zdrada? Czy bohaterów i reformatorów epoki można oceniać bez uwzględnienia sieci nacisków, pieniędzy i osobistych interesów?
W książce „Polskie biesy. Tom I — Wiek XVIII. Wrogie przejęcie i zbrodnie założycielskie” Grzegorz Braun odpowiada na te pytania w rozmowie z Janem Taturą. Nie proponuje neutralnego podręcznika. Przedstawia własną, zdecydowaną interpretację wydarzeń i zachęca do ponownego przyjrzenia się postaciom oraz instytucjom otoczonym narodową legendą.
Zamów książkę „Polskie biesy. Tom I” w przedsprzedaży.
Jedną z takich postaci jest Hugo Kołłątaj — współtwórca Konstytucji 3 Maja, reformator szkolnictwa i jeden z symboli polskiego Oświecenia. Autorzy przyglądają się jego działalności politycznej, zmieniającym się sojuszom i sporom, w które był zaangażowany. Pytają, czy pomnikowy wizerunek pozwala zrozumieć wszystkie wybory Kołłątaja i ich konsekwencje.
Podobnej analizie poddają Jana Kilińskiego, warszawskiego szewca i jednego z bohaterów insurekcji. Zamiast zadowalać się utrwaloną legendą, próbują osadzić jego działalność w skomplikowanej grze politycznej roku 1794.
Takie spojrzenie nie prowadzi do prostego podziału na bohaterów i zdrajców. Pokazuje XVIII-wieczną Rzeczpospolitą jako państwo uwikłane w konflikty wewnętrzne i naciski zewnętrzne. W tej rzeczywistości patriotyzm, ambicja, strach, pieniądze i lojalność tworzyły układ znacznie bardziej złożony niż szkolna synteza.
Zamów książkę „Polskie biesy. Tom I” w przedsprzedaży.
Najważniejsze pytanie brzmi: czy upadek Rzeczypospolitej był nieuchronnym skutkiem jej słabości, czy też został przyspieszony przez świadome działania obcych państw i współpracujących z nimi ludzi?
Braun opisuje ten proces pojęciem „wrogiego przejęcia”. To interpretacyjny klucz całej książki: państwo traci suwerenność nie tylko wskutek militarnej klęski, lecz także przez długotrwałe podporządkowywanie elit, instytucji i obiegu informacji. Czy ta diagnoza przekonuje? Autorzy przedstawiają argumenty, a ocenę pozostawiają czytelnikowi.
„Polskie biesy” nie są więc propozycją dla tych, którzy szukają kolejnego uporządkowanego wykładu. To polemiczna rozmowa o wydarzeniach, które nadal wpływają na polską pamięć historyczną. Można z jej tezami dyskutować, ale trudno przejść obojętnie obok stawianych w niej pytań.
Komentarze
Pokaż komentarze (1)