Żeby uzasadnić to pytanie, trzeba cofnąć się do stwierdzenia liberalnej pani premier Thatcher, skądinąd świetnego polityka, która stwierdziła kiedyś, że społeczeństwo nie istnieje, istnieją tylko jednostki. Jest więć jakiś powód, dla którego pojęcie społeczeństwa nie cieszy się popularnośćią wśród liberałów.
Od lat interesuje mnie aspekt społeczny życia homo sapiens i jego ewolucja. Rozmaici autorzy pisząc o ewolucji posługują się pojęciem środowiska, środowiska naturalnego, które wymogło na gatunku ludzkim ewolucję w pewnym kierunku. Często mówi się także o środowisku społecznym, ale to pojęcie tak spowszedniało, że nikt nie usiłuje go uściślić.
Mówi się więc o środowisku naturalnym, środowisku geograficznym i środowisku społecznym. Ale jeśli się mówi o środowisku geograficznym, to stąd blisko już do pojęcia przestrzeni geograficznej, a od niego do pojęcia przestrzeni społecznej. Pojęcie przestrzeni społecznej, przez analogię do przestrzeni fizycznej, da się już uściślić, ale jakoś żaden z czytanych przeze mnie autorów nie palił się do tego żeby to zrobić. Najczęśćiej autorzy uzywający pojęcia oprzestrzeń społeczna mówią o przestrzeni fizycznej, geograficznej, tyle ze z dodaniem przymiotnika "społeczna". I to niczego nie wnosi. Więc sam na własną rękę przed paru laty, zacząłem to pojęcie rozpracowywać i stosować. Dopiero parę miesięcy temu w książce prof. Sztompki o kapitale społecznym zetknąłem się z użyciem tego pojęcia w nauce.
Prof. Piotr Sztomka posługuje się pojęciem przestrzeni społeczej w znaczeniu sieci relacji międzyludzkich i to jest krok we właściwym kierunku. Niestety na tym się kończy, bo okazuje się,że relacje społeczne rozumie prof. Sztopkna jako rozmaite fizyczne , a więc konkretne, formy kontaktów międzyludzkich, podczas gdy ja rozumiem to analogicznie do przestrzeni fizycznej jako głębszy zespół wymiarów, które kryją się za kontaktami fizycznymi, tak jak wymiary fizycznej przestrzeni kryją się za obiektami fizycznymi. Czysta wyliczanka konkretów nie pozwala na stworzenie abstrakcyjnego modelu przestrzeni społecznej.
Stan wiedzy na temat społecznego aspektu ludzkiej natury jest więc bardziej niż żenujący. Wiemy tak niewiele na temat środowiska w którym żyjemy ? Jak to możliwe ?
Wygląda na to że to jest pojęcie niewygodne i niebezpieczne w XXI w. a może nawet wywrotowe. A może przyczyna tego stanu rzeczy jest bardziej banalna, może to efekt złudzeń optycznych ? Rozejrzyjmy się.
Żyjemy w przestrzeni fizycznej. Widać przestrzeń ? Nie widać.
Przestrzeń ma wymiary. Widać wymiary ? Nie widać.
To skąd wiemy,że żyjemy w przestrzeni ? Bo naklada na nas ograniczenia. Otóż w przestrzeni pojawiają się obiekty, a te zajmują przestrzeń. Jeżeli chcę gdzieś pójść, to idę na wprost przed siebie i mam do pokonania jakiś odcinek o pewnej długości, Jeśli na drodze spotkam skałę, a w niej szczelinę, to może mi się uda przez nią przecisnąć i w ten sposób stykam się z drugim wymiarem, czyli z szerokością. Jeżeli nie ma szczeliny a skała jest wysoka, to nie pomoże mi podskakiwanie, bo to jest bardzo specyficzny trzeci wymiar czyli wysokość.
Przestrzeń jest więc pewną abstrakcją, pustką nie wypełnioną żadnymi obiektami i objawia się dopiero wtedy, gdy pojawią się w niej obiekty. Niektóre z tych obiektów, jak powietrze, też są niewidzialne, ale stanowią niezbędne wyposażenie naszej ludzkiej, nie tylko fizycznej, lecz biologicznej już przestrzeni. Tak więc przestrzeń nakłada na nas konkretne ograniczenia, ramy przestrzenne.
Ale nie żyjemy tylko w przestrzeni fizycznej, żyjemy także w przestrzeni społecznej. I ta przestrzeń, analogicznie do przestrzeni fizycznej, jest niewidzialna i ma swoje wymiary, też niewidzialne, które objawiają się dopiero z pojawieniem się innego człowieka. Jakie to są wymiary ?
Te wymiary to relacje społeczne.
Jeden wymiar to prawda - relacja poznawcza pozwalająca nam rozpoznać z kim i z czym mamy do czynienia.
Drugi wymiar to miłość - relacja emocjonalno-uczuciowa, która pozwala nam nawiązywać relacje uczuciowe z innymi i tworzyć rodziny czy grupy.
Trzeci wymiar to wolność, relacja wolicjonalna, która pozwala nam realizować swoją wolę i dbać o siebie i swój stan i interes w kontaktach z innymi.
Oczywiście są to relacje połączone, bo jak głoszą popularne hasła: "nie ma wolności bez solidarności" oraz "prawda was wyzwoli". Relacje te występują w nierozdzielnym pakiecie, może się tylko zmieniać ich natężenie.
Relacje same w sobie, to najbardziej podstawowy i abstrakcyjny pioziom rzeczywistości społecznej. Ale żeby społeczność mogła przetrwać, relacje muszą zostać utrwalone i temu służą powoływane przez ludzi instytucje. Tp jest drugi poziom analizy, nieco bardziej konkretny. W sferze relacji prawdy mamy naukę i edukację, w sferze miłości działa instytucja Kościoła, w sferze wolności - instytucja Kościoła i instytucja państwa. W toku rozwoju historycznego na bazie tych podstawowych instytucji powstają liczne inne instytucje i sfery działania.
Skąd się wzięła przestrzeń społeczna ?
To sprawa ewolucji, która wrzuciła jednostki ludzkie w gęste, intensywne grupowe interakcje i tak ukształtowała relacje między nimi składające się na byt społeczny homo sapiens.Rozwijaj relacje albo giń.
Koncepcja to pozwala wskazać źródło klopotów społecznych. W przestrzeni społecznej nieostrożne jednostki czy środowiska polityczne mogą wywołać zakłócenia naruszając wskazane relacje społeczne, zakłócając ich równowagę lub eliminując z pakietu poprzez wpływ na istniejące i powoływane lub likwidowane instytucje. Komunizm wyeliminował wszystkie relacje, próbując zastąpić je przemocą i dyktatem partii i aparatu bezpieczeństwa. Liberalizm skupił się tylko na wolności doprowadzając najpierw do zakłocenia równowagi systemowej np. poprzez "politykę tożsamości" naruszającej rozdział sfery publicznej od prywatnej, a następnie do zaprzeczenia wolności w postaci nowego totalitaryzmu prawniczego.
Tak więc psychologia musi brać pod uwagę nowy paradygmat naukowy, antropologiczny, który wskazuje na całkowitą zależność jednostki od społeczności. Ta zależność jest tak głęboka i powszechna, że niemal niezauważalna, niezauważalna jak powietrze. No i ta niezauważalność może być niebezpieczna.
Jednostka zależy od rodziców, od opiekunów, od grupy rówieśniczej, od szkoły, od środowiska w jakim przebywa, od środowiska zawodowego, od mediów, od popkultury. Źródeł wpływu jest, jak widać, tak wiele, że jednostce może się wydawać, że ona ma tak szeroki wybór i nad wszystkim panuje, może kreować wydarzenia i rzeczywistość. Tymczasem może sobie zupełnie nie zdawać sprawy z faktu, że to ona jest przedmiotem a nie podmiotem wpływu.
Stary paradygmat, głoszący, że to jednostka jest motorem i podmiotem absolutnie niezależnym trzyma się jednak mocno. Być może ten pogląd jest celowo podtrzymywany przez pewne ośrodki, żeby karmić ludzi iluzjami i ukrywać za nimi swoje manipulacje ich świadomością. W tej sytuacji jest niezbędna świadoma kontrola społeczna wyraźnie wskazująca na oba te wymiary bytu i je chroniąca.
I tu, w tym braku świadomości uzależnienia tkwi niebezpieczeństwo, bo jednostka latwo może paść ofiarą manipulacji. A przecież najbardziej spektakularna i powszechna manipulacja to działanie systemu konsumpcjonistycznego poprzez marketing i reklamę oraz popkulturę. Ostatnio do tej sfery wpływowych instytucji doszły media tzw, jak na ironię, społecznościowe, formatujące młode umysły w zatrważający sposób, dezindywidualizujący je i wprowadzające ukryty kolektywizm pod kontrolą potężnych platform cyfrowych.
Przedstawioną wyżej koncepcję można wykorzystać do interpretacji i oceny aktualnej rzeczywistości. Każdy uzytkownik mediów widzi, że zamiast wymienionych relacji w systemie demoliberalnym panoszy się kłamstwo, hejt a w efekcie nasza wolność ulega systematycznej redukcji. Można też formułować prognozy co do przyszłości i pożądanych kierunków polityki.
Ten tekst należałoby potraktować jako tekst ramowy, do którego moznaby podpinać kolejne teksty poświecone kwestiom bardziej szczegółowym, dochodząc kolejno aż do szczególowego poziomu politycznego.
Tu w grę wchodzą projektowane teksty o roli Kościoła czy o pochodzeniu wolności, zresztą się zazębiające.
Komentarze
Pokaż komentarze (5)