Za rządów Platformy stworzono instytuty w różnych dziedzinach: audiowizualnych, filmowych, literackich, które – jak w komunizmie – stanowią mechanizm kontroli i kooptacji środowisk inteligenckich. I przez rozdzielanie funduszy, arbitralne promowanie jednych a wykluczanie innych, uprawia się politykę podporządkowaną interesom partii władzy. Należy więc pokazywać próby delegitymizowania opozycji, selektywny przekaz medialny, przekroczenia reguł demokracji – z prof. Jadwigą Staniszkis rozmawia Elżbieta Królikowska-Avis
11 marca w Brukseli odbył się pierwszy szczyt „Unii dwóch prędkości”. Najpierw spotkanie 27 krajów, w tym Polski, a potem 17 członków strefy euro. Jak Pani ocenia to wydarzenie? Czy to sygnał początku rozkładu Unii, a może rodzaj szantażu, abyśmy zdyscyplinowali naszą gospodarkę?
Nie. Po pierwsze termin „Europa dwóch prędkości” tutaj nie pasuje, bo to są raczej dwa różne modele integracji. To, co dziś robi strefa euro, zaczęło się 1,5 roku temu jako racjonalna z ich perspektywy reakcja na kryzys, w pewnym stopniu realizująca plan, który w 1989 r., jeszcze przed rozszerzeniem Unii, zaproponował Jacques Delors. A więc projekt instytucjonalny, który będzie wykorzystywał wszystkie logistyczne możliwości, jakie daje wspólna waluta, na rzecz rozwoju. Pójście za ciosem w sferze podatkowej, planowania przedsięwzięć, polityki społecznej, ograniczenie tego „Schumanowskiego gorsetu”, który wygasił unijną energię. W czasach kryzysu dostrzeżono konieczność bliższej integracji i zadziałano – do pewnego stopnia – naśladując Koreę Południową po jej kryzysie w 1998 r. – w ramach formuły „autorytatywnego państwa rozwojowego”. Czyli nie centralizacja, lecz państwo promujące rozwój poprzez instytucje. Stąd pomysł Unii na dwa modele integracji. Dla nas te wieści z Brukseli oznaczają jedno – nieuchronne zwiększanie się luki rozwojowej między nami a Zachodem. Bo jesteśmy wykluczeni nie tylko dlatego, że nie mamy euro, ale i dlatego, że nasz potencjał – wiedzy, jakości infrastruktury, zdolności akumulowania kapitału – jest za niski, żebyśmy mogli uczestniczyć w tym skoku Unii do przodu. Dla Polski jest to dramat, ale żadne protesty nie pomogą. Wcześniej rząd nie zrobił nic, aby wykorzystać choćby pewne elementy tej strategii – mimo że ja sama od dawna możliwość podziału Unii sygnalizowałam. Można było przynajmniej wykorzystać to „rozluźnienie gorsetu Schumanowskiego”, np. dyrektywy o pomocy publicznej. W tej chwili wszystko, co możemy zrobić, to próbować wzmocnić naszą politykę prorozwojową i szukać jakiegoś własnego modelu w naszym regionie. Choć trzeba powiedzieć, że zrobiliśmy wiele – donosząc na Węgry do Brukseli, że „niszczą wolność słowa”, kłócąc się z Litwinami – żeby zantagonizować się ze wszystkimi dookoła. Kryzys w naszym regionie – wbrew propagandzie sukcesu Tuska i Rostowskiego – jest głęboki, a jego efekt to obniżenie jakości struktur gospodarczych. Nasz potencjał rozwojowy się zmniejsza, podczas gdy Unia Europejska zrobi skok do przodu.
W Platformie widać oczywisty rozłam. Po jednej stronie Donald Tusk, po drugiej Grzegorz Schetyna. Czy to sygnał poważnych zmian, i jaką rolę mógłby odegrać tu Leszek Balcerowicz, który najwyraźniej wraca na scenę polityczną?
Myślę, że ta nagła reorientacja mediów z frontalnym atakiem na Tuska i Rostowskiego łączy się z faktem, że część z nich – w tym TVN i Agora – to gracze giełdowi. Przygotowywane przesunięcie znacznej części środków OFE do ZUS oznacza dla nich utratę bardzo dużych pieniędzy. OFE pompowało sztucznie taką bańkę giełdową, był to dla nich mechanizm podnoszenia wartości firmy, w znacznym stopniu spekulacyjny. Tak więc spadek notowań Tuska łączy się także z polityką mediów – graczy giełdowych, i został podyktowany ich interesami. Ścieżka wybrana przez Tuska i Rostowskiego na krótką metę pozwala uniknąć szybkiego dojścia do blokowanego zapisami konstytucji poziomu deficytu, ale jednocześnie grozi dalszym tąpnięciem rozwojowym. I dlatego znacznie racjonalniejsze byłoby inne posuniecie: nie rozwalanie reformy OFE, lecz dalsza jej liberalizacja. Bo to, co dotychczas obserwowaliśmy, to tylko pompowanie interesu wielkich firm.
I teraz Platforma wydaje się wokół OFE głęboko podzielona. Jej zaplecze to przecież firmy publiczne i prywatne posiadające swoje akcje na giełdzie. One ustawiły się przeciw planom Tuska i grają na Schetynę jako kogoś, kto lepiej rozumie, że w sprawie OFE należy obrać kierunek liberalny. Z kolei Leszek Balcerowicz chce cięć socjalnych i broni wielkich firm giełdowych. Powstaje tu skomplikowana i mało czytelna struktura interesów, jednak niewątpliwie pewną rolę w tych roszadach odegrały także psychiczne cechy Tuska, jego niezdolność do koordynacji prac rządu, uciekanie od odpowiedzialności, niedojrzałość emocjonalna, którą było widać już wcześniej, w jego pierwszej reakcji na tragedię smoleńską. Strategia tych grup interesów jest więc taka: wygrać wybory mniejszym marginesem w stosunku do PiS i potraktować to jako okazję do pałacowego przewrotu.
Jak Pani sądzi, czy przyszły układ aparatu władzy to prezydent Komorowski i premier Balcerowicz, czy Komorowski i Schetyna?
Balcerowicz? Nie sądzę, jest zbyt dogmatyczny, zbyt sztywny. I zrobił wiele błędów na początku transformacji, jak np. przedwczesne wprowadzenie wewnętrznej wymienialności, co przy sztywnym kursie dolar–złoty doprowadziło do uzależnienia od importu i wycięcia dużej części krajowej produkcji.
Prezydent Komorowski wprowadza do Pałacu dawnych kolegów z Unii Wolności, buduje swoje kadrowe zaplecze...
Tak, angażuje ludzi z dawnej UW, którzy nie znaleźli miejsca w polityce, bo zostali odrzuceni przez wyborców. Wrażliwość społeczna to jednak nie to samo, co kompetencje. Nie sądzę więc, żeby z tym wszystkim byli wiarygodnym otoczeniem głowy państwa. Sądzę, że Komorowski nie jest silnym ośrodkiem intelektualnym, ośrodkiem władzy. Wprawdzie umocowanie prezydentury w Polsce jest na tyle silne, że daje Komorowskiemu wysokie uprawnienia, ale pozostaje kwestia osobowości. Będzie raczej języczkiem u wagi, który może się do decyzji przyczyniać, ale sam nie będzie ich reżyserem.
Polska znalazła się w „Europie drugiej prędkości” razem z Wielką Brytanią. Ale nie widzę w Westminsterze specjalnej paniki.
W grupie krajów strefy euro powstał pakt o konkurencyjności, rodzaj rządu ds. gospodarczych, co już wywołało wewnętrzne opory niektórych państw tego kręgu. Ale istnieje także drugi wymiar – wojskowy. Nastąpiło tu duże zbliżenie Francji i Wielkiej Brytanii, widać, że te dwa kraje formułują własną politykę, choćby w sprawie Libii, w sposób bardziej wyrazisty niż pozostałe. Inną niż NATO, niż pani komisarz Catherine Ashton. Oznacza to nie tylko współpracę wojskową, ale także przemysłów zbrojeniowych – a pamiętajmy, że w tej chwili przemysły zbrojeniowe to nośniki nowych technologii. W Stanach Zjednoczonych rząd wymusza na przemyśle zbrojeniowym wykorzystywanie najnowszych technologii tzw. podwójnego zastosowania, które stają się impulsem rozwojowym gospodarki. Tak więc Wielka Brytania jest wciągana przez nowe centrum Unii, także poprzez szeroką współpracę przemysłów zbrojeniowych, w stronę innowacyjności. My nie mamy szans. Z tą naszą coraz krótszą perspektywą myślową, chowaniem problemów (jak się to robiło z długiem publicznym), rezygnacją z innowacyjnej polityki rozwojowej przegrywamy podwójnie: z własnymi problemami wewnętrznymi i wobec innowacyjnej strategii grupy euro.
Polityka unijna Wielkiej Brytanii jest asertywna. Tylko ostatnio powiedziała Brukseli 3 x nie – w sprawie klęski polityki wielokulturowej, praw wyborczych dla więźniów i obrony brytyjskiego stylu życia. Inaczej jest w Polsce, gdzie polityką MSZ jest „płynąć w głównym nurcie”.
Dziś obserwujemy w Unii w sferze wartości bardzo ciekawy proces. Wydaje się, że jej model z epoki traktatu lizbońskiego przemija. Wtedy uzgodniono, że przestrzeń unijna jest dość szeroka, aby absorbować kolejne systemy wartości, a traktat dostarczy instrumentów do budowania przez państwa swojej kombinacji norm w ramach warunków brzegowych. W tej chwili dostrzega się, że świat islamski, który Zachód widział w kategoriach prostej asymilacji do własnych standardów, chce kontaktować się z nami, zachowując swoją tożsamość. Na niedawnej konferencji w Maroku usłyszałam, że oni widzą Polskę – która także próbuje zachować swoją tradycję, tożsamość prawną, inny porządek wartości – jako kraj związany z inną ścieżką intelektualną niż Zachód, z kręgiem realizmu tomistycznego. Dziś nawet pooświeceniowa Francja dostrzegła – przywołam ciekawą wypowiedź prezydenta Sarkozy’ego na temat beatyfikacji Jana Pawła II – że musi zrobić krok dalej i zrozumieć sposób funkcjonowania społeczeństw, w których istnieje fenomen myślenia poprzez wiarę.
Model państwa wielokulturowego w Europie – potwierdzili to ostatnio David Cameron, Angela Merkel i Nicolas Sarkozy – poniósł klęskę i teraz przybysze, oczekując tolerancji, będą musieli akceptować także demokratyczne wartości Europy.
W każdym razie w tej chwili następuje przewartościowanie Unii w bardzo wielu wymiarach.
Jak ocenia Pani poziom demokracji w Polsce?
Brak procedur i obyczajów demokratycznych jest w Polsce poważnym problemem. Bo u nas demokracja została zredukowana do aktu wyborczego, który, co gorsza, odbywa się w atmosferze delegitymizowania opozycji. Jeżeli niemal połowa wyborców Platformy popiera ją dlatego, że „nie chce dopuścić do władzy PiS” (metodą premiera Tuska było wzmaganie tego strachu w sposób zupełnie irracjonalny, a media ten lęk ze względu na własne interesy potęgowały), to co można powiedzieć dobrego o polskiej demokracji? Jeżeli próbuje się delegitymizować konstytucyjną opozycję, sugerując, że należy ją zniszczyć, to jest to oczywiście głęboko niedemokratyczne! Obok zainstalowania demokracji przez prawo wyborcze, prawo istnienia opozycji, jest coś takiego jak konsolidacja demokracji, czyli możliwość wyrażania innych poglądów, niż wyznaje partia rządząca. A w tej chwili Platforma w głosowaniu w sprawie OFE wprowadza dyscyplinę partyjną, zamykając usta nawet opozycji wewnętrznej! To pokazuje, jak bardzo oligarchiczny model ugrupowania reprezentuje PO. Ponadto zamyka się szanse działania poważniejszych ośrodków myśli, mówię o tych wszystkich prawicowych czy centrowych periodykach jak „Fronda” czy krakowskie „Pressje”. Za rządów Platformy stworzono instytuty w różnych dziedzinach: audiowizualnych, filmowych, literackich, które – jak w komunizmie – stanowią mechanizm kontroli i kooptacji środowisk inteligenckich. I przez rozdzielanie funduszy, arbitralne promowanie jednych, a wykluczanie innych, uprawia się politykę podporządkowaną interesom partii władzy.
W tegorocznej kampanii wyborczej PiS pojawił się nowy segment tematyczny – „demokracja”. Odbył się już pierwszy panel, przewidywane są wykłady w Sejmie, na Uniwersytecie Warszawskim.
W sytuacji kiedy strona platformerska wpycha PiS bez przerwy w reakcje emocjonalne, bardzo ważne jest zracjonalizowanie wizerunku tej partii. Warunkiem zwycięstwa jest także demokratyzacja samej partii, bo aby wypromować jakikolwiek nowy wątek, trzeba mieć wiarygodność. Należy więc pokazywać próby delegitymizowania opozycji, selektywny przekaz medialny, przekraczanie reguł demokracji. Ale także trzeba wyciągnąć rękę do młodych działaczy z PJN. Ci wszyscy młodzi uwielbiali Kaczyńskiego, programowo wciąż są bliżej PiS niż PO, ale aparat partyjny PiS, nastawiony na brak konkurencji, eliminuje ludzi, którzy mogliby wnieść nowe pomysły – choćby te, o których pani mówi, dotyczące demokracji. Ta grupa mało inspirujących klakierów powstrzymuje prezesa – który jest bardziej otwarty na zmiany niż oni – od wyciagnięcia ręki do tych młodych działaczy. A przecież widzielibyśmy to jako znak otwarcia się, zmiany formuły, demokratyzację partii.
Wydaje się, że samo podjęcie tematu niedostatków demokracji w Polsce – nie zrobiła tego europejska podobno i nowoczesna Platforma – jest dowodem na otwarcie się PiS. Bo za tymi hasłami idzie przecież projekt przebudowy państwa w kierunku formuł zachodnich, jego instytucji, parlamentu, społeczeństwa.
Podjęcie programu demokratyzacji państwa jednak nie wystarczy. Niezbędna jest także wiarygodność wizerunkowa. W tej chwili widać już przesunięcia młodych ludzi z PO, tych, którzy nie mogą znieść ruchów antyliberalnych partii czy korupcyjnych skandali, w stronę PiS. Dlatego tak ważne jest, aby PiS zaczął do nich mówić: „Wróćcie, jesteście naszym kapitałem, jesteście potrzebni”.
Plany przebudowy państwa w kierunku modelu demokratycznego to także droga do pozbycia się przez PiS „gęby” partii anachronicznej, zacofanej, „starszych, ubogich, z małych miast”.
Tak, ale to PiS zaczął upartyjnianie apolitycznej służby cywilnej, tworzenie partyjnego zasobu kadrowego, czyli nomenklatury. A PO dokończyła proces zniszczenia. Gdyby więc PiS ogłosił teraz: „promujemy apolityczną armię civil servants oraz wspieramy budżet zadaniowy”, to byłby jakiś sygnał otwarcia. Cała strefa euro integruje się przez budżet zadaniowy, który nie pozwala na ręczne sterowanie. Plus oczywiście zmiana wizerunku partii, odejście od modelu oligarchicznego w kierunku debaty wewnętrznej. I jeszcze jedna ważna sprawa – sięganie do zaplecza intelektualnego, żeby przerwać zamknięty obieg pomysłów – Instytut Sobieskiego, Klub Jagielloński, think tanki. Są ludzie i są pomysły, tyle że PiS niewiele z nich korzysta. I jeżeli PiS wszystko to zrobi, jest jeszcze przecież kilka miesięcy, to wygra wybory.
Wspomniała Pani o zamkniętym obiegu informacji i opinii w partiach. Ale podobne zjawisko istnieje też w polskiej publicystyce, nawet tej z najwyższej półki.
Zgadzam się. W Polsce dziennikarstwo to przekazywanie znanych już opinii, prawicowych czy lewicowych, może z dodatkowym bon motem. Prócz korespondencji z zagranicy, brak informacji o tym, co się dzieje w świecie, o podobieństwie naszych problemów z innymi krajami, przepływu idei. Np. pokazywanie strategii polityki rozwoju – u nas wciąż traktuje się Polskę jako sytuację wyjątkową, nie zdając sobie sprawy, jak bardzo upodabniamy się pod względem infrastruktury, tąpnięcia cywilizacyjnego do krajów, które jeszcze niedawno nazywaliśmy Trzecim Światem. Nie mówię nawet o Dalekim Wschodzie, krajach, które rozwijają się poprzez instytucje. U nas przecenia się politykę, a nie docenia potrzeby innowacji instytucjonalnej, infrastruktury i edukacji.
Niedawno wspominała Pani o konieczności zamiany w debacie publicznej „języka emocji” na „język racji”. W Polsce chętnie używa się wyrazów nacechowanych emocjami, często negatywnymi: „świństwo”, „podłość”, „zdrada”. W Westminsterze podobne zachowania określa się jako niestosowne. Takie ustawienie zmienia standardy publicznych dyskusji.
Chodziło mi nie tylko o język, ale i o utrzymywanie przez PO podstawowych osi konfliktu. Np. kwestia nakręcania obsesyjnego – a „Gazeta Polska” dobrze wie, o czym mówię – strachu przed PiS. Na tym tle każda próba tej partii przedstawienia innych wątków – np. bardzo dobry program samorządowy, poprzedzony kampanią – jest skazana na niepowodzenie. Po prostu nie zostaje wprowadzona przez media w obieg społeczny. Dla PiS warunkiem wygranej w wyborach jest więc uwiarygodnienie wizerunku medialnego, brak zgody na wciąganie w tematy zastępcze, zmiana emocjonalnego sposobu wypowiedzi, wprowadzanie do agendy jak największej liczby spraw systemowych, program demokratyzacji i podniesienia efektywności państwa. I – przede wszystkim – strategia prorozwojowa. To może być recepta PiS na sukces.
Komentarze
Pokaż komentarze (6)