Piotr Beniuszys: "Mozaika liberalizmu".

Ralf Dahrendorf był liberalnym myślicielem, który konflikty, przebiegające w rozmaity sposób w wysoce skomplikowanej strukturze społeczeństwa, uznawał za zjawisko permanentne. Współczesny liberalizm, oferujący wolność trojakiego rodzaju, stanowił jego odpowiedź, trudną odpowiedź na zróżnicowane zapotrzebowania i przeciwstawne interesy. Zadaniem liberalizmu było pozornie niemożliwe pogodzenie żywiołów społecznych, pragnień wolności, równości i władzy.

 

Marks na łatwiznę

 

Dahrendorf był tym liberałem, który w otwarty sposób zakwestionował podstawową tezę Karola Marksa, zgodnie z którą wszystkie konflikty społeczne są przejawem klasowej walki o własność. To, co marksiści uznali za zasadnicze koło zamachowe dziejów ludzkich, Dahrendorf uznał za niedopuszczalne uproszczenie. W rzeczywistości bowiem konflikty społeczne mają raczej charakter walki o (różnie pojętą) władzę i wcale nie muszą przebiegać według mitycznej linii demarkacyjnej, oddzielającej posiadaczy od pracowników najemnych. Nakładają się one na siebie w najróżniejszy sposób, w zależności od kontekstu i przedmiotu konfliktu, tworzą nieprzebraną mozaikę wszelakich konstelacji, motywacji, postaw, impulsów, nie zawsze materialnych, co więcej nie zawsze racjonalnych. Konflikty są zjawiskiem stałym i nieuniknionym, szczególnie w warunkach demokracji. Najlepszym sposobem na uniknięcie zagrożeń, które powodują, jest ugruntowane pluralistyczne społeczeństwo. Konflikt interesów musi móc „odbyć się” w ramach systemu społeczno-politycznego, w przeciwnym razie może stać się zarzewiem zakwestionowania systemu.

 

Uprawnienia a swoboda wyboru

 

Konflikty społeczne odpowiadają zatem zazwyczaj schematowi więcej uprawnień versus więcej swobody wyboru. Przebiegają pomiędzy dwoma modelowymi typami roszczeń, których logika popycha je we wzajemny konflikt. Pierwszy typ roszczenia, więcej uprawnień, zaspokaja we współczesnej praktyce państwo socjalne, które udziela nowego, żądanego świadczenia zainteresowanym, najczęściej kosztem wolności ekonomicznej czy efektywności gospodarki. Siłą napędową roszczenia więcej uprawnień jest idea równości (także materialnej), a raczej dobrze w socjologii opisane zjawisko dyskomfortu, wynikającego z odczuwanej czy postrzeganej względnej nierówności statusu społeczno-ekonomicznego, upraszczając „zazdrość sąsiedzka”. Wyzwala ona irracjonalne poczucie niesprawiedliwości, będące wynikiem przekonania, iż brak równości materialnej jest równoznaczny z zakwestionowaniem równości istot ludzkich jako takich. Żądanie interwencji redystrybucyjnej zdaje się więc być tożsamym z przywróceniem równości wobec prawa, stąd jest to wołanie o więcej uprawnień. Zaspokojenie drugiego typu roszczenia, więcej swobody wyboru, jest ściśle związane ze wzrostem gospodarczym, czyli zaspokaja go wyłącznie efektywność ekonomiczna, która jest obiektywnie wyższa przy ograniczonym interwencjonizmie i redukcji funkcji socjalnych państwa. Jego źródłem są aspiracje jednostek, które w swoich wyobrażeniach idealnego życia wykraczają poza utarte standardy czy powszechnie dostępne opcje wyboru.

 

Kluczowe jest to, że roszczenie więcej uprawnień generuje względne poczucie nierówności, czyli mogą je przejawiać także osoby znajdujące się w niezłej kondycji finansowej. Jest to deprywacja na wysokim poziomie, gdy roszczenia dotyczą poziomu jeszcze wyższego. Z drugiej strony, aspiracje, powodujące roszczenie więcej swobody wyboru, mogą się pojawiać w sporej mierze niezależnie od tego, w jakim położeniu materialnym jest ich podmiot. Tak więc konflikt pomiędzy tymi modelowymi typami roszczeń nie musi posiadać czysto ekonomicznych przesłanek, nie jest konfliktem ubodzy kontra bogaci. Nie znaczy to, że takiej elementarnej formuły nie może przyjąć nigdy. Oznacza to jednak, że Marks i jego zwolennicy mylą się, wierząc, że taką formułę przyjmuje zawsze.

Mamy tu do czynienia z konfliktem pomiędzy wymogiem efektywnościz jednej strony, a potrzebą poczucia sprawiedliwości, które warunkuje rzeczywistą spójność społeczną z drugiej. Rozstrzygnięcie konfliktu zależy w sporej mierze od wpływów rzeczników obu stron, czyli od ich wolności politycznej, która jest tutaj trzecią kluczową kategorią.

Ralf Dahrendorf postuluje, aby celem liberalizmu było zapewnienie równocześnie wolności politycznej, efektywności ekonomicznej i spójności społecznej. Nie jest to zadanie łatwe.

 

Trzy wybrakowane modele

 

1. Przyjęcie stricte neoliberalnej recepty jest na pewno dobrą metodą na zwiększenie efektywności ekonomicznej. Niskie podatki bezpośrednie i pozapłacowe koszty pracy, duża elastyczność rynku pracy, deregulacja i prywatyzacja, czyli najogólniej wycofanie się państwa ze sfery ekonomicznej, ułatwia prywatnym przedsiębiorstwom osiąganie sukcesu, a gospodarce nadaje impulsy wzrostowe, ale ten wzrost nie przekłada się koniecznie na poprawę sytuacji finansowej pojedynczych ludzi ze wszystkich warstw społecznych. Szczególnie przełożenie to nie jest zauważalne w krótkim okresie. Większa konkurencyjność gospodarki i możliwości finansowe przedsiębiorstw nie mają swego odzwierciedlenia w domowych budżetach znaczącej części obywateli. Powstające miejsca pracy są słabiej płatne od tych, które uległy likwidacji, duże grupy społeczne stają się faktycznie wykluczonymi, co dodatkowo prowadzi do — nieraz gwałtownych — wybuchów niezadowolenia społecznego, słabnie szacunek wobec prawa, państwo poczyna być postrzegane jako instytucja z jednej strony słaba, a z drugiej nieprzyjazna, rośnie poczucie zagrożenia wobec degeneracji porządku publicznego. Zjawiska te, wraz z likwidacją świadczeń socjalnych, oznaczają znaczące pogorszenie położenia materialnego wielu ludzi i prowadzą do upowszechnienia się opinii o niesprawiedliwym podziale „owoców wzrostu” oraz do kryzysu spójności społecznej. Dahrendorf argumentuje, że społeczeństwo, które prawdziwie aspiruje do realizowania wartości liberalnych, nie może pogodzić się z takim rozwojem wydarzeń z przyczyn moralnych. Pozaekonomiczna dziedzina życia wymaga zatem oddzielnych uregulowań prawnych.

2. Dobrobyt nie jest warunkowany tylko przez czynnik ekonomiczny, ale także społeczny. Świadome tego przedsiębiorstwa z własnej inicjatywy dążą do zapewnienia swoim pracownikom jak najlepszych warunków pracy, zwiększenia liczby etatów, nie maksymalizują zysków kosztem wysokości płac, co uznawane jest za pozytywny wkład w umacnianie spójności społecznej. Faktem jest jednak to, że w większości przypadków takie działanie przedsiębiorstw jest wymuszane przez socjalne ustawodawstwo państwa oraz presję opinii publicznej. Duża liczba relatywnie wysokich świadczeń wymusza uchwalanie wysokich podatków, utrzymywanie wysokich standardów zatrudnienia oznacza konieczność narzucenia na pracodawców szeregu obowiązków, w tym płacenia kosztownych składek. Państwo gwarantuje, że część z nich sfinansuje wysokie emerytury ludziom, którzy nie są już w wieku produkcyjnym. Na pewno poczucie bezpieczeństwa socjalnego i sprawiedliwości w przypadku takiego wzorca ekonomicznego będzie wysokie, a zagrożenia dla spójności społecznej nikłe. Szczególnie, że większość obywateli zwykle opowiada się po stronie uprawnień, a nie możliwości wyboru. Państwa dobrobytu, wobec stale narastających roszczeń, w długim okresie czasu nie wytrzymują jednak dobrze ciężaru udzielanych świadczeń. Ich efektywność ekonomiczna okazuje się zbyt niska, aby pokryć koszty społecznej spójności, wzrost ekonomiczny nie nadąża za wzrostem wydatków, szczególnie że ograniczenia swobody gospodarczej uniemożliwiają pełne wykorzystanie istniejącego potencjału. Nieskuteczność tego rozwiązania czyni je bezużytecznym z liberalnego punktu widzenia.

3. Próby utrzymania określonego modelu równowagi pomiędzy spójnością a efektywnością prowadzą często do konieczności sięgnięcia po rozwiązania autorytarne, a więc do ograniczenia wolności politycznej. Jest tak szczególnie wtedy, gdy preferowany model skłania się ku efektywności, podczas gdy większość obywateli wybrałaby uprawnienia, czyli wolałaby model skłaniający się ku spójności, zatem w stronę przeciwną. Wobec wykluczenia i rosnącej frustracji zubożałych mas społecznych jedynym sposobem zachowania czysto rynkowego ustroju ekonomicznego okazuje się odebranie im prawa głosu w procesie podejmowania decyzji politycznych. W przeciwnym razie, optujące za polityką spójności i osłon socjalnych, siły polityczne zdobyłyby większość i wycofały się z recept neoliberalnych. Podobny problem rodzi opór wobec prób ograniczenia socjalnych świadczeń w państwie, które dotąd prowadziło politykę spójności, ale w pewnym momencie stanęło w obliczu poważnych kłopotów i jest zmuszone przechylić wskazówkę w kierunku polityki efektywności. Nie brakuje przykładów państw autorytarnych, które dzięki poświęceniu wolności politycznej potrafią skutecznie spełniać wymogi zarówno efektywności, jak i spójności poprzez poddanie wszystkich dziedzin życia publicznego ścisłej kontroli i autorytarne podejmowanie decyzji to na rzecz efektywności, to na rzecz spójności w każdym konkretnym przypadku. Utrzymują one w ten sposób właściwy bilans, którego nie zakłóca żadna krytyka, strajk czy działalność politycznej opozycji. Nie są to jednak w żadnym wypadku rozwiązania zgodne z wartościami liberalizmu.

 

Współistnienie wolności, efektywności i spójności

 

Ralf Dahrendorf za jedyne rozwiązanie zgodne z ideałami liberalnymi uważa współistnienie wolności, efektywności i spójności. Państwo musi bezwzględnie pozostawić wolność polityczną w rękach obywatela, musi więc być bez zarzutu demokratyczne. Nie może odpowiadać na trudności i niebezpieczeństwa ograniczeniem wolności osobistych. Musi prowadzić politykę gospodarczą, która umożliwi maksymalne wykorzystanie potencjału społeczno-ekonomicznego i zaspokoi wymogi efektywności, bez której pozostałe dwie wartości zawsze będą zagrożone. Musi także zaspokoić pewne minimum egzystencji każdemu człowiekowi, gdyż stanowi to obowiązek moralny. Zadanie utrzymania spójności powinno natomiast spocząć na barkach aktywnego społeczeństwa obywatelskiego, podejmującego wiele najróżniejszych inicjatyw i zdolnego udzielać pomocy bez finansowego angażowania państwa, a więc bez szkody dla efektywności. Inicjatywa obywatelska powinna móc liczyć natomiast na instytucjonalne i prawne wsparcie państwa. Dobrowolne umieszczenie każdej jednostki w gęstej sieci społecznych powiązań pomoże w najskuteczniejszy sposób identyfikować i rozwiązywać problemy natury socjalnej. Spójność nie oznacza oczywiście całkowitego braku napięć społecznych, ani tym bardziej ujednolicenia jednostek. Jednak, jak pisał Dahrendorf, „powiązania społeczeństwa obywatelskiego noszą ze sobą wartości zaufania i współpracy, włączają do wspólnoty. Społeczeństwo obywatelskie jest społeczeństwem obywateli, którzy mają prawa i biorą na siebie obowiązki (…). Jest to społeczeństwo, starające się zapewnić, że nikt nie został wykluczony i oferujące swoim członkom poczucie przynależności, jak również konstytucję wolności”.