Praca z 1830 roku - Lud polski, jego zwyczaje i zabobony – ponownie w księgarniach

Jan Bodakowski
Praca z 1830 roku - Lud polski, jego zwyczaje i zabobony – ponownie w księgarniach

Wydawnictwo Replika wznowiło pochodzącą z 1830 roku prace „Lud polski, jego zwyczaje i zabobony” autorstwa Łukasza Gołębiowskiego.

Praca ta zdaniem wydawcy to „fascynująca, historyczna panorama życia codziennego polskiej wsi na początku XIX wieku, spisana przez jednego z pierwszych polskich etnografów, Łukasza Gołębiowskiego powstańca kościuszkowskiego, historyka i badacza kultury ludowej”.

Według wydawnictwa Replika „autor wnikliwie opisuje codzienne obyczaje, wierzenia, obrzędy i zabobony chłopów z różnych regionów kraju, zestawiając je z regionalnymi różnicami i podobieństwami. Znajdziemy tu zarówno barwne opisy tradycyjnych strojów, jak i przejmujące relacje o ludowych wierzeniach – od przesądów związanych z pogodą po obrzędowe praktyki lecznicze. Jego tekst ukazuje świat, w którym sacrum i profanum, praca i rytuał splatały się nierozerwalnie, tworząc bogatą mozaikę polskiej kultury ludowej”.

Zdaniem wydawcy praca Łukasza Gołębiowskiego „to cenny dokument etnologiczny i zarazem żywy portret polskiego ludu sprzed dwóch wieków – źródło wiedzy dla historyków, antropologów, folklorystów i wszystkich miłośników kultury tradycyjnej”.

Ze strony Narodowego Instytutu Kultury i Dziedzictwa Wsi, z tekstu Joanny Radziewicz, można się dowiedzieć, że autor wydanej przez Replikę pracy „Łukasz Gołębiowski (1773-1849) to jeden z pierwszych polskich etnografów, badacz tzw. starożytności słowiańskich oraz zwyczajów i obyczajów ludu polskiego, historyk, pamiętnikarz, bibliotekarz, powstaniec kościuszkowski i opiekun zbiorów Biblioteki Poryckiej. Był czynnym członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk i Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych. Pracował w Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, a następnie został profesorem literatury w nowo otwartym Instytucie Pedagogicznym. W latach 1823-1831 opracował i wydał m.in. pierwszy przegląd historiografii polskiej „O dziejopisach Polski, ich duchu, zaletach i wadach” (1826), jedną z pierwszych książek o historii Warszawy „Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy” (1826), i wreszcie – pierwszą pracę etnograficzną w Polsce „Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym, lub niektórych tylko prowincyach” (1831) oraz „Ubiory w Polszcze od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych” (1830). Zmarł 7 stycznia 1849 roku”.

Według Narodowego Instytutu Kultury i Dziedzictwa Wsi „Łukasz Gołębiowski w swoim dziele „Lud polski, jego zwyczaje i zabobony” pisał: „Trzy rodzaje chłopów zdają się być na ziemi naszej: polski chłop, ruski i litewski”.

W recenzji wydanej przez Replikę pracy na portalu Historykon Ryszard Hałas stwierdził, że „Lud polski” „to zapis chłopskich zabobonów, zwyczajów – od kołyski, przez zwyczaje weselne, na tradycjach pogrzebowych kończąc. Pierwszą połowę pozycji stanowią opisy lokalnych odrębności w życiu codziennym chłopów, podzielonych według większych jednostek terytorialnych. Jest trochę o zwyczajach związanych z życiem chrześcijańskim, oraz śladów po dawnych pogańskich obrządkach”.

Według Ryszarda Hałasa w wydanej przez Replikę pracy czytelnicy znajdą „bogaty zbiór tradycyjnych chłopskich pieśni, przyśpiewek czy powiedzonek. [...] życie polskiej wsi [...] było znacznie bogatsze, niż można się było spodziewać”. Praca wydana przez Replikę zawiera „również wiele ciekawych opisów ludowych, regionalnych strojów i obyczajów”.

W swej recenzji Ryszard Hałas zwraca uwagę, że w wydanej przez Replikę pracy „jest sporo o tym, w jaki sposób żyli królowie, szlachta czy arystokracja”.

W kolejnej recenzji opublikowanej na portalu Historykon Karolina Wysińska stwierdziła, że „Gołębiowski ukazuje tradycyjne życie chłopskie w XIX wieku. Nie upiększa, nie dramatyzuje – pokazuje wieś dawnego stulecia taką, jaką była; jaką stworzyli ją ludzie żyjący w tamtych czasach. W swoich opisach odnosi się także do zamożnych warstw ludu polskiego – królów, szlachty, mieszczan”.

Zdaniem Karoliny Wysińskiej wydana przez Replikę praca „to wartościowa publikacja dla osób zainteresowanych historią, etnografią oraz kulturą ludową. Autor z dużą starannością dokumentuje obrzędy, tradycje i codzienne życie mieszkańców XIX-wiecznej Polski. Jej niewątpliwym atutem jest szczegółowość opisów oraz autentyczność przekazu, pozwalająca lepiej zrozumieć realia życia na polskiej wsi. Należy jednak pamiętać, że książka została napisana w XIX wieku, dlatego jej język może być wymagający dla współczesnego Czytelnika. Liczne archaizmy, dawna ortografia i styl narracji sprawiają, że lektura wymaga skupienia i cierpliwości. Nie jest to publikacja przeznaczona dla osób szukających lekkiej i dynamicznej opowieści, lecz dla czytelników zainteresowanych pogłębieniem wiedzy o polskiej kulturze i tradycji”.

Spis treści pracy „Lud polski, jego zwyczaje i zabobony”

Rozdział I. /7
Chłop /7
Lud /18
Lud biało-ruski /19
Hucuły /20
Lud krakowski /26

Rozdział II. /39
Lud kujawski /47
Kurpie /50
Lubelski gmin /52

Rozdział III. /64
Litewski chłop /64
Mazury /72
Lud miński /80

Rozdział IV. /104
Lud podlaski /104
Lud podolski /128

Rozdział V. /131
Górale Podolanie/131
Lud ruski /132

Rozdział VI /159
Zabonony ludu ruskiego /159
Przesądy u Rusi w okolicy zadniestrzańskiej /159
Zabobony na Rusi Czerwonej /168
Przesądy Ukraińców /171
Zabobony gminu na Litwie /173
Gusła ludu ruskiego między Polakami /173
Zabobony ludu polskiego /175
Przesądy średnich i wyższych stanów /182

Rozdział VII. Wesela /203
Wesela królów polskich /204
Wesela panów i szlachty /218
Wesela mieszczan /230

Rozdział VIII. Wesela Słowian, ludów polskich i ościennych niektórych jednego szczepu lub temu państwu niegdyś podległych /233

Rozdział IX /260

Rozdział X /275
Chrzciny /275
Pogrzeby /309

Rozdział XI. Przedmioty z nabożeństwem w niejakiej styczności /309

O Łukaszu Gołębiowskim /364

Jan Bodakowski