Skoro tyle głupoty jest na świecie, i nie inaczej jest w Polsce, to dziwne byłoby zdziwienie, że ktoś na temat książki pisze. A pisze bardzo dobrze. Trójka filozofów, prawnicy, teolog, kosmolog, kognitywista wzięła na warsztat temat głupoty i jak to mówią, nie biorą jeńców…
Głupota to słowo posiadające w języku polskim 283 synonimy występujące w co najmniej 28 różnych grupach znaczeniowych, piszą razem na wstępie książki Szkice z fliozofii głupoty Bartosz Brożek, Michał Heller i Jerzy Stelmach, a potem już każdy z nich omawia inne konteksty tego zjawiska (?), postawy (?), przywary (?), a może wszystkiego razem po trochu?
Jest bezdenna głupota, jest głupota świadomie kształtowana i wzmacniana przez manipulacje korporacji i reklam, jest głupota opakowana w nowomowę. Jest głupota powtarzana przez ludzi wykształconych i jest głupota czyniona bełkotem (a bywa „bełkot dyskretny” i „bełkot ostentacyjny”!).
Głupotę można określić nieuctwem. Jednak bez względu na to, jak ją nazwiemy, pojawia się pytanie zasadnicze: skąd tyle tego? Najczęstszą przyczyną nieuctwa jest oczywiście lenistwo, którego wyrazem jest między innymi poznawczy oportunizm, pisze Jerzy Stelmach. Można to nazwać uporczywym dystansowaniem się od wiedzy opartej na faktach, ale prawda jest taka, że nieuctwo jest najczęściej powiązane jest z arogancją, znam jednak również przypadki głupoty ugrzecznionej, zawstydzonej, zakłopotanej, a nawet ujmującej… Ta ostatnia w społeczeństwie jest odnotowywana w postaciach „sympatycznych idiotów”.
Arogancję i głupotę, jak pisze Stelmach, najczęściej widać w „dowolnej debacie z udziałem polityków…” i to im przypisuje rolę jednych z największych „popularyzatorów głupoty” w społeczeństwie.
To samo o „głupcach przy władzy” pisze ks. Michał Heller i stwierdza, że to sytuacja trudna, bo nie da się od takich po prostu odwrócić się plecami i iść w swoją stronę bez obawy, że stanie się twarzą w twarz z jakimś wytworem jego oporu. Oporu, dodajmy, przed wiedzą i mądrością.
Heller przypomina także, że głupota bywa zaraźliwa: Głupota jest wszechobecna, a nikt się nie boi, że może się zarazić. A są głupi wyborcy, którzy powielają głupie obietnice polityków. Wspomina o tym, że ludzkość ma szczepionki przed wirusami, a nie mamy przed głupotą. Nie wiemy, czy szczepionką na głupotę jest edukacja: …wystarczy kilka kolejnych reform edukacji, żeby i ten środek przestał działać. Nie ma klinik, ani przychodni na leczenie głupoty – z prostej przyczyny: spajtowałyby, bo nikt nie uważa się za głupka.
O ewolucji głupoty pisze z kolei Bartosz Brożek, odwołując się do starożytnych myślicieli i filozofii. Przypomina o starożytnych nawykach myślenia tak głębokiego, że czasami oznaczającego „wędrowanie po obrzeżach herezji”.
Przekornie twierdzi, że głupota w ludzkich społeczeństwach jest obecna na stałe, bo wielu z nas woli wierzyć w fundamentalne prawdy dające poczucie bezpieczeństwa i samozadowolenie. Problem w tym, że "fundamentalna prawda" jest często inną nazwą fundamentalnej głupoty.
Problem jest też inny: zbyt rzadko dopuszczamy pokorną myśl, że „mogę się mylić”. I choć pojawia się w w wielu przypowieściach, bajkach lub przesłaniach, w wielu wypadkach trudno ją nam zaakceptować, bo wolimy łatwy i nieskomplikowany obraz świata.
Książka „Szkice z filozofii głupoty” to istna kopalnia cytatów, myśli i mądrości, które pokazują skomplikowany obraz głupoty. Z którą – i to już moje dopowiedzenie – lepiej się mierzyć świadomie, unikając zgrupowania głupoty i jej siewców: nawet jeśli niewiele zdziałamy na froncie walki, to uchronimy swoją głowę.
Warto po tę książkę sięgać często. Wspaniała pozycja.
Bartosz Brożek, Michał Heller, Jerzy Stelmach, Szkice z filozofii głupoty, Wyd. Copernicus Center Press, Kraków 2025.
Komentarze
Pokaż komentarze (1)