Nauka się prostytuuje!

rozmawia Wojciech Mikołuszko - "Przekrój" - 3/08

Prawda naukowa stała się dziś towarem, a naukowcy za pieniądze skłonni są zatajać lub fałszować dane – grzmi profesor Wiesław Sztumski, fizyk i filozof przyrody

Panie Profesorze, mam problem. Zawsze wierzyłem w obiektywizm nauk przyrodniczych...
– Nie pan jeden.

Ostatnio jednak moja wiara się zachwiała. Zauważyłem, że przy sporach ideologicznych każda ze stron znajduje naukowca i dane naukowe, które wspierają jej pogląd. Co się dzieje?
– Moim zdaniem wiara, o której pan mówi, należy już do przeszłości. Dzisiaj spostrzegamy coraz mniej obiektywizmu w nauce. W naukach humanistycznych, zwłaszcza społecznych i historycznych, to zjawisko jest już powszechnie znane. Świadczy choćby o tym ostatnie „dzieło” o Wałęsie wydane przez Instytut Pamięci Narodowej. Jednak teraz jest to też cecha nauk przyrodniczych, nawet tak, zdawałoby się, odległych od ideologii i światopoglądu jak fizyka.

Ale przecież nauki przyrodnicze wypracowały metodykę badań i weryfikacji hipotez, które pozwalają na oddzielenie ziarna od plew.
– Nauki przyrodnicze zostały wplątane w pragmatyzm. Ich przedstawiciele żyją w warunkach społecznych naszej epoki, w której dominuje ideologia konsumpcjonizmu. Wobec tego ulegają jej wpływom i za pieniądze skłonni są zatajać i fałszować dane albo interpretować je tak, jak jest korzystnie dla ich mocodawców politycznych, finansowych i religijnych. Prawda naukowa stała się dziś towarem, który podlega prawom rynku i którym można dowolnie kupczyć. Krótko mówiąc: nauka się prostytuuje!

Mocne słowa.
– Tak, wiem. Ale używam ich po to, by wywołać szok. Nawet jeśli trochę przesadzam. Jak pan widzi, sam też ulegam presji współczesnej kultury, w której bardziej chodzi o zszokowanie odbiorcy niż przedstawienie obiektywnej prawdy. To jest metoda powszechnie stosowana w sztuce. Jeśli tam daje dobre rezultaty, to może warto zastosować ją też w nauce.

Metody nauk przyrodniczych kiedyś się sprawdzały. Pan mówi, że dziś nie działają. Co się zmieniło?
– Świat się zmienił. Pod wpływem rozwoju nauki i techniki zaczęliśmy żyć zgodnie z zasadą akceleracji: chcemy coraz szybciej i coraz więcej osiągnąć naraz, już teraz. O ile kiedyś cnotą była cierpliwość, o tyle teraz stała się nią niecierpliwość. A realizacja celów „już teraz” wymaga posiadania odpowiednich środków, przede wszystkim finansowych. Stąd pogoń za bogactwem. Wszystko staje się towarem i wszystko można sprzedać.

Ale chyba prowadzenie badań jest jednym z gorszych sposobów zarobkowania. Kto chce dużych pieniędzy, idzie pracować do banku, a nie badać czarne dziury czy genetykę bakterii.
– OK. Tylko nie wszyscy mogą czy chcą pracować w bankach. Niektórzy decydują się na karierę w nauce, bo jakoś ich ona satysfakcjonuje. Ale z pewnością nie finansowo. Tymczasem rynek stwarza im możliwość uzyskiwania dobrych zarobków, często dzięki postępowaniu nieetycznemu. Ileż ekspertyz naukowych robi się na zamówienie tak zwanych sponsorów nauki, czyli elit finansowych i przemysłowych. Stąd mamy rozbieżności ekspertyz i nie wiadomo, któremu zespołowi badawczemu można ufać. To są fakty z przemysłu farmaceutycznego, militarnego czy spożywczego. A co gorsza, każdy zespół określa się samozwańczo „niezależnym”. Kupa śmiechu!

Skoro stawia pan nauce tak poważne zarzuty, to niech je pan poprze konkretnymi dowodami.
– Żąda pan ode mnie donosu na konkretnych ludzi. Gdybym chciał spełnić pana życzenie, naraziłbym się na rozprawę sądową, podczas której musiałbym udowodnić komuś winę. Odwołam się więc tylko ogólnie do różnych afer ujawnianych w mediach. Ich lista jest wystarczająco długa, bym czuł się uprawniony do formułowania mojej tezy.

Znam wielu uczciwych badaczy. Nie sądzi pan, że zarzuty nieuczciwości powinno się raczej stawiać konkretnym naukowcom, a nie całej nauce?
– Częściowo przyznaję panu rację. Też znam wielu uczciwych naukowców i chyba sam jeszcze do nich należę. Tylko widzi pan, nauka jest w pewnym sensie instytucją, która składa się z ludzi. Jeśli w danej instytucji pracują ludzie nieuczciwi, to odium nieuczciwości spada na całą instytucję. Uważam, że mam prawo oceniać instytucję przez pryzmat zachowań jej przedstawicieli. Chcę w ten sposób zwrócić uwagę na „prostytuowanie się” nauki jako instytucji w rezultacie „prostytuowania się” niektórych naukowców. Widzę w tym problem społeczny, który będzie się rozwijać, jeśli nie dokona się jego oceny i nie zacznie się go zwalczać, i który będzie poważnie zagrażać- autorytetowi nauki.

No dobrze. Ale wróćmy do sprzecznych ekspertyz. Jeśli otrzymuję od dwóch zespołów badawczych kompletnie odmienne- dane naukowe, to jak mam znaleźć prawdę?
– Otóż musimy sobie uświadomić, że klasyczne, arystotelesowskie pojęcie prawdy przeżyło się.

O nie!
– Ono nigdy nie było dostatecznie jasne i zawierało pewne niedociągnięcia. W uproszczeniu rozumiano prawdę jako „to, co zawiera się w rzeczywistości”. Ale po pierwsze: o jaką rzeczywistość chodzi? A po drugie: jak to stwierdzić? Na te pytania Arystoteles i jego następcy nie odpowiadali. Więcej mieli do czynienia z rzeczywistością dostępną zmysłowo niż z pomyślaną. Dlatego dla nich kryterium prawdy było stwierdzenie czegoś za pomocą zmysłów.

A dziś to już nie wystarcza?
– Nie, bo dzisiaj coraz większą rolę odgrywają rzeczywistości pomyślane, takie choćby jak rzeczywistość komputerowa, wirtualna. To one coraz częściej decydują o nas, o naszym życiu i o dalszych losach ludzkości. Żeby sensownie posługiwać się pojęciem prawdy, trzeba stwierdzać zgodność jakiejś wypowiedzi z różnymi rzeczywistościami. Ale to jeszcze nie koniec problemów. Na osłabienie pojęcia prawdy niewątpliwie wpłynęła też teoria względności i logika wielowartościowa. Jedna przyczyniła się do relatywizacji prawdy, a druga obok pojęcia prawdy i fałszu wprowadziła elementy pośrednie (różne stopnie prawdopodobieństwa). Skoro w różnych rzeczywistościach możliwe są różne prawdy częściowe, względne i prawdopodobne, to prawdą można dowolnie żonglować i manipulować na zamówienie.

Tylko że my, ludzie, mamy konkretne pilne problemy do rozwiązania. Musimy poznać obiektywną prawdę, a nie jedną z wielu prawdopodobnych.
– W ostatecznym rachunku prawdą dziś jest to, co przyczynia się do osiągnięcia pożądanych celów. Tak rozumieją ją i stosują powszechnie Amerykanie. Pozwala im to podtrzymywać swoje imperium ekonomiczne, polityczne, ideologiczne i kulturowe.

Mam wrażenie, że przeczy pan swoim poprzednim opiniom. Skoro nie ma obiektywnej prawdy, to może autorzy sprzecznych ekspertyz mają swoje małe subiektywne prawdy. Na czym więc polega pana zarzut?
– Człowiek musi mieć jakiś punkt oparcia. Nawet chwiejny. Takim punktem jest prawda mimo jej braków. Problem polega na tym, że nawet taka „chwiejna” prawda przekształca się w produkt rynkowy.

Czyli że naukowcy zaprzeczają swojej prawdzie, by przypodobać się sponsorom?
– Są tacy, którzy tak właśnie robią. Niektórzy celowo kłamią, a inni zatajają fakty, by nie narazić się swym mocodawcom.

Wspominał pan, że naukowcy chcą przypodobać się nie tylko mocodawcom finansowym, ale też politycznym i ideologicznym.
– Ja ideologię rozumiem szeroko.

Ale jej uleganie w tak szerokim ujęciu nie może przecież wynikać z ekonomii.
– Nie wprost z ekonomii. Naukowcy działają w coraz szerszym kontekście uwarunkowań społecznych i kulturowych. Powszechny jest jeszcze mit naukowca jako człowieka w kitlu oderwanego od świata i życia, który niczym się nie interesuje poza swoją pracą. Dziś takich badaczy praktycznie już nie ma. Współczesny naukowiec musi działać w zespołach, często bardzo dużych. A będąc zmuszonym do współpracy z innymi, musi się do nich dostosować. Także pod względem kulturowym, politycznym i ideologicznym.

Musi to mieć wpływ na fałszowanie nauki?
– Nie musi, ale może i czasem ma. Jeśli chce się żyć w zgodzie z innymi, trzeba zaakceptować ich poglądy i sposoby postępowania, nawet jeśli są sprzeczne z własnymi i nieetyczne. Zgodnie z zasadą „Skoro inni tak robią, to dlaczego ja tak nie mogę, a nawet muszę”.

Czy w takim razie naukowcom nie wolno wspierać konkretnych poglądów, religii czy partii politycznych?
– Oczywiście, że wolno. Tylko niech nie nadużywają przy tym autorytetu nauki i nie wprowadzają w błąd opinii publicznej. Niech jasno powiedzą, że ich opinia wynika z własnych przekonań, a nie z badań ani z obiektywnej wiedzy naukowej.

Uzupenienie 08-08-07 godz. 17:22 (kijowski czas)

Zamieszczając ten wywiad zdawałem sobie sprawę z tego, że narażę się na ataki z różnych stron, gdyż wywiad jest tak beznadziejny, że nawet moje notatki mają szansę przejść do historii jak małe arcydzieła. Nie myślałem jednak, że będzie to, aż tak korzystny krok - w wielu aspektach:

- "leniwy ateista" ma okazję poczytać prawie naukową krytykę tego wywiadu zachodząc na blog Eine ("Częściowe prawdy na salonie 24" - http://autodafe.salon24.pl/index.html)

- KJWojtas - popatrzy krytycznie sam na siebie (mam nadzieję)

- tichy - skoncentruje się i da "godny odpór" Atejowi

- ja - dowiedziałem się ... ale przeczytajcie sami ten maleńki cytat z notatki Eine:

Jeszcze lepiej rozumie W.Sztumski, Einsteina teorię względności: wszystko jest względne, wszystko zależy od układu odniesienia.

Biedny, naczytał się fizyki z dodatku naukowego redaktora Ciesielskiego w GW i nie wie o tym ,że właśnie dlatego uważa się Einsteina za geniusza, ponieważ wykrył on istnienie własności przyrody absolutnych, a nie – relatywnych, niezależnych od dowolnego układu odniesienia, i że nic tak nie wkurzało starego Alberta, jak nazwa nadana jego fizyce, a wymyślona przez jakiegoś głupka z NYT-u po przeprowadzeniu wywiadu z fizykiem.

Szkoda tylko, że ten zdyscyplinowany do tej pory publicysta nie zamieścił zsyłki do tej informacji oraz nie obiecał, że rozwinie ten właśnie wątek.

P.S. Przy okazji pozwolę sobie zauważyć, że na studiach praktycznie przekonywano mnie do względności teorii wielkiego Alberta, a było to tak:

Zajęcia z chemii nieorganicznej. Prowadzi błyskotliwy wykładowca - "marcowy docent", a słucha między innymi, dociekliwy (niestety tylko czasami) student, autor tej notatki.

W pewien moment pada pytanie: Panie docencie, a jak się to ma do teorii względności?

Cisza! Maleńka konsternacja i słyszę: Jeśli ja wsadzę Panu palec w nos, to ja będę mógł powiedzieć, że mam palec w nosie i Pan będzie mógł powiedzieć, że Pan ma palec w nosie. Czy tak?

Potwierdziłem. Docent kontynuował wyjaśnienie:  Widzi Pan te drzwi (do auli)? Widzę. Idż Pan na zewnątrz, a gdy ja je zamknę, to złap Pan na chwilę za klamkę i pomyśl Pan, że i ja mam klamkę w ręce i Pan ma klamkę w ręce i ja jestem za drzwiami i Pan jest jest za drzwiami.

Następnie zostaw Pan tą klamkę w spokoju i nie wracaj Pan na mój wykład do następnego tygodnia.

Nigdy więcej nie miałem problemów z teoriami względności. :)