B. Paralelne przystosowania do środowiska

 

Znany jest szereg dobrze udokumentowanych przykładów zadziwiających paralelizmów wśród różnych organizmów, kiedy to organizmy te pod wpływem podobnego środowiska podobnie reagowały, dostosowując się do niego. W tym przypadku paralelizm jest odpowiedzią na podobne selekcyjne naciski. Otwarte jest pytanie o genezę tego typu przystosowań – czy wytwarzają się one zgodnie ze scenariuszem neodarwinowskim (mikroewolucja), czy też odpowiadają za to mechanizmy „aktywne”, teleologiczne. Piotr Lenartowicz i Jolanta Koszteyn dają przykład takiego paralelizmu:

 

"Niedawno Losos i współpracownicy opublikowali wyniki badań nad populacjami jaszczurek z rodzajuAnolis, którymi zasiedlono kilkanaście małych wysepek na Karaibach. Na każdej wysepce, w okresie 10-14 lat, doszło do zróżnicowania formy wyjściowej tak, że pojawiły się liczne tzw. ekomorfy, a więc formy o różnej skali rozmiarów ciała i różnej proporcji jego części, oparte jednak na bardzo podobnej ogólnej zasadzie funkcjonowania organów. Praktycznie wszystkie były idealnie wyspecjalizowane w korzystaniu z jakiejś konkretnej niszy ekologicznej. Np. długość (względna) ich kończyn była różna zależnie od tego, czy rośliny, na których żerowały, miały cienkie, czy grubsze gałęzie. (...) W dodatku owe ekomorfy na jednej wysepce były prawie nierozróżnialne od ekomorfów na innej, posiadającej podobne warunki środowiskowe. Czyli w stosunkowo krótkim czasie – zupełnie niezależnie od siebie – na różnych wyspach powstały, z identycznej formy wyjściowej, takie same nowe, różnorodne wyspecjalizowane „podgatunki” lub „gatunki”. Były one ze sobą spokrewnione, ale ich ewolucja przebiegała niezależnie. Mimo to zaznaczył się uderzający „paralelizm” w rozwoju doskonałości funkcjonalnej." [1]

 

Interesujący opis tego typu zjawisk przytacza też January Weiner:

 

"Porównanie gatunków ptaków, tworzących zespoły podobnych, nizinnych lasów równikowych w Panamie (Ameryka Środkowa) i w Liberii (Afryka Zachodnia), dokonane w 1975 r. przez dwoje amerykańskich ekologów, Jamesa R. Karra i Frances C. Jamesa, było wzorem dla innych podobnych opracowań. Autorzy ci zbadali kilkaset gatunków ptaków, obserwując w terenie ich obyczaje (preferowane biotopy, sposób żerowania), a następnie zmierzyli wiele cech morfologicznych każdego z nich. Zauważyli charakterystyczne cechy w budowie ciała, związane ze sposobem życia (np. leśne gołębie żerujące na ziemi są mniejsze, mają krótsze skrzydła, a za to dłuższe nogi niż gatunki, które żerują w koronach drzew; dzioborożce owadożerne mają skrzydła krótsze niż gatunki owocożerne, a dzioby zimorodków odżywiających się owadami są cieńsze niż u tych, które polują na ryby). Porównując przedstawicieli fauny różnych kontynentów Karr i James stwierdzili, że istnieje silna konwergencja gatunków o podobnym trybie życia, mimo różnic taksonomicznych, natomiast gatunki filogenetycznie spokrewnione mogą wykazywać różnice. Ponadto, w oddalonych geograficznie i taksonomicznie zespołach tropikalnych ptaków leśnych wyodrębniają się konwergentne gildie gatunków o podobnym sposobie zdobywania pokarmu.

 

Morfologiczne podobieństwa udokumentowano u różnych grup niespokrewnionych organizmów. Na przykład roślinność typu śródziemnomorskiego: europejska macchia, południowoafrykański fynbos, kalifornijski chaparral, czilijski matarral i kwongan w południowo-zachodniej Australii wykazują uderzające konwergencje w pokroju, morfologii liści i fizjologii gatunków tworzących te zbiorowiska." [2]

 

Lenartowicz i Koszteyn zauważają, że doszukiwanie się genezy takich zjawisk w przypadkowych mutacjach, wiodących do takich adaptacji przez „gorzej przystosowane” formy, jest nieporozumieniem:

 

"Trudno tu podtrzymywać hipotezę o rzekomym powstawaniu wielkiej liczby „nieudaczników” i eliminowaniu ich przez śmierć. Jest to, innymi słowy, dobry przykład zjawiska ewolucji, ale niekoniecznie ewolucji typu darwinowskiego. (...) Zakładanych przez darwinizm form „nieudanych” nie znajduje ani biologia, ani paleontologia." [3]

 

Neodarwinowskie wyjaśnienia powstawania adaptacji nie podobają się też Jamesowi Shapiro, biochemikowi z Departamentu Biochemii i Biologii Molekularnej Uniwersytetu Chicagowskiego. Sugeruje on aktywne reagowanie organizmów (łącznie z celową modyfikacją genomów) w odpowiedzi na aktualne wymagania środowiska:

 

"Ewolucyjna zmiana w genomie następuje w procesie naturalnej inżynierii genetycznej. Systemowa organizacja genomu oznacza, że nowe funkcje powstają przez rearanżacje – wycinanie i łączenie – genetycznych modułów. Żywe komórki posiadają ruchome genetyczne elementy i inne biochemiczne funkcje, którymi przeprowadzają zasadnicze rearanżacje DNA. Komórki sterują aktywacją funkcji naturalnej inżynierii genetycznej. Tak więc komórki posiadają zdolność do znacznej reorganizacji genomu w odpowiedzi na ewolucyjny kryzys. Ponadto zmiany w procesie naturalnej inżynierii genetycznej nie są w naturze ani przypadkowe, ani ograniczone do jednego miejsca w genomie, co znaczy, że proces ten może wytwarzać nowe oddzielne systemy (multilocus) i nowe architektury genomowego systemu." [4]

 

Podsumowanie

 

Konwergencję i paralelizm można interpretować rozmaicie. Nie wydaje się jednak, by ewolucjonistyczna interpretacja konwergencji przewyższała w czymkolwiek interpretację, bazującą na wspólnym projekcie. Ta druga wydaje się – z przyczyn rozpatrzonych powyżej – bardziej wiarygodna, spójna i prostsza od ewolucyjnego rozumienia konwergencji. Dla kreacjonistów otwiera to pole programom badawczym usiłującym zgłębić przynajmniej dwa zagadnienia:

 

1. Zdefiniowanie i wytyczanie różnic pomiędzy konwergencją (wspólnym projektem) a paralelizmem (podobieństwami wynikającymi z przystosowywania się do podobnego środowiska).

 

2. Poszukiwanie źródła paralelizmu, tj. czy za zjawisko to odpowiadają mechanizmy neodarwinowskie (mikroewolucja), czy też teleologiczne, tj. organizmy potrafią przebudowywać swoją morfologię celowo w odpowiedzi na zmiany środowiska (przy czym chodzi zarówno o badanie przyczyny takiej dynamiki, jak i jej potencjalnych granic).

Michał Ostrowski

 

[Na Początku... 2003, vol. 11, nr 9-10 (172-173), s. 342-364]

 

---