Rozmyślania nad popkulturą i narodem

Podczas lektury tekstu Macieja Gduli o „czasach powojennych” natknąłem się na coś, co mnie zastanowiło. Gdula na wstępie opisuje swoje wspomnienia z dzieciństwa. Pisze, że w dowcipach o Polaku, Ruskim i Niemcu zawsze najgłupszym był ten ostatni. Nieco mnie to zdziwiło, bo przecież dość dobrze pamiętam z dzieciństwa, że najgłupszym zawsze był Ruski. Sytuacja znajduje swoje wyjaśnienie w naszej różnicy wieku. Moje dzieciństwo przypada na połowę lat 90. Szalona wolność, w końcu można było się odkuć. Mieszkałem wówczas na skraju Puszczy Białowieskiej. Połowa moich podwórkowych kumpli miała końcówkę nazwiska „uk” i aby się przeżegnać używali nie tej ręki, co trzeba. Nawiasem mówiąc nie przypominam sobie żadnej historii z wzajemnymi animozjami na tle pochodzeniowo-religijnym. Jedyne, co pamiętam z tego okresu, a czego osnowę stanowiły różnice religijne, to było moje współczucie dla kolegów, którzy musieli długo stać podczas prawosławnych mszy. Oni również śmiali się z „Ruskiego”.

Gdula pisze o czymś ciekawym jeszcze. Pisze o zabawach w wojnę. Pamiętam dobrze z dzieciństwa: nie żyjesz! – Nie! To tylko powierzchowna rana! Każdy chciał mieć dubeltówkę, a dobranie właściwego kija nie było łatwe. Najzdolniejszy kolega zbijał bronie z desek. Miały nawet cyngle. I przeciwnicy. Dla Gduli przeciwnikami byli Niemcy. Dla nas też. Najczęściej były to zabawy w wyimaginowanego przeciwnika, bo któż chciałby być Szkopem? Nie pamiętam walk z „Ruskimi”. Najciekawszym jednak jest to, że naszym najczęstszym przeciwnikiem były „Żółtki”. To nie postdrugowojenne narracje najsilniej wpływały na naszą tożsamość, tylko „Drużyna A”, a przede wszystkim Rambo. Byliśmy dziećmi telewizji, a nie dziećmi opowiadań o heroicznych losach naszych dziadków. Można na to pomstować – choć ja osobiście powodów po temu nie widzę – ale dzieci, które dorastały w czasie przypadającym na eksplozję środków masowego przekazu i te, od nas młodsze, dorastające w czasie eksplozji technologii informacyjnych jako bardziej realne odczuwają telewizyjne i komputerowe symulacje niż narodowe narracje. Nasza tożsamość, to tożsamość stworzona przez Rambo. Popkultura przykrywa (przykryła?) stare etniczne tożsamości oferując inny rodzaj doświadczenia.

Mały Powstaniec, który według słów Marii Janion – z którymi zresztą się zgadzam – odrealnia wojnę i przedstawia ją jako wielką przygodę w ten sam sposób jak popkulturowe wzorce superbohaterów, którzy odnoszą jedynie „powierzchowne rany”. Konkurencja na rynku wielkiej przygody w hipermarkecie kultury jest między nimi równa. Kto wygra ten stworzy tożsamość. Jeśli patriotyzm martyrologiczny ma bitwę o tożsamość wygrywać musi stosować to samo instrumentarium, co Rambo. I znowu powrót o Janion: konserwatyści z twórcami popkultury mogą sobie podać rękę. Etniczność umiera. Ostał się Rambo.