Polska strategia przetrwania

Od biernego oczekiwania do aktywnego realizmu

W okresach głębokich przesileń geopolitycznych najłatwiej popaść w jedną z dwóch skrajności. Pierwszą jest romantyczna wiara, że odważny gest lub emocjonalny zryw odwróci bieg historii. Drugą – przekonanie, że nie pozostaje nic innego, jak przeczekać burzę i liczyć na to, że świat sam ułoży się na nowo.

Obie postawy prowadzą do utraty podmiotowości.

W dyskusjach dotyczących współczesnej sytuacji geopolitycznej często powraca postulat nieangażowania się w konflikty mocarstw oraz zachowania narodowych zasobów do czasu zmiany układu sił. Jest to cenna przestroga. Polska nie powinna stawać się narzędziem realizacji cudzych interesów ani teatrem zastępczych konfliktów. Sama ostrożność nie może jednak stać się pełną strategią państwową.

Historia uczy, że narody nie odzyskują siły dlatego, że świat stworzył im dogodną okazję. Wykorzystują okazję dlatego, że przez lata przygotowywały się do jej nadejścia.

Polska szkoła aktywnego realizmu

Czołowi polscy myśliciele realistyczni — od XIX-wiecznych stańczyków, przez Romana Dmowskiego i Adolfa Bocheńskiego, po współczesnych analityków — wskazywali konkretne filary budowania suwerenności bez popadania w skrajności.

„Polityka narodowa” i narodowy egoizm

Roman Dmowski odrzucał zarówno romantyczny zryw (który uważał za bezmyślne marnowanie zasobów), jak i bierność. W pracach „Myśli nowoczesnego Polaka” oraz „Polityka polska i odbudowanie państwa” sformułował fundamentalne zasady polskiego realizmu:

• Podmiotowość (narodowy egoizm): Naród nie może być „klientem” ani „kibicem” jakiegokolwiek mocarstwa. Musi precyzyjnie zdefiniować własny interes egzystencjalny i nie liczyć na wdzięczność czy altruizm w polityce międzynarodowej.

• Praca nad jakością społeczeństwa: Dmowski uważał, że suwerenność wykuwa się od wewnątrz. Zanim wyjdzie się na zewnątrz, naród musi stworzyć nowoczesną strukturę społeczną, wykształcić silny stan średni, zbudować niezależność gospodarczą i wdrożyć dyscyplinę polityczną.

• Wykorzystywanie koniunktury: W odróżnieniu od biernej postawy, Dmowski uważał, że układ sił na świecie trzeba aktywnie badać i stale przygotowywać własne atuty. W momencie kryzysu mocarstw należy wejść do gry jako zorganizowana i gotowa siła — co udowodnił dyplomatycznie w latach 1914–1918 w Paryżu.

Chłodny bilans sił i elastyczność geostrategiczna

Adolf Bocheński w monumentalnym dziele „Między Niemcami a Rosją” (1937) poddał bezwzględnej krytyce polską politykę zagraniczną okresu międzywojennego, pokazując różnicę między prawdziwym realizmem a doktrynierstwem:

• Zasada równowagi i podsycania sprzeczności: Państwo o średnim potencjale, położone między potęgami, nie może siedzieć cicho. Jego zadaniem jest prowadzenie ciągłej gry dyplomatycznej, która uniemożliwia porozumienie się sąsiadów ponad jego głowami.

• Antydoktrynalność: Bierność wynika często z przywiązania do jednej wizji świata. Bocheński postulował skrajny pragmatyzm: sojusze są wyłącznie instrumentem. Jeśli zmienia się układ sił, Polska musi natychmiast korygować swój kurs, odrzucając sentymenty i dogmaty ideologiczne.

• Własna siła odstraszania: Warunkiem prowadzenia jakiejkolwiek skutecznej dyplomacji jest posiadanie realnego atutu (wojskowego lub gospodarczego), który sprawia, że agresja staje się dla przeciwnika nieopłacalna.

Realizm prawno-gospodarczy

Przedstawiciele krakowskich stańczyków (m.in. Michał Bobrzyński) oraz publicyści tacy jak Stanisław Cat-Mackiewicz kładli nacisk na czynnik instytucjonalny i gospodarczy:

• Praworządność i sprawność instytucji: Państwo słabe wewnętrznie, w którym panuje chaos prawny i brak ciągłości decyzyjnej, zawsze stanie się żerowiskiem dla sąsiadów. Tworzenie sprawnie działającej administracji to pierwszy i kluczowy akt geopolityczny.

• Siła materialna ponad ideologię: Suwerenność nie wynika z faktu posiadania racji moralnej, lecz z liczby fabryk, infrastruktury, kapitału i dobrze wyszkolonych rezerw.

Współcześni realiści: Realizm krytyczny i socjocybernetyka

Współczesny nurt polskiego realizmu politycznego, socjocybernetyki oraz publicystyki geostrategicznej — reprezentowany m.in. przez dr. Leszka Sykulskiego, dr Magdalenę Ziętek-Wielomską oraz Tomasza Grygucia (Pan Nikt) — adaptuje założenia chłodnej analizy do wyzwań XXI wieku:

• Prymat interesu egzystencjalnego i suwerenność informacyjna: Głównym punktem wyjścia jest ochrona tkanki narodowej, potencjału biologicznego oraz instytucji państwa. Dr M. Ziętek-Wielomska akcentuje przy tym konieczność budowania autonomii sterowniczej — państwo suwerenne to takie, które tworzy własną narrację, opiera się na naukowym poznaniu rzeczywistości i nie daje się dezinformować zewnętrznym ośrodkom władzy.

• Odwirusowanie polityki z mitów i neokolonializmu: Nurt ten dokonuje bezwzględnego rozrachunku z polskim romantyzmem politycznym oraz uległością wobec globalnych elit i ponadnarodowych korporacji. Bezrefleksyjna realizacja cudzych agend zamienia Polskę w przestrzeń eksploatacji gospodarczej i ideologicznej.

• Sprzeciw wobec roli „strefy zderzeniowej”: Eksponuje się konieczność unikania sytuacji, w której Polska staje się teatrem działań wojennych lub państwem buforowym w imię interesów zewnętrznych mocarstw. Postuluje się zachowanie dystansu geostrategicznego, chłodną kalkulację zysków i strat oraz elastyczne, pragmatyczne podejście do relacji międzynarodowych.

Pasywny fatalizm

Strategia ograniczająca się do nieangażowania w cudze wojny może zmniejszać ryzyko, ale sama nie tworzy nowych możliwości.

Nie można wyhodować elit, siedząc i patrząc w niebo.

Elity polityczne, dyplomatyczne, gospodarcze czy analityczne powstają wyłącznie poprzez praktykę, organizowanie się, zdobywanie doświadczenia i odpowiedzialność za konkretne przedsięwzięcia.

Naród, który przez lata jedynie czeka, nie odzyskuje siły. Traci kompetencje. Dlatego okres geopolitycznych turbulencji powinien być traktowany jako czas intensywnego przygotowania, a nie politycznego uśpienia.

Co robić?

Aktywna strategia przetrwania nie polega na oczekiwaniu na zmianę świata, lecz na zwiększaniu własnej zdolności działania niezależnie od okoliczności. Przejście od biernego przeczekania do aktywnej pracy wymaga podjęcia konkretnych działań:

• budowania niezależnych środowisk intelektualnych i eksperckich (Klub Myśli Polskiej, Projekt Prometeo)

• rozwijania edukacji strategicznej i obywatelskiej (m.in. w oparciu o model Imopexis i program Wedukacji Domowej),

• wzmacniania lokalnych wspólnot i kapitału społecznego (inicjatywy typu Braterstwa Ludzi Wolnych, Unia Rdzennych Suwerenów, Spółdzielnia Świetlik i Lokalne Grupy Działania),

• tworzenia niezależnych ośrodków analitycznych i mediów (jak Narodowa Akademia Informacyjna czy PL1 TV),

• rozwijania krajowych kompetencji technologicznych, gospodarczych i organizacyjnych.

Wszystkie wymienione działania mają wspólny cel: zwiększanie autonomii sterowniczej społeczeństwa. Nie chodzi o izolację od świata, lecz o zdolność samodzielnego rozpoznawania sytuacji, formułowania własnych celów i podejmowania decyzji zgodnych z interesem narodowym. Im większa liczba środowisk zdolnych do samodzielnego działania, tym większa odporność całego organizmu społecznego.

Odpowiedź syntropijna: Budowa homeostatu rozproszonego

Homeostat rozproszony oznacza sieć wielu autonomicznych ośrodków zdolnych do samodzielnego podtrzymywania ładu, przekazywania wiedzy oraz współpracy bez konieczności istnienia jednego centralnego regulatora.

W sytuacji braku efektywnego regulatora centralnego oraz paraliżu instytucji państwowych pojawia się przestrzeń dla homeostatu rozproszonego. W warunkach chaosu i wysokiego poziomu entropii politycznej to właśnie on staje się realnym mechanizmem odbudowy.

Realna zmiana nigdy nie wychodzi z mas. 

Historia pokazuje, że rozpoczyna się od niewielkich grup ludzi, którzy potrafią się odnaleźć, zbudować zaufanie i rozpocząć współpracę. To właśnie one, rozproszone i często niewidoczne dla systemu, mają największą zdolność przetrwania oraz scalenia całości.

Polska neuronowa – rekalibracja w praktyce

Przyszłość nie należy ani do samotnych bohaterów, ani do scentralizowanych struktur opartych wyłącznie na jednym ośrodku decyzyjnym.

Odporność zapewnia sieć.

Polska potrzebuje tysięcy lokalnych mikro-homeostatów – rodzin świadomie wychowujących dzieci, wspólnot budujących więzi społeczne, środowisk edukacyjnych przekazujących wiedzę, przedsiębiorców tworzących niezależny kapitał, analityków rozwijających własną myśl strategiczną oraz mediów zdolnych do prowadzenia suwerennej debaty.

Tak zbudowana sieć przypomina układ nerwowy – wiele autonomicznych ośrodków połączonych wspólnym kodem wartości i zdolnych do wzajemnego wzmacniania.

Tak jak uszkodzenie pojedynczego neuronu nie niszczy całego mózgu, tak rozproszona struktura społeczna zachowuje zdolność działania nawet wtedy, gdy część jej elementów zostanie sparaliżowana.

W praktyce oznacza to:

1. Lokalne wspólnoty o jasnym kodzie wartości i wysokim wzajemnym zaufaniu.

2. Niezależne kanały informacji odporne na zewnętrzne wstrząsy i dezinformację.

3. Edukację pozasystemową opartą na dorobku polskiej szkoły cybernetycznej.

4. Organizm gospodarczy oparty na relacjach, kooperacji i lokalnym kapitale.

Dziedzictwo Kosseckiego 

Po delegalizacji Partii X docent Józef Kossecki w 1998 roku powołał Narodową Akademię Informacyjną. W perspektywie zbliżającej się trzydziestej rocznicy jej powstania warto postawić pytanie, czy nie nadszedł czas na stworzenie wszechpolskiego środowiska szkoleniowo-analitycznego rozwijającego polską szkołę cybernetyczną i realizm polityczny.

Polska strategia przetrwania nie polega na czekaniu, aż historia da nam szansę. Polega na takim przygotowaniu narodu, aby potrafił tę szansę wykorzystać. Jest strategią konserwatywnej budowy siły. Gdy okno geopolitycznych możliwości zostanie otwarte Polska będzie dysponowała ludźmi, wiedzą, instytucjami i wolą działania.