Assasyni - duchy śmierci

Jednym z największych cierpień, 
jakich doznaje natura ludzka
jest cierpienie wywołane przez
                              nową ideę…

                            / Walter Bagehot /


Zarówno twarde kanony, jak i sama religia  i s l a m  dziś przeciętnemu Europejczykowi najprawdopodobniej kojarzy się z bezwzględnym patriarchatem, a nawet ślepym wręcz posłuszeństwem i jednością, oraz bezsprzeczną mizoginią (1). Wyznanie to, od momentu gdy tylko miało jednak szansę zaistnieć wśród szerokich rzesz ubogich i prostych pasterzy rozległych terenów pustynnych północnych rubieży Półwyspu Arabskiego (2) oraz Azji Mniejszej (3), rozprzestrzeniało się w formie klasycznie najprostszych nauk i przekazów wiary w znanym im (a więc najbliższym) codziennym języku, kulturze i tradycjach. Więcej, powielało od swojego zarania jakże cenną w trudnych warunkach codziennej egzystencji, a bardzo zbliżoną do rzeczywistości: równość, miłość i braterstwo. Głównym nauczającym owych przejrzystych zasad nowej religii, postrzegany był jakoby boski wysłannik arabskiego boga Allaha, prorok Mahomet. Pozostawał więc nie tylko ich bezpośrednim przewodnikiem duchowym, ale przede wszystkim społecznym ale i gospodarczym oraz politycznym. Nie bez znaczenia dla wiernych zapewne jawił się fakt, iż ten „na wpół-boski” człowiek, żył normalnie wśród nich, w niezwykle skromnych, jak i oni warunkach. Nie posługiwał się, i nie korzystał z żadnych wywyższających go przywilejów, tytułów, majątku, specjalnych atrybutów władzy, najmniejszego przepychu, ewentualnej służby… Kreowany przez niego zarys wiary, bezsprzecznie w sposób dojrzały wykorzystywał i wyraźnie górował nad odwiecznym konfliktem chrześcijaństwa – sporem o boską ale i ludzką naturę głoszącego katolicką religię – Jezusa Chrystusa (także proroka ?!) Mimo to, według znawców i autorytetów tej problematyki, islam ciągle po dziś dzień sam jako taki, stanowił i stanowi jednak najbardziej skłóconą i wewnętrznie podzieloną religię wśród wszystkich obecnych wyznań świata. Nigdy nie wykazywał ani spokojnej bezstronnej bierności, ani nawet nie zabiegał o nadanie sobie praw wyznania o charakterze kontemplacyjnym, wspartym podbudową medytacji bądź chociażby refleksji. Jego powstaniu zawsze towarzyszyła zarówno głęboka polityka społeczno-gospodarcza, oraz bezsprzecznie nierozłączne zjawisko konfliktu, wystąpień zbrojnych, a nawet całkiem szerokiej militaryzacji społecznej. Prorok Mahomet, przez cały okres swojej życiowej <misji> twierdził, iż stosowanie zbrojnej przemocy rzadko wprawdzie ostatecznie rozwiązuje zaistniały problem, ale za to zawsze stanowi niemalże podstawowe dostępne „narzędzie” dla wszystkich ogólnospołecznych dążeń społeczno-gospodarczo-politycznych. Klasycznym przykładem takiego rozumowania, był dokonany w roku 624 n.e. atak wojsk proroka na Mekkę. Gdy więc około roku 630 powrócił wreszcie na stałe do Mekki, nakazał wyznawcom głoszonej religii zniszczenie wszelkich obecnych w mieście, a czczonych dotychczas bożków, czyniąc jednocześnie z tejże wybranej siedziby ludzkiej – znacznej aglomeracji miejskiej, centralne miejsce kultu głoszonego nowego boga – Allaha dla nowej religii – islamu. 
Od najdawniejszych znanych nam czasów, człowieka otaczają i wciąż mu towarzyszą w tej lub innej formie bardziej lub mniej znane mity, podania, legendy… Wszystkie oczywiście mają charakterystyczną otoczkę wielkiej tajemnicy, aurę ukrytego sensu, a nawet poczucia niesamowitości. Jedne wydają się całkiem prawdopodobne, inne może tylko w jakiejś części, a niektóre są  kompletnymi i niedorzecznymi bajkami z pogranicza fantastyki i świata fikcji. Szczególnie jest to bardziej zawiłe i jeszcze głębiej tajemnicze gdy dotyczy obszarów wierzeń, zaczepiając o płaszczyzny kanonów towarzyszących im religii. Nie bez znaczenia także pozostaje przy tym strona świata, gdzie dane zjawisko lub to coś miało bądź ma miejsce… Ponadto w ogólnym mniemaniu, przynajmniej nas mieszkańców Europy z bardziej zindywidualizowaną postawą i zachowaniem, bardziej „od zawsze” chyba jednak pociąga i fascynuje ciągle obcy nam Wschód (obojętnie Bliski czy Daleki), jego egzotyka kultur, niezrozumiałego choć śpiewnego języka i obyczajów, tajemnica pogranicza innego wymiaru mieszanek tygla cywilizacji zanurzonych jednak w naszym wyraźnym przeciwieństwie – postawie wspólnoty i formalnej dążności ku zbiorowości…
Wśród bardzo licznych legend religii islamu, jej kolebki, jak i szerokiego świata arabskiego, spotykamy opowieści, a może tylko jednak mity, dotyczące Assasynów (dosłownie z jęz. franc.: zabójców, morderców) zwanych inaczej: Haszaszynami lub Nizarytami (4).  

Ile w nich prawdy, a ile przeinaczeń, na pewno pozostanie już chyba zamkniętą tajemnicą. Prawdopodobnie pierwsze bardziej znane nam większe wzmianki źródeł pisanych o słynnych arabskich zabójcach, pochodzą faktycznie dopiero z epoki średniowiecza, a ściślej z dalekowschodniej wyprawy słynnego kupca i podróżnika – Marco Polo (5) do Chin. To właśnie on wędrując przez tamte tereny, jak i w znacznym ich pobliżu, zbierał większość towarzyszących tym obszarom opowieści. Zapewne również w jego interpretacji zyskały one trochę przebarwienia i przeinaczeń, które nie zawsze musiały faktycznie mieć miejsce, być do końca ani obecne, ani prawdziwe. Generalnie – wszelkie te „sensacyjne wieści”, mają w sobie coś pośredniego i wspólnego z równie tajemniczymi na wzór japoński zabójcami ninja (6) choć to trochę przecież całkiem inna strona świata…. 
Czy faktycznie ich nazwa wzięła się od haszyszu (w jęz. arab. assasyn – pochodzi od: hasziszijjun, czyli zażywający haszysz), którym mieli prawdopodobnie raczyć się i odurzać, a następnie w tym narkotycznym amoku wykonywać swoje zadania, pozostaje już na pewno tylko ich słodką tajemnicą. Podobnie jak mieli dostępowali przed czy po wykonaniu zadania do „boskiego raju” w objęciach urokliwych hurys (arab.: dziewczyna bądź dziewica), również pozostaje to już na zawsze przed nami zakryte. Na pewno szereg zarzucanych im, bądź tylko przypisywanych wymyślnych historii i mordów ma swoje podłoże w nienawidzących ich nie mniej wojowniczych i równie dzikich jak i skrytych Turków Seldżuckich. Czy byli faktycznie zdecydowanymi przeciwnikami wiary chrześcijańskiej? Zapewne w jakimś stopniu tak, jak znani nam bliżej chrześcijanie w stosunku do nich. Po prostu wciąż pozostaje zagadką, części zachowanych, choć fragmentarycznie występujących przekazów z różnych stron i państw europejskich, choć nie tylko. W wielu sprawach i zamierzeniach, raczej wspierali działania równolegle postępujących z Europy wypraw krzyżowych mimo, iż hołdowali innemu niż chrześcijanie bogu. Sama organizacja i sposób ich życia nie wskazuje raczej na to, że była to zwykła „jakaś tam” grupka „bandytów” czyszczących szeregi z niewiernych. Jeżeli chodzi o dokonywane mordy jak i zabójstwa, należałoby najprawdopodobniej podejść do problemu z perspektywy takiej, iż dokonywanie ich było raczej w tym czasookresie dość powszechne (?!). Może nawet „popularne” na wszystkich ówczesnych dworach, jak i w organizacjach, grupach, sektach, stowarzyszeniach, zakonach rycerskich… Można i należałoby również dopuścić także okoliczności, że często zbrodnie te były może częściej widowiskowymi samobójstwami w miejscach publicznych i na oczach szerokiej gawiedzi, jako forma konkretnego protestu przeciwko możnym, tyranom, władcom… I wreszcie jedna z końcowych ważnych kwestii, czy dokonywali tego wszystkiego „zawodowcy”? Otóż nigdzie, poza jakimiś wątpliwymi fragmentami, nie istnieje wyraźny ślad pisany, że tak naprawdę było. Rzeczywiste i faktyczne dokumentujące te zdarzenia wszelkie źródła pisane najprawdopodobniej zaginęły, bądź zostały celowo zniszczone w ich słynnej bibliotece twierdzy Alamut, w momencie upadku organizacji, bądź… celowo ukryte i jeszcze wciąż jednak nie odnalezione. Do dziś pozostają jedynie jakieś luźne, różne pojedyncze i zaledwie przypadkowe dokumenty na terenie przeróżnych państw charakterystycznego regionu, gdzie wypadki te mogły mieć swój czas,  bądź miały istotnie swoje miejsce…   
    Czy prawdziwe są opowieści, że jeszcze w wieku XIX jakoby potomkowie Assasynów zachowani zarówno na obszarach Indii, oraz Pakistanu, jak i ościennych terenach pobliskich pasm i łańcuchów górskich, wciąż aktywnie i dość skutecznie działali, niestety naprawdę nie wiadomo. Bezsprzecznym faktem pozostaje jakoby wciąż „z ich rąk” tajemnicza śmierć spotkała żyjącego ówcześnie francuskiego wojskowego archeologa tego obszaru, pułkownika Boutina.    
    Dość powszechna choć przedziwna fascynacja <klanem zabójców> trwała w najlepsze przez wiele stuleci. Gdzie i jak ukryto faktyczną prawdę, wciąż brak w miarę logicznej i jasnej odpowiedzi. Granica między fikcją a rzeczywistością, coraz bardziej się zaciera. Tym bardziej, iż kilka rzeczy najwyraźniej staje na przekór legendzie. Otóż Koran jako „święta” księga islamu, wyraźnie zabraniał i wciąż zabrania korzystania z używek typu bądź to alkohol, bądź inne (a więc i haszysz), ponieważ zgodnie z nauczaniem proroka Mahometa, wszelkie stosowane środki odurzające wywodzić się mają przecież od samego szatana. Według słów Koranu w oryginale: „O wy, którzy wierzycie! Wino, majsir (7) bałwany i strzały wróżbiarskie to obrzydliwość wynikająca z dzieła szatana. Unikajcie więc tego! Być może będziecie szczęśliwi! Szatan chce tylko rzucić między was nieprzyjaźń i zawiść przez wino i majsir i odwrócić was od wspominania Boga i od modlitwy. Czyż wy nie zaprzestaniecie!". Stąd wszelkie czynności zakazane, jak np. spożywanie wieprzowiny, zwano – chamr. Więcej, trzy główne islamskie szkoły prawne – malikicka, szaficka i hanbalicka – klasyfikują do tej kategorii nie tylko wino, ale wszystkie substancje wywołujące zaburzenia w świadomości człowieka: narkotyki i wszelkie środki odurzające. Choć oczywiście niektórzy mędrcy muzułmańscy  uważają, że alkohol w każdej innej postaci niż wino może być spożywany przez wyznawców islamu. Generalnie jednak prorok Mahomet głosił przecież pięć fundamentalnych filarów swojej wiary:
1)  ścisły monoteizm stanowiący wyzwanie dla chrześcijańskiej koncepcji Świętej Trójcy, a zdeklarowany w fundamentalnym dla wiary zwrocie: „Nie ma bóstwa prócz Boga (Allaha), a Mahomet jest jego wysłannikiem";
2) pielgrzymka do Mekki, czyli hadżdż, będąca spoiwem łączącym wszystkich wyznawców i zrównującym ich na czas pobytu w świętym mieście.
3) islam kładł przy tym szczególny nacisk na jałmużnę, czyli zakat. Każdy muzułmanin był zobowiązany oddać… 10 % swoich dóbr materialnych na użytek wiary.
4) codzienna obowiązkowa modlitwa 
5) post (ramadan) w wyznaczonych okresach w roku.
Sami wyznawcy tej wiary – muzułmanie, mieli generalnie naprawdę wielkie szczęście. Otóż gdy tworzyła się ich religia, cywilizacje Rzymu i Grecji były już w okresie największego kryzysu i sporu, a właściwie nieuchronnego końca ich istnienia. Przy czym nadchodząca Epoka Chrześcijaństwa w swojej genezie potrzebowało tylko… 300 lat, by stać się oficjalną religią Cesarstwa Rzymskiego. Muzułmanie tymczasem zbudowali nowoczesne, oświecone imperium, rozciągające się od Indii na wschodzie, aż do granic królestwa Franków na zachodzie, w okresie zaledwie… 100 lat. Więcej, gdy wydawało się, że nic nie jest już w stanie zatrzymać postępującej ekspansji islamu, największym wrogiem muzułmanów, okazali się oni sami… 
Mahomet stanowił bezsprzecznie wielką osobowość, którą po śmierci musiał ktoś zastąpić? Spory o to przywództwo, jak i spadek po proroku, rozbiły ten zdawałoby się monolit nowej religii, spowodowały podziały, wprowadziły od tego momentu większy niż w chrześcijaństwie konflikt teologiczny. Właśnie jedną z najbardziej bolesnych konsekwencji tych zmian, było powstanie organizacji (odłamu) nizarytów (assasynów), którzy mordowali bez najmniejszych zahamowani zarówno chrześcijan, jak i muzułmańskich współwyznawców. Wystarczyło przecież zaledwie 48 lat od śmierci Mahometa, jak i męczeńskiej śmierci czterech pierwszych kalifów oraz wnuka proroka, a religia islam rozpadła się na dwa wrogie sobie odłamy – szyicki (8) i sunnicki (9). W ciągu dwóch kolejnych wieków, islam przeszedł w ręce Sunnitów, natomiast Szyici zmuszeni zostali zejść do tzw. „podziemia”. Czuwanie nad powrotem siódmego imama, jak i nastanie rządów Mahdiego utrzymywało ismailitów w stanie stałej gotowości do walki. W XI wieku, na czele zbrojnego ramienia społeczności Nizarytów – Assasynów jako pierwszy stanął – Al-Hasan ibn As-Sabbah (10), późniejszy słynny <starzec z gór>. Zanim jednak przyjął kierowanie budowaną organizacją, dużo podróżował i obserwował. Najprawdopodobniej żywym owocem tych podróży, jak i dogłębnych wnikliwych przemyśleń wówczas, był zamysł stworzenia całej prężnej organizacji. Tworu specjalnie i ściśle dobieranego w masie ludzkiej, o masywnych fundamentach religijnych, wciąż podsycanej nienawiścią do każdej innej odmiany tej samej wiary, choć nie tylko – do innych wiar także. 
Pierwsze wyraźne ślady krwawej działalności assasynów odcisnęły się jeszcze w okresie drugiej połowy średniowiecza – w czasie słynnych natenczas wypraw krzyżowych (krucjat) (11) z Europy w obronie jakoby Grobu Pańskiego (12) i Ziemi Świętej (13), zajętej wtedy już przez rozległe imperium Arabów (obecnie wiemy, że faktyczne cele krucjat były zupełnie inne, a tylko „przykrywano” je walką o święte miejsca – chociażby walką z ogromnym ówczesnym przeludnieniem Europy, często powtarzającymi się chorobami, bądź wreszcie o wyjście poza Europę w celach wypraw odkrywczych i łupieżczych…). Ich pełna pogardy nazwa: assasyni, swoje początki wywodzi najprawdopodobniej z języka arabskiego określeniem ludzi mianem <raczących się> haszyszem – hasziszijja, oraz jako w pełni bezczelna ale dobitna nazwa skrajnie amoralnych bezbożników (w dobie współczesnej XXI wieku najbardziej chyba pasuje tu określenie: ćpun, narkoman). 

Bezsprzecznym początkiem tej inności dla Europy i chrześcijaństwa był mord jednego z ważnych rycerzy kontynuowanych natenczas wypraw krzyżowych, a mianowicie – rycerza  zakonu Templariuszy (14) – hrabiego Raymonda z Trypolisu (15). Faktem pozostaje, iż po tej śmierci, wybuchła otwarta już wojna pomiędzy Templariuszami, a Assasynami. Wojna była krwawa, długa i skuteczna o tyle, iż przez pewien czas organizacja uznała nawet wygraną europejskiego zakonu rycerskiego i płaciła mu nawet swoistą daninę. Mimo tego zaistniałego i rzeczywistego faktu, assasyni w dalszym nieprzerwanym ciągu prowadzili mordy przeciwników (na zlecenie) zarówno po swojej, jak i europejskiej stronie. Dowodem na to jest śmierć m.in. Konrada z Montferratu (16).
Nie do końca także pozostają dość zawiłe i tajemnicze kontakty ówczesnego angielskiego króla – Ryszarda Lwie Serce z assasynami w czasie jego obecności w trakcie krucjaty. Wiadomo tylko, iż niektóre ze stosowanych przez nich metod, przeniósł potem żywcem do Anglii.  
Kompletna legenda Assasynów, wskazuje po troszę mityczny, ale na pewno bardzo skomplikowany a nawet wprost tajemniczy (czasami w którąś stronę być może spaczony), choć tak naprawdę nie wiadomo czy w ogóle i na ile  prawdziwy obraz tej organizacji (związku ?!, bractwa ?!, grupy ?!, sekty ?!, zakonu ?!) profesjonalnych zabójców – najemników. Morderców stworzonych w oparciu o na pewno skrajny w poglądach religijny odłam muzułmanów irańskich - Isma’ilitów (17). Przy tym wszystkim, dość zawiła i na wskroś wciąż starannie mimo upływu czasu zakrywana, a może tylko w części nadal utajniona historia Assasynów, rozpoczyna swój bieg z przełomem XI-XII wieku. Ściślej, w momencie śmierci ówczesnego kalifa (18) tego obszaru: Nizar ibn Al-Mustansira (19) (okres władzy, lata: 1036-1094), gdy kolejnym dziedzicznym kalifem miał zostać jego najstarszy syn Nizar. Niestety, sprawujący wówczas tymczasowo władzę wezyr (20) Al-Afdal (21) pozbawił Nizara władzy i nakazał jego schwytanie. Na jego miejsce natomiast mianował „swojego” kalifa – przyrodniego brata Nizara, łatwiejszego i bardziej uległego do sterowania, wtedy już – swojego własnego szwagra Ahmada (okres sprawowania władzy: 1095-1101), którego dzień po śmierci ojca zmuszono do zawarcia związku małżeńskiego z siostrą wezyra, za co ten ostatni umieścił go na tronie Fatymidy (22) jako kalifa Al-Musta’li bi-Allah. Ścigany Nizar natomiast ukrył się natenczas w egipskiej Aleksandrii, gdzie wkrótce sam i za pomocą swoich zwolenników obwołał się kalifem i przyjął nazwę: Al-Mustafa li-Din Allah. Chaos władzy narzucanej tymczasem przez Al-Afdala powodował nieustanny rozłam wśród Izmailitów. Wówczas znaczna część irańskich Izmailitów odłączyła się od reszty, skupiając się tylko wokół postaci <swojego> kalifa, który złożył ślubowanie na wierność idei zmarłego ojca i syna oraz walkę z Al-Afdalem. Do tej walki zyskała ponadto wielu bliższych i dalszych sojuszników państwa arabskiego. Niestety, wciąż było to jednak trudne ze względu na brak chociaż jakiejkolwiek równowagi sił. W roku 1095, Nizar (syn) zmuszony został w końcu do poddania się i ujęty przez armię wezyra. Wówczas jego przyrodni brat, za namową wezyra, wydał na niego wyrok śmierci, który szybko i skrzętnie wykonano w Kairze. Nagła śmierć Nizara niestety nic nie ułatwiła, a wręcz przeciwnie – jeszcze bardziej skomplikowała cały zaistniały problem. Wynikało to z przyczyny pozostania po zamordowanym już wielu potomków, którzy w żaden sposób nie zamierzali, nie mogli i nie chcieli składać broni w walce o dobre imię swojego ojca, a tym bardziej dziadka (ostatni bunt wnuka Nizara miał miejsce nawet jeszcze w roku 1161). Od tej chwili, wszystkich zwolenników tej walki (krwawej zemsty?) zwano po prostu od zamordowanego kalifa:  n i z a r y t a m i.  Zwolenników jego mordercy – przyrodniego brata, zwano natomiast –  m u s t a l i t a m i.  Wiadomo także, że ten ostatni kalif, pełnił już władzę zarówno na płaszczyźnie religijnej, jak i politycznej oraz gospodarczej, stąd gremium go wspierające było początkowo znacznie szersze: głównie obszar Egiptu, Jemenu i zachodnich Indii. Przeciwny im ruch nizarytów, miał początkowo bardzo mało zwolenników. Jednak w miarę upływu czasu, poziom wsparcia przesuwał się coraz bardziej właśnie ku tym drugim. Nie bez znaczenia jak i nagłaśniania „echa społecznego” pozostawała od wtedy specjalna tajemnicza organizacja Assasynów. 
Potęga, wielkość i moc organizacji Assasynów oraz ich tajemniczość polegała nie tyle na bogactwie materialnym tej formacji, co na nieokreślonej aurze otaczającego ją wokół mistycyzmu, przerażenia, strachu a nawet granic tajemnicy aż do czarów, stosowaniu niecodziennego uzbrojenia, oraz technice i metodom prowadzonej walki. Generalnie całość, od roku 1162, jeszcze bardziej umacniał kolejny (drugi) „starzec z gór”:  Raszid ad Din Sinan (23). Członkowie assasynów, byli specjalnie dobranymi i szkolonymi „żołnierzami” charakteryzujący się ponadprzeciętnym fanatyzmem i bezgranicznym poświęceniem własnego zaangażowania w całą sprawę. Słynęli wszem i wobec z niespotykanej sprawności, karności i bezwarunkowego oddania wodzowi, braku możliwości jakiejkolwiek formy przekupstwa wobec nich, stosowania maksymalnego zastraszania, bezwzględnej i usilnej dążności do celu, iż nawet zagrożenie karą śmierci przyjmowali z radością i ochotą. Ponadto w swoim postępowaniu byli anty-sunnitami, zwalczającymi wszystko co wiązało się z oficjalną wyznawaną wówczas religią „państwową”. 
System organizacji assasin podzielony – był na podobieństwo wzoru rycerskiego zakonu templariuszy (?!). Naczelnym wodzem był – wielki mistrz (dai duat; zwany inaczej: misjonarz misjonarzy). Poniżej niego występowali tzw. „starsi rangą” obejmujący zarządzanie globalne, czyli dai kabir (koordynowali działaniami na szeroką skalę). Niżej nich ustanowiono dai (inaczej: misjonarz/wezwany; wtajemniczeni wyższego stopnia odpowiadający za prowadzenie szkoleń). Im z kolei podlegała kolejna grupa, którą dzielono: rafia (inaczej: towarzysz, tylko częściowo wtajemniczeni); fidai (inaczej: wierny, zaledwie wtajemniczany; z nich rekrutowano głównie zabójców do wykonywania zleceń); lasia (inaczej: aspirant; najniższy stopień wtajemniczenia). Całościowo wszyscy prowadzili działania w terenie. 
Wielka kolejna totalna wojna assasynów przeciwko Zachodowi (Europie i krzyżowcom) zaistniała od momentu, gdy wielki mistrz tej organizacji skierował swoich wysłanników do zabicia francuskiego króla – Ludwika IX świętego, który planował kolejną krucjatę w obronie Ziemi świętej. Wówczas najprawdopodobniej Templariusze żyjący natenczas w zgodzie z Assasynami wpłynęli na wielkiego mistrza by odwołał swoją misję. Dzięki czemu Europa zrezygnowała z wyprawy krzyżowej. 
Nawet należy przyjąć, iż ów perwszy <<starzec z gór>>, czyli Al-Hassan ibn as-Sabbah był, w pewnym oddaleniu czasu, twórcą pierwszego samozwańczego państewka „nowej” wiary izma’ilitów na terenie Iranu. Państewka, które zaistniało w obszarze: Alamut, Dajlamy oraz Rudbaru. Jego główną siedzibą i centralnym ośrodkiem pozostawał jednak Alamut (24). Grupa ta wyłączyła się spod zwierzchnictwa rodu Fatymidów w Egipcie, ślubując wierność władcom Alamutu. Więcej, przyjęła, iż rzeczywistym imamem (25) był tylko i wyłącznie Nizar (ojciec), który w chwili śmierci jednak nie umarł, a… przeszedł do ukrycia, uznając w domyśle, że nieobecny immam powróci za jakiś bliżej nieokreślony czas już jako – faktyczny mahdi (26) (zbawiciel). Straszliwe jednakże przeznaczenie organizacji Assasynów, było możliwe li tylko dzięki utrzymywaniu skrajnego i bezwzględnego terroru wewnątrz. Dzięki fanatycznym i głęboko oddanym członkom organizacji (głównie: fedai’nom (27)), którzy swoimi działaniami poszerzyli wkrótce władzę i wpływy o: Irak, Syrię, oraz Kuhistan (najprawdopodobniej region na terenie obecnego Afganistanu). Z tamtego odległego, bo pierwotnego okresu, zachował się nawet całościowy rejestr osobowy zamordowanych przez skrytobójców, a wywodzących się głównie z kręgu władz politycznych różnych ważnych i doniosłych postaci ówczesnego świata (głównie z obszaru Morza Śródziemnego, Bliskiego Wschodu, Euroazji). Wiadomo na pewno, że przez 33 lata władzy Hassana, zamordowano w ten sposób zaledwie… 50 osób (wśród nich m.in.: kalifa Fatymidy Al-Amira; wezyra Nizamal-Mulka; kalifa Abbasydy Al-Mustarszida). 
Pierwszy Wielki mistrz Assasynów - Hassan, jak i kolejni władcy utworzonego samoistnie państewka używali tytułu – hudżdża (w wolnym tłumaczeniu z arab.: „dowód, wskazówka” – co miało wskazywać przygotowującego wiernych na powrót  nieobecnego imama, który miał powrócić pomiędzy nich pod postacią zbawiciela). Owe państewko NIZARYTÓW mogło funkcjonować dzięki pokonaniu głównie Turków Seldżuckich (28), jak i ich zamożnych i wpływowych warstw panujących. Więcej, opanowano szereg różnej wielkości i przeznaczenia miejsc pogranicza, a wraz z nimi i wielu twierdz, m.in.:  Fars, Kerman, Mazandaran, Szahdiz oraz znaczne wielkością miasto – Tikrit.
Rozpatrując organizację Assasynów jako całość, należy jednak wciąż mieć na uwadze, iż była ona bezsprzecznie dwubiegunowa. Pierwszy „starzec z gór” – Al-Hassan ibn as-Sabbah budując ją, szczególny nacisk kładł na kwestie ideologiczne – wszystkie okoliczne zamki, osiedla, wsie i miasta obejmowano przede wszystkim schizmą isna’ilizmu – przy pomocy tzw. dai misjonarzy. Na pewno w swoim przekonaniu stosował i polecał głęboką falę terroru w stosunku do gromadzonych „wiernych”, gdyż podstępem i przebiegłością zdobył wtedy większość opanowanych twierdz począwszy od Alamut, poprzez Quhistan aż do Girdukh. Kolejny, czyli drugi „starzec z gór” natomiast – Raszid ad Din Sinan, przebudował organizację i umocnił w charakterze jej działalności. Otóż ze znacznym uchyleniem progu tajemniczości odkrył jej faktyczne przeznaczenie. Mówił już otwarcie o profesjonalizmie swoich „rzemieślników do wynajęcia”. 
Powracając do materiałów źródłowych, trudno pominąć fakt, iż organizacja Assasynów interesowała wielu władców państw europejskich. Wspomniany już powyżej – król Francji Ludwik IX święty, kazał według zapisów francuskiego kronikarza – Jana z Joinville, wysłać do nich na przykład szpiega – mnicha Iwo, by bliżej im się przyjrzeć i poznać ich techniki działania. Ten w roku 1250 wysłany został po klęsce krzyżowców francuskich na obszar Palestyny, z misją do tajnej grupy muzułmańskiej w górskich twierdzach Syrii dowodzonej przez <<starca z gór>>. Obserwował ich życie nastawione na bezwzględny mord „wybranych”, a może „wyznaczonych” przeciwników. Potwierdzał, że grupa była niezwykle karna wobec dowódcy, czym wywoływała prawdziwy szok i przerażenie zarówno wśród lokalnych władców, dostojników dworskich, jak i wśród zwykłej społeczności. Tym bardziej, iż <duchy śmierci> już od chwili śmierci proroka Mahometa wyznawali zasadę, że naznaczane im cele misji otwierają im bramy raju i wieczności. Zdrada, zadawanie skrytobójczej śmierci, fałsz, kłamstwo i obłuda, oraz…. najdoskonalszy z możliwych kunszt posługiwania się bronią powodował, że całe zawiłe, wciąż nieodbyte zjawisko – śmierć – uważali za zupełnie niewarte uwagi. 
Gdy około roku 1184 władzę nad Egiptem, Persją oraz Syrią przyjął trzeci z kolei potężny islamski sułtan tych terenów – Saladyn (tłum. z arab: „dobro wiary”; 1158-1193), odbijając z rąk „krzyżowców” Jerozolimę, rozpoczęło się faktyczne prześladowanie chrześcijan tych terenów. Aby jednak osiągnąć pełnię swojego panowania, musiał Saladyn pokonać dwie najważniejsze przeszkody: 
•    pierwszą stanowił rozległy ciąg powstających ciągle w okresie krzyżowców miniaturowych osobnych miast (grodów, zamków) – państewek zakładanych przez kolejne wyprawy krzyżowe wzdłuż brzegów morskich posiadanych (zdobytych) ziem; 
•    drugą, bardziej nieprzewidywalną (bo coraz bardziej niebezpieczną), tworzyła stale rozbudowywana właśnie coraz wyraźniej groźna organizacja assasynów zdecydowanych przeciwników obowiązującej oficjalnie wiary, którą bezwzględnie zwalczała. 
Assasyni kilkakrotnie próbowali nawet zabić Saladyna, niestety wydawałoby się bez powodzenia. W końcu pewnego ranka sułtan wierzący w potęgę swojej ochrony, znalazł w swoim łożu… zatruty sztylet na dowód, że można było to jednak zrobić, ale ostatecznie zdecydowano darować mu życie (może dlatego, że jednak trzymał swoisty porządek wśród przyjętej i wyznawanej wiary i jej kanonów – sam tworzył jakoby charakterystyczny „bicz boży” przeciwko niewiernym).   

Praktycznie okres lat 1221 – 1255, za panowania Al ad Din Muhammada (29), rolę <imama> postrzegano już jako zdefiniowanego w swojej istocie „czystego Boga”. Daty powyższe wskazują również, iż potęga i wielkość Nizarytów w swojej dotychczasowej postaci, zaczęła chylić się ku upadkowi. Zawładający wtedy tymi terenami  Mamelucy, wskazali na sułtana Baibarasa (30) Ten z kolei dokonał ostatecznego rozliczenia z organizacją Assasynów, stając się ich przeznaczeniem (w jęz. arab.: kismet) i „aniołem śmierci” (w jez. arab.: abu jahija).  Najpierw pokonał ich na polu walki, a następnie przymusił do stopniowego opuszczania podległych ziem i twierdz. Kolejny imam Nizarytów w latach 1255 – 1257 zmuszony był oddać Mongołom większość zajmowanych dotychczas twierdz Nizarytów (w sumie miało ich być jakoby około 50), a Mongołowie po tym fakcie polecili go po prostu zamordować. Ostatnia twierdza w rękach Nizarytów – Girdkuh, padła jednak dopiero w roku 1270. Wtedy też samozwańcze państewko Nizarytów formalnie przestało funkcjonować, wchodząc jako część składowa do imperium sułtana Baibarasa. Jednakże zgodnie z przyjętą już wcześniej tradycją, w momencie śmierci immama, ukryto jego małego wówczas syna – Szamsa ad-Dina Muhammada, którego obrano wkrótce kolejnym imamem (lata władzy: 1257 – 1310). Zaistniała sytuacja zagrożenia spowodowała, iż właśnie Nizaryci zmuszeni zostali do praktyki tzw. takijji (31). W tym czasie również wielu z nich dobrowolnie bądź pod przymusem emigrowało w różne bliższe lub dalsze strony od swoich rdzennych siedzib – pewne grupy przeszły zaledwie do Afganistanu. Pewne, powędrowały jeszcze dalej na tereny środkowej Azji, a jeszcze inne dotarły aż do Indii. Wiadomo jednakże, iż od momentu śmierci immama Szamsa ad-Dina Muhammada, w nie do końca precyzyjny dzisiaj sposób, pojawiły się dwie niezależne od siebie linie imamów: Muhammad Szahi oraz Kasim Szahi. W wieku XIX z tej drugiej linii – Kasim Szahi – wszyscy kolejni imamowie posługiwali się dziedzicznym tytułem → Aga Chan (32). 
Mongolski sułtan – Baibaras, gdy odebrał nizarytom w roku 1273 wszystkie ich zamki, łącznie z syryjską stolicą – Kahf, rozciągnął swój istniejący kalifat na Egipt, Persję oraz Syrię. Niestety jakoby „przy okazji” okazał się także „diabłem” (z jęz. arab. iblis)  dla europejskich rycerzy wyrzucając wtedy z Ziemi świętej także ostatecznie zakon rycerski – Templariuszy. 
Według istniejących, a pozostałych zestawień i wyliczeń, z końcem wieku XX na terenach Syrii, przebywało najprawdopodobniej około 15.000 nizaryckich wyznawców drugiej linii immama: Muhammuda Szahi. Ile natomiast było na tym obszarze wyznawców Agi Chana IV – nie określa się.

    Bezsprzecznie, jednym z najważniejszych wydarzeń w historii Nizarytów pozostaje upadek kolebki ruchu, twierdzy Alamut około roku 1257. Wtedy również, jakoby dla odbudowy wyniszczanego wyznania gminy religijnej, zyskali oni „nowych” wyznawców w postaci Indusów (33). Ludu wywodzącego się najprawdopodobniej z pierwszej połowy wieku XIII, którego protoplastą był niemalże mityczny Pir (34) czyli Szams ad-Din. Najsłynniejszym jednakże misjonarzem tego wyznania, był dopiero wnuk tego ostatniego – Pir Sadr ad-Din, zmarły najprawdopodobniej w początkach wieku XV. Za jego argumentowaną nauką pospieszyły znaczne ilości kupców wliczane do kasty Lukmana, (35) których wraz z upływem czasu nazywano – chodżami (nazwa ta obejmuje w dniu dzisiejszym niemalże większość „ludzi nauki”, teologów, urzędników, osoby otaczane powszechnym szacunkiem). Generalnie, znacząca większość obecnych nizarytów tego obszaru, do dzisiaj trudni się kupiectwem. Dotychczasowe wyznanie islamu w ich pojęciu faktycznie łączy w sobie zarówno kontekst religijny, jak i filozoficzny (synkretyzm) (36). Przy czym w ich wyobrażeniu, każdy imam pozostaje w rzeczywistości – awatarem (wcieleniem, ucieleśnieniem, przybraniem postaci) bogini Wisznu (37) jeżeli tego założenia natomiast nie uznaje, automatycznie skazuje się jakoby na kolejny ruch koła własnej reinkarnacji (38) Przy czym Koran, czasami prezentuje się nawet jako ostatnią część… hinduskich Wed (39).  
    Od około XV wieku, wielkie zamiary ideowe nizarytów odżyły na terenach obecnego Iranu, choć nie tylko. Bardzo często nizaryci ukrywali swoją wiarę jako wyznawcy sufizmu (40). Główną siedzibą ich życia wówczas pozostawał Andżudan, gdzie osadził się ich immam. Odradziła się natenczas także ich sztuka i literatura. Ukrywając pod pozorem działalności misyjnej, lokalizowała i w pełni kontrolowała „swoje” społeczeństwo, zbierając podatki składane dla immama. Gdy od około XVI wieku, kiedy władzę w Iranie przejęli szyiccy Safawidzi, nizaryci ograniczyli swoje praktyki wyznaniowe zaledwie do takijji. Jednakże wkrótce właśnie Safawidzi zostali bardzo gorliwymi immamami. Wiadomo, że około XVIII wieku, swoje ośrodki zaczęli przesuwać bardziej ku Szahr-i-Babak w prowincji Kerman, w pobliże szlaku hinduskich pielgrzymów. 
    Obecny przywódca państwa Izmailitów, wywodzi się z książęcego rodu Buzurgumida (czasy drugiego władcy – „starca z gór” z lat 1124 – 1138), którzy dowodzili  Assasynami. Jest pięćdziesiątą  osobą po Mahomecie o rodowodzie z jego linii pochodzenia – od fatymidzkich kalifów Egiptu i Alamut. Urodził się12 października 1971 roku i  nazywa się Rakim Aga Khan V. Jest wykształcony i mieszka na terenie Stanów Zjednoczonych. Jest powszechnie szanowaną postacią, zajmującą się biznesem oraz filantropią. Jego majątek w roku 2013 wyceniano na około 13,5 miliarda dolarów.

    Reasumując całość, należy chyba jeszcze odpowiedzieć na jedno nurtujące pytanie, a mianowicie: 
Czy można doszukiwać się wspólnego rodowodu, bądź tylko kontynuacji organizacji Assasin w obecnych działaniach tzw. państwa islamskiego i powszechne odnoszenie się do terroru ?  
Wielu autorów i badaczy problemu jednakże przeczy takim skojarzeniom, motywując to prawdziwymi i rzeczowymi zapisanymi argumentami posiadanymi swoje źródła w języku arabskim:
•    assasyni nigdy nie mordowali ludzi z powodu inności wyznawanej wiary, a tylko z powodu łamania jej kanonów zakazanych przez Koran, a znajdujący swój oddźwięk na płaszczyźnie społecznej, politycznej bądź gospodarczej, a wyrażanych poprzez styl i sposób sprawowanej władzy;
•    nigdy stosując terror nie kierowali go ani do kobiet, osób starszych, a już w ogóle kierując go ku dzieciom do dzieci;
•    nigdy nie niszczyli dobytku osób cywilnych;
•    nigdy nie było i nie ma żadnych pisanych dowodów na istnienie krwiożerczych assasynów i ich orgii z haszyszem
•    stosowane przez assasynów mordy „skrytobójcze” wobec polityków, władców czy dowódców, były w tamtym okresie metodami stosowanymi powszechnie na całym świecie i na wszystkich dworach świata
•    pierwszy „starzec z gór” był z wykształcenia teologiem, a przejmowane przez niego zamki fortyfikował według ówczesnej sztuki militarnej. Więcej, wszystkie te budowle były doskonale wyposażone i zaopatrzone jako „naukowe” biblioteki i laboratoria dla szerzenia nauki (miały ogromne ilości manuskryptów, dokumentów i przyrządów służących nauce)
•    assasyni byli już wtedy klasycznym przykładem szacunku i tolerancji wobec innych religii, kultur i cywilizacji
•    wręcz otwarcie sugerują, iż pierwsze europejskie większe wyprawy na Wschód demonizowały, wymyślały i dodawały „dreszcz emocji” ludności tych terenów dla subtelnej egzotyki swoich wypraw i jakoby najdziwniejszych trudów podróży…

Fragment z przysięgi „assasynów”:
"Tam, gdzie inni ślepo podążają za prawdą, ty pamiętaj, że nic nie jest prawdą... Tam, gdzie innych ogranicza moralność bądź prawo, ty pamiętaj, że wszystko jest dozwolone... Pracujemy w ciemności, by służyć światłu, jesteśmy assasynami... Nic nie jest prawdziwe, wszystko jest dozwolone..." 
                                                                                                                                                                                            
L i t e r a t u r a:
•    Bartlet W.B. Dzieje tajemnej sekty muzułmańskiej, Warszawa 2004.
•    Bergreen L., Marco Polo. Od Wenecji do Xanadu, przeł. M.Dziurosz, Poznań 2008.
•    Cummins J., Największe zagadki historii – nieznane wydarzenia, Warszawa 2009.
•    Daftary F., Ismailici. Zarys historii, Warszawa 2008.
•    Danecki J., Kultura islamu – słownik, Warszawa 1997.
•    Danecki J., Podstawowe wiadomości o islamie, Warszawa 1998.
•    Eliot P., Bractwa wojownicze, tajemne i złowrogie; organizacje magiczne, mistyczne i mordercze w historii, Warszawa 2005.
•    Encyklopedia Gazety Wyborczej, t. 1, Kraków 2005.
•    Encyklopedia Powszechna PWN, t. 1-5, Warszawa 1973-1989.
•    Farhad Daftary., Ismailici. Zarys historii, Warszawa 2008.
•    Gafurow B., Dzieje i kultura ludów Azji Centralnej. Warszawa 1978.
•    Grzenia J., Słownik nazw geograficznych z odmianą i wyrazami pochodnymi. Warszawa 2008.
•    Holt P.M., Bliski Wschód od wypraw krzyżowych do roku 1517, Warszawa 1993.
•    Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 1991.
•    Nicholson H., Templariusze, Warszawa 2005.
•    Nicolle D., Wojny za wiarę, Warszawa 2008.
•    Polo M., Opisanie świata, Warszawa 1975.
•    Sakowicz E., Kowalak W., Marin-Guzman R., Dialog chrześcijaństwa z islamem. Mahdyzm – muzułmański mesjanizm [w:] „Biuletyn misjologiczno-religioznawczy”, Nr 59/4, rok 1989.
•    Sourdel J.D., Cywilizacja islamu, Warszawa 1980.
•    Szpeta J., Walczak B. (red.), Słownik nauki religii, Poznań 1994.
•    Szymczak M. (red.), Słownik języka polskiego, t. 1-3, Warszawa 1978-1981.
•    Tubilewicz J., Kultura Japonii – słownik, Warszawa 1996.
•    www.bazhum.muzhp.pl 
•    www.cekawostkihistoryczne.pl 
•    www.focusnauka.pl 
•    www.google.com 
•    http://www.human.mie-u.ac.jp/en/projects/iga/index.html;
•    www.menway,interia.pl 
•    www.mediewalia.pl 
•    www.nauklove.pl 
•    https://www.polsatnews.pl/wiadomosc/2020-06-30/pierwszy-magister-studiow-ninja-uczyl-sie-sztuk-walki-i-cichego-chodzenia/?
•    www.religie.424.pl 
•    www.rp.pl 
•    www.wikipedia.org 
•    www.zakonasasynow.hpu.pl
•    www.zapytaj.onet.pl 

PRZYPISY:
(1)    Mizoginia – niechęć; patologiczny wstręt mężczyzn do kobiet. Źródło: M.Szymczak (red.), dz.cyt., t. 2, s. 189.
(2)    Arabski Półwysep inaczej: Dżazirat al-Arab – największy półwysep Azji między Morzem Czerwonym, Morzem Arabskim i Zatoką Perską. Połączony z kontynentem Niziną Mezopotamską oraz Wyżyną Syryjską. Łącznie około 3 mln km². Zawiera pokaźne złoża ropy naftowej oraz rozległe piaskowe pustynie: Ar-Rab, Al-Chali, An-Nafud, Ad-Dahna. Klimat zwrotnikowy suchy. Brak stałych rzek, roślinność półpustynna i pustynna. Na stokach gór – sawanny. W środku obszaru temp. Sięga +50° C. Uprawia się palmę daktylową, kawę oraz drzewa owocowe. Umiejscowiły się tu następujące kraje: Arabia Saudyjska, Bahrajn, Federacja Zjednoczonych Emiratów Arabskich, Jemen, Jemen Południowy, Katar, Kuwejt, Oman Źródło: Encyklopedia …, t. 1, s. 120..
(3)    Azja Mniejsza – obszar półwyspu między Morzem Śródziemnym, a Morzem Czarnym w południowo – zachodniej Euroazji, który oddziela od Europy Cieśnina Bosfor i Dardanele. Jej powierzchnia to około 500.000 km², przy czym generalnie około2/3 obszaru przynależy do państwa Turcja. Klimat podzwrotnikowy, wybrzeże łagodne, śródziemnomorskie, a wnętrze to suchy kontynent. Występują tu chłodne zimy i gorące lata. Linia głównych rzek to: Ceyhan, Kizilirmak, Sakarya, Seyhan. W cz. północno-zachodniej tektoniczne jeziora: Beysehir, Egrigir. Wzdłuż górzystego wybrzeża lasy bukowe i dębowe, wewnątrz obszaru – lasy sosnowe. Na wyżynach roślinność stepowa. Źródło: Encyklopedia …, t. 1, Warszawa 1973, s. 180.
(4)    Assasyni – z jęz. arab. Hashish; ` jęz. franc. „assassin” – morderca; zwani również Nizaryci (nazwa ta wywodzi się od nowej doktryny wiary zapoczątkowanej przez Hassana ibn Sabbaha, który uznał syna kalifa fatymidzkiego w Egipcie za – mahdiego – zbawiciela, który przyjdzie uratować świat). Jedna z sekt muzułmańskich wśród odłamu Szyitów powstała w okresie XI-XII ze skrajnego odłamu Izmailitów. Jej założycielem był Hasan Sabbah – wódz samozwańczego państewka i górskiej twierdzy Alamut (obecnie: Masuat) na terenie Iranu w górach Elbrus w pobliżu Morza Kaspijskiego. Sekta należała do bardzo prężnie zorganizowanych i posługiwała się skrajnym terrorem jako zasadniczą metodą walki. Specjalizowała się w wykonywaniu skrytobójczych śmierci. Według dawnych mitów i legend, do stałego a przyjętego w niej rytuału,  należało odurzanie się haszyszem. Szczególnie ostro zwalczali oni sunnickich Seldżuków panujących ówcześnie na terenach obecnego obszaru Iranu i Iraku. Zaznaczyła się szczególnie w okresie słynnych europejskich krucjat w obronie tzw. Ziemi Świętej i Grobu Pańskiego w Palestynie. Około połowy wieku XIII sekta assasynów została prawie całkowicie zlikwidowana, a na pewno znacznie zdziesiątkowana i rozbita, gdyż w roku 1256 twierdzę Alamut zdobyli i przejęli Mongołowie, a następnie zniszczyli ją doszczętnie Turcy Seldżuccy. Bardzo nieliczni zachowani członkowie przekazywali młodszym tradycję działania. Tradycje,  które przetrwały w szczątkowej postaci aż do chwili obecnej na terenach Syrii oraz Indii. Źródło: Encyklopedia…, t. 1, Warszawa 1973, s. 142.; www.google.pl ; www.wikipedia.pl [dostęp:  2020.01.17].; J.Danecki, Kultura islamu – słownik, Warszawa 1997, s. 149-150.
(5)    Marco Polo (1254-1324) – kupiec wenecki i podróżnik, który w wieku 17 lat był jednym z uczestników, pierwszej większej grupy ludzi Zachodu (rok 1271), którzy dotarli lądem do tzw. państwa środka – Chin w okresie końcowym średniowiecza. Oczywiście pierwsza, wcześniejsza podróż w region Azji, to najprawdopodobniej wyprawa Beniamina z Tudeli (rabin z Nawarry, który dotarł do Chin w latach 1160-1173). Następną była z polecenia papieża Innocentego IV jako misja ewangelizacji poprzez zakonników reguły franciszkanów: Giovanni di Piano de Carpinii oraz Polaka – Benedykta w latach 1245-1247 opisaną w dziele Liber Tartarorum zawarli w nim zachowania i kulturę Mongołów). Wyprawa trwała około 4 lat i wiozła prezenty dla wielkiego chana oraz święte oleje z Grobu Pańskiego by podjąć tam misję szerzenia chrześcijaństwa. W trakcie podróży Marco Polo po raz pierwszy zetknął się z sektą nizarytów (przyczyniając się do głoszenia dla złej sławy dla jej wyznawców0,  ale także z buddyzmem i zjawiskiem fatamorgany. Polo opisywał kulturę i zachowania mijanych narodów (łącznie z życiem seksualnym – m.in. udostępnianie w okolicach  Hami na noc gościom żon i córek lokalnych mieszkańców), oraz zwyczaje i życie zakonne klasztorów buddyjskich. Po raz pierwszy opisał także azbest i jego zastosowanie do produkcji tkanin na dwory królewskie. Pozostał u wielkiego chana przez około 17 lat, podróżując w jego imieniu po kraju i poza jego zagranice jako przedstawiciel i reprezentant. Ze wszystkim „nowym” chętnie się zapoznawał oraz barwnie opisywał (m.in. podróże po obecnym Półwyspie Indochińskim, Tybecie, Jawie, Sumatrze, Indii, Japonii; stosowaniu tatuażu, wyglądzie i potędze pereł oraz innych drogocennych kamieni, kuwady – wspólne z żoną przeżywanie połogu po porodzie; spotykanych dziwnych zwierzętach np. tygrysa oraz krokodyla; mieszance różnych religii – chrześcijaństwo, buddyzm, islam, konfucjonizm). Podróż powrotna do domu trwała zaledwie… 7 lat, w trakcie których Polo musiał spełnić jeszcze wiele różnych zadań i poleceń chana, stając się przy okazji wielkim żeglarzem. Gdy powrócił do domu w Wenecji w roku 1295, zastał tak akurat wojnę między Wenecją a Genuą, walczącymi o rynki zbytu. Brał w niej udział i dostał się do niewoli. W trakcie tej niewoli doprowadził do spisania wszystkiego co widział, doświadczył i przeżył w dziele „Opisanie świata”. Wydano je drukiem w 1477 roku w Norymberdze (z oryginału zachowało się tylko… 119 rękopisów). Oczywiście z jego cennych notatek żeglarskich korzystali prawie wszyscy późniejsi podróżnicy i odkrywcy – m.in. Vasco da Gama, Ferdynand Magellan, Krzysztof Kolumb. Do chwili obecnej trwają spory czy to opisał sam, czy kopiował różne ówczesne a dostępne sobie  źródła. Jest zapewne wiele niezgodności między tym co opisuje, a co naprawdę mogło mieć wówczas miejsce. Największy zarzut to – dlaczego nie wspominają o nim żadne źródła ani chińskie, ani inne skoro reprezentował samego cesarza i wielkiego chana. Źródło: L.Bergreen, Marco Polo. Od Wenecji do Xanadu, przeł. M.Dziurosz, Poznań 2008; J.Cummins, Największe zagadki historii – nieznane wydarzenia,
(6)    Ninja inaczej: shinobi, shinobi–no–mono -  najemnicy, tajni agenci feudalnej Japonii okresu Kamakura (lata 1185-1333) do okresu Edo (druga połowa XIX wieku). Organizację ninja stworzył najprawdopodobniej – Shingena Takede w okresie Sengoku. Ich wojownicy wywodzili się najprawdopodobniej z grup akuto (złoczyńcy, bandy zła). Specjalizowali się w działaniach specjalnych, wywiadowczych, gromadzenia informacji, skrytobójczym mordowaniu, posłannictwie. Charakteryzowali się ponadprzeciętną wytrzymałością i odpornością na ból, niewygody i wszelkie trudy, wciąż pozostając niewidocznymi… Zamieszkiwali odległe i dzikie okolice górskie, gdzie od młodości mogli nieustannie ćwiczyć i szkolić się w swojej specjalności  Nie byli samurajami, choć potem niektórzy możni, a nawet wielcy dowódcy (szogunowie) korzystający z ich usług, nazywali ich tak z zaznaczeniem jako <samurajowie niższej rangi>. Nie obowiązywał ich słynny samurajski kodeks bushido, dotyczący honoru i prowadzenia walki. Stąd opracowali własny system obrony-walki ninjutsu. Ich szkolenie obejmowało szeroki zakres dziedzin: od sposobu ubierania, żywienia, przekonywania i argumentacji do orientacji terenowej, medycyny, farmacji, astronomii, kosmologii, wróżbiarstwa, zasad i praw Natury, ziołolecznictwa oraz produkcji czarnego prochu włącznie. W miarę upływu czasu przedstawiano wojowników jako osoby skryte w czarnych lub czerwonych (by ukryć ewentualne zranienia) strojach z zakrytymi twarzami, biegle posługującymi się różnymi rodzajami broni (od kija i zwykłych narzędzi pracy chłopa rolnego począwszy, do skomplikowanych na dłonie i stopy pazurów, wymyślnych gwiazdek metalowych i sztyletów oraz łańcuchów skończywszy), oraz perfekcyjnej walki wręcz. Ponadto w swoim okryciu posiadali masę ukrytych rekwizytów i broni przydatnej do wykonania danego zadania, jak i na plecach umieszczony japoński miecz. Do tych grup należały czasami całe rodziny, w tym również kobiety, nazywane tajnym językiem - kunoichi . Źródło: www.google.com; www.wikipedia.pl; http://www.human.mie-u.ac.jp/en/projects/iga/index.html; https://www.polsatnews.pl/wiadomosc/2020-06-30/pierwszy-magister-studiow-ninja-uczyl-sie-sztuk-walki-i-cichego-chodzenia/?ref=zobacz_takze  [dostęp do wszystkich: 2020.01.17] 
(7)    Majsir – z arab. Łatwość, wygoda dostępu; Źródło: www.google.com; www.wikipedia.pl; [dostęp: 2020.01.17]
(8)    Szyici – z arabskiego: szi’at Ali; partia, stronnictwo Alego (zięć i stryjeczny brat proroka Mahometa), oraz jego potomków jako zwierzchników nad muzułmanami. W rzeczywistości Ali panował jako jeden z kalifów, choć jego potomkowie nigdy nie zdobyli władzy. Szyici zawsze byli przeciwnikami władzy sunnitów (dosłownie z arab. – ludzie tradycji i wspólnoty; zawsze w opozycji do szyitów i zawsze gotowi do prowadzenia wojny – dżihadu; Od początku lat 90 XX wieku obserwuje się tendencje dążące do pogodzenia obu nurtów). Z tego powodu zmuszeni byli do stosowania tajnych praktyk, dzięki czemu powstała koncepcja – takijji – rozwinięcia mistycyzmów i otaczania szczególną świętością imamów szyickich, następców Alego. Charakterystyczne dla szyitów jest oczekiwanie na ponowne przyjście ostatniego z imamów, pod postacią mahdiego – czyli zbawiciela całej ludzkości. Szyici odegrali w historii Islamu niezwykle ważną rolę jako jedna z podstawowych grup pozycyjnych wobec aktualnej władzy. Jednocześnie była to grupa wprowadzająca do islamu wiele nowych wartości kulturalnych. Oni właśnie spowodowali dojście do władzy drugiej dynastii władców – Abbasydów, jak również znaczne odnowienie islamu w świecie współczesnym, szczególnie po powstaniu niezależnego państwa szyitów w roku 1979 w Iranie. Różnice między ugrupowaniami szyickimi związane są liczbą potomków Alego uznawanych za imamów. Do ugrupowań szyickich należą: Imamici (największa grupa); uznają 12 imamów szyickich, z których ostatni zniknął w IX wieku. Szyizm imamicki panuje obecnie w Iranie. Imamitami są szyici w Iraku i niektórych krajach Zatoki Perskiej. Isma’ilici uznają 7 imamów. Ugrupowanie rozpadło się na wiele mniejszych grup, z których szczególnie ważni byli: Fatymidzi panujący w Egipcie w okresie X-XII wieku; Nizaryci działający w Iranie. Są twórcami religijnego  ugrupowania – druzi, nie zawsze uznani za odłam islamu. Zajdyci uznają tylko 4 imamów – ten odłam religijny przetrwał do dzisiaj w Jemenie.Od początku lat 90 XX wieku . Źródło:J.Danecki, dz.cyt., s. 183, oraz 177.
(9)    Sunnici – większy z dwóch głównych odłamów islamu (mahometanizmu), wierny ortodoksyjnej tradycji Sunny (zbiór praktyk, obyczajów i tradycji opartych na słowach – czynach  proroka Mahometa, a spisanych przez jego towarzyszy i uznany przez Sunnitów za źródło wiedzy religijnej równe świętej księdze islamu – Koranowi; podobnie jak hebrajska Miszna w odniesieniu do Tory. Jedna z podstaw prawa muzułmańskiego; dosłownie w języku arabskim: „zwyczaj, tradycja”). Uznają czterech pierwszych kalifów za prawowitych następców proroka Mahometa. Źródło: W.Kopaliński, dz.cyt., s. 1120.  
(10)    Al-Hassan ibn as-Sabbah (1050-1124) – zwany także „Starcem z gór”. Najprawdopodobniej pochodził z Jemenu z królewskiego rodu Himjarytów. Około roku 1078 dotarł do Egiptu, gdzie studiował astronomię, geometrię i teologię. Po około 3 latach wszedł w konflikt z miejscowymi władzami, za co został deportowany przez Syrię do Iranu. Tam przez kolejne 9 lat głosił swoją nową interpretację wiary Izmailitów – Nizaryzm. W końcu poprzez ślepe posłuszeństwo oddanych sobie członków stworzonej sekty Assasynów (Nizarytów) opanował w Górach Elbrus twierdzę – Alamut. W krótkim czasie, za pomocą sekty, znacznie rozszerzył swoją władzę i wpływy na kolejnych zdobycznych terytorialnych: Fars, Kuhistan, Syria. Najprawdopodobniej wówczas też zbudował samozwańcze państewko, umiejscawiając jego centrum w okolicach: Alamut, Dajlama oraz Rudbar. Od tej pory kierowana przez niego sekta wsławiła się szybkimi i skrytobójczymi mordami wszelkich „niewygodnych” Sabbahowi osób, łącznie m.in. z wszechpotężnym wezyrem – Nizam al Mulkiem. Z postacią Sabbaha wiąże się również nie do końca potwierdzona informacja, iż wysyłając swoich ludzi „na zadanie” lub po jego wykonaniu polecał odurzać ich haszyszem do tego stopnia, że usypiali. Gdy się budzili, znajdowali się w pięknych ogrodach otoczeni pięknymi kobietami gotowymi serwować im wszelkie przyjemności i rozkosze łącznie z seksualnymi, coś na wzór wymarzonego przez nich raju. Następnie ich znów usypiano i budzili się w twardej rzeczywistości. Ten gest miał wyzwalać w nich przywiązanie do swojego władcy, a jednocześnie ciągłą tęsknotę za owym mitycznym rajem. Wiadomo, że Al-Hassan ibn as-Sabbah pozostawał w Alamut do swojej śmierci w roku 1124. Znany był ze srogiej i bezwzględnej władzy i rządów – w tym skazał na śmierć także dwóch swoich synów – jednego za pijaństwo. Przeczuwając swoją śmierć, swoim następcą mianował dowódcę Assasynów z twierdzy Lammaser – Buzurgumida, wyznaczając go odpowiedzialnym za kontynuowanie nowego nauczania doktryny nizaryzmu (da’wy dżadzida). Źródło: www.wikipedia.org [dostęp: 2020.07.21. godz. 10.15]  
(11)    Wyprawy krzyżowe inaczej: Krucjaty – z łac. cruciata; wyprawy wojenne podejmowane w okresie XI-XIII wieku przez rycerstwo głownie państw zachodnich Europy w obronie chrześcijaństwa – w celu odzyskania Grobu Chrystusa na terenie Palestyny, która ówcześnie była podbita przez Arabów. Faktycznym motywem było rozszerzenie wpływów papiestwa – jako pierwszy z takim planem wystąpił papież Urban II na synodzie w Clermont w 1095 roku. W podstawach tego zamierzenia, znalazły się oprócz szczytnej idei walki o wiarę przede wszystkim stosunki społ.-gosp. ówczesnej Europy Zachodniej. Chłopi szukali nowych ziem i ucieczki od feudalizmu; kupcy – nowych rynków zbytu i zysków; rycerstwo – możliwości sprawdzenia swoich umiejętności i pozyskania łupów. Wszystkie krucjaty (było ich 8), mimo chwilowych sukcesów, nie odniosły praktycznie zamierzonych celów. Pierwsza dotarła w roku 1098 do Palestyny. W rok później zdobyła Jerozolimę i zapoczątkowała tworzenie państewek rycerstwa krzyżowców: księstwo Antiochii; hrabstwo Edessy; hrabstwo Trypolisu; łacińskie królestwo Jerozolimy. Wtedy także zaczęły powstawać pierwsze zakony rycerskie: Templariusze (założony w roku 1119); Joanici (założony w roku 1130; od roku 1310 – Kawalerowie rodyjscy; a od roku 1530 – Kawalerowie maltańscy); Krzyżacy (założony w roku 1190-1198; zwany też jako: Zakon Szpitala NMP Domu Niemieckiego w Jerozolimie). Krzyżowcy wciąż walczyły z muzułmanami, którzy wypędzali ich z Palestyny. Ostatecznie wypędził ich Saladyn w roku 1187 zdobywając Jerozlimę. Na pewno wprowadziły wiele zmian w europejskiej kulturze – pojawiły się różne elementy arabskie, kultur wschodnich i bizantyjskich. Gospodarczo największe zyski odniosły przy tej okazji miasta włoskie – etap przeładunkowo-portowy na trasie wypraw. Z ważniejszych wypraw była III (lata 1188-1192) dowodził m.in. cesarz Fryderyk Barbarossa oraz król Anglii – Ryszard I Lwie Serce. IV w latach 1202-1204 skierowana już tylko przeciwko Bizancjum (zdobyła Konstantynopol). Natomiast w roku 1212 wyprawa dziecięca dotarła jedynie do Włoch. Równolegle z wyprawami w obronie grobu Chrystusa, Kościół od około XII wieku organizował też wyprawy przeciwko pogańskim Słowianom. W wiekach późniejszych zalecał także wyprawy przeciwko heretykom (m.in.: albigensom we Francji oraz husytom  na terenie Czech). Źródło: B.Snoch, dz.cyt., s. 95-96.; J.Danecki, dz.cyt., s. 117-118.  
(12)    Grób Pański – miejsce w Jerozolimie, gdzie zgodnie z tradycją kanonów wiary chrześcijańskiej spoczęło ciało Jezusa Chrystusa, nim zmartwychwstał i odszedł do nieba. Źródło:, W.Kopalińskis, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 1991, s. 341.- także zwyczaj „urządzania” symbolicznego „pogrzebu Chrystusa”. Zwyczaj ma swoje korzenie w Palestynie. W Europie w tzw. Bożym Grobie umieszcza się bądź to Najświętszy Sakrament (np. w Augsburgu), bądź Krzyż (we Francji lub Anglii). Na ziemiach polskich od XVI wieku na zakończenie liturgii (z gr. leitourgia – praca społeczna, służba publiczna; w kościele katolickim wszelkie msze, nabożeństwa, procesje z ochrzczonymi  wiernymi) wielkopiątkowej przenosi się Najświętszy Sakrament w monstrancji okrytej białym welonem i umieszcza na ołtarzu symbolizującym tzw. Grób Pański. Adoracja tego miejsca trwa niekiedy do północy. Źródło: J.Szpeta, B.Walczak (red.), Słownik nauki religii, Poznań 1994, s. 100 i 151.   
(13)    Ziemia Święta – generalnie obszar Palestyny oraz Izraela, czyli miejsca głównych wydarzeń Starego oraz Nowego Testamentu. Faktycznie termin w użyciu od okresu średniowiecza zarówno przez chrześcijan, ale też i wyznawców judaizmu, jak i islamu. Bardzo często całość obszaru, w różnych przestrzeniach czasu, obejmująca również część Bliskiego Wschodu: Liban, Syria, Izrael wraz z Palestyną, część Egiptu z górą Synaj, a nawet teren południowej Turcji. Źródło: www.wikipedia.org. [dostęp: 2020.07.17.]; czasami tak nazywano w XI wieku ziemie: Jerozolimy oraz Betlejem zajęte natenczas przez Arabów („niewiernych”), przeciwko którym zaczęto organizować wyprawy zbrojne od roku 1095 przez papieża Urbana II. Źródło: J.Danecki, dz.cyt., s. 117-118. 
(14)    Templariusze inaczej: Bracia Swiątyni Salomona lub: Biedni Rycerze Chrystusa inaczej: Rycerze Czerwonego Krzyża – zakon rycerski duchownych założony w roku 1118 przez rycerstwo we francuskiej krainie Szampania. Miał zapewniać bezpieczeństwo pielgrzymom do Ziemi Swiętej.  Rycerze nosili wierzchni biały płaszcz z czerwonym krzyżem na lewym ramieniu. Gromadził w swoich szeregach młodzież szlachecką początkowo z Francji, a wkrótce z całej Europy. Otrzymywał liczne nadania i pieniądze, stając się jedną z najpotężniejszych organizacji. Szybko stał się „bankiem Europy” niż organizacją bojową. Był przedmiotem zawiści rycerstwa. Głownie walczył z Saracenami. Wielki mistrz początkowo mieszkał w dawnej świątyni Salomona. Z biegiem czasu, szczególnie po klęsce pod Akką w 1291 r., wielki mistrz przeniósł się do Francji. Kiedy stracono na rzecz Arabów Ziemię świętą, zakon wrócił do Francji. Nastąpiło duże zeświecczenie zakonu, choć miał wiele ulg i przywilejów. Zaczęli budzić niechęć i zawiść. Na ten czas ówczesny król Francji – Filip IV Piękny oraz król Anglii – Edward II  zapragnęli bogactwem Templariuszy spłacić swoje długi. Namówili uległego im papieża – Klemensa VI o oskarżenie zakonu o zbrodnie i tortury. Wyrokiem św. Inkwizycji spalono na stosie 54 rycerzy z wielkim mistrzem, a zakon 1312 roku rozwiązano. Ich majątek teoretycznie dziedziczony przez zakon Joanitów, został w dużej mierze rozkradziony przez obu powyższych władców. Źródło: W.Kopaliński, dz.cyt, s. 1180.
(15)    Raymond z Trypolisu – faktycznie: Rajmund IV z Tuluzy, zwany także jako: Rajmund z Saint Gilles (około 1041 – 1105 r.). Uznawano go jako księcia Narbony (w rejonie Oksytanii w okolicach Morza Sródziemnego) i margrabiego Prowansji od roku 1094. Był głównym przywódcą krucjaty i na pewno twórcą fundamentów pod hrabstwo Trypolisu. Zmarł po formalnym zdobyciu miasta, które właśnie on otoczył i walczył o nie w latach 1102-1105 r. Stąd czasami nazywano go „hrabią z Trypolisu”. Był najbogatszym i jednocześnie najstarszym dowódcą I wyprawy (krucjaty) krzyżowej w latach 1096-1099 r. Reprezentował siły południowej Francji. Po jego śmierci w 1105 roku, podbój kontynuowali jego następcy:  William Jordan oraz Bertrand, zdobywając ostatecznie miasto w roku 1109. – Źródło:  www.google.com; www.wikipedia.pl; [dostęp: 2020.01.17]
(16)    Konrad z Montferrat  (ok. 1145 – 1192 r.) – właściwie szlachcic włoski, obiecujący dowódca i jeden z wybitnych uczestników III wyprawy krzyżowej. Tytularny król Jerozolimy. Zasłynął z obrony Tyru (starożytne miasto Fenicjan; obecnie miasto portowe w Libanie nad Morzem Sródziemnym) przed Salladynem. Zaatakowało go dwóch assasynów, którzy go tylko zranili. Ich samych zlikwidowała ochrona, ale Konrad tego zamachu nie przeżył. Było to na kilka dni przed koronacją na króla Jerozolimy w roku 1192. Źródło:  www.google.com; www.wikipedia.pl; [dostęp: 2020.01.17]
(17)    Isma’ilici zwani także: Siedmiowce – swoją nazwę wywodzą od Ismai’ila  (zmarł około 760 roku), jednego z potomków Alego. Arabski odłam szyitów (stronnicy zięcia Mahometa – Alego), który na pograniczu VIII oraz IX wieku uznał linię 7 imamów (przywódców plemiennych i religijnych; w odróżnieniu od szyitów immamickich, uznających 12 immamów). Według ich reguły, ostatni imam pozostaje w ukryciu, by w bliżej nieokreślonej przyszłości pojawić się jako mahdi (zbawca, bóg) w celu odnowienia świata (ma to być sam Isma’il bądź jego syn: Muhammad) i uwolnienia go od cierpień, trosk i zła. Może dlatego właśnie isma’ilici swoje wyznanie nazywają „misją prawdy” – dążeniem do poznania prawdziwego boga. Niektórzy z wyznawców: batynici, szukają tegoż boga w jakoby ukrytych treściach (bardziej chyba sensie) wersetów Koranu. Generalnie, ugrupowanie to rozbiło się na szereg pomniejszych nurtów, kierunków i odłamów. Wiele z nich było bardzo aktywnych, choć często o zupełnie skrajnym charakterze. To oni właśnie w X wieku byli inspiratorami powstania dynastii kalifów fatymidzkich   Źródło: Encyklopedia…, t. 2, s. 311.
(18)      Kalif – z arab. chalifa (następca, zastępca). Tytuł najwyższego zwierzchnika religijnego, a jednocześnie władcy politycznego gminy muzułmańskiej. Urząd ten stworzono po śmierci proroka Mahometa, gdy jego miejsce i funkcję wypełnił pierwszy następca – Abu Bakr (najbliższy współpracownik Mahometa, ojciec jego trzeciej żony – A’iszy). Początkowo „kalifa” uważano za następcę proroka i nazywano po arabsku: chalifat rasul Allah (następca wysłannika Boga). Dopiero z czasem uważano, że jest zastępcą Boga na ziemi. Generalnie czterech pierwszych kalifów tzw. Kalifowie Sprawiedliwi, wybierano spośród najwybitniejszych muzułmanów. Od roku 661 władzę przekazywano jedynie dla rodów wybitnych: najpierw Umajjadów (do roku 750), potem Abbasydów (do roku 1258). W X wieku obok ostatniego rodu, pojawiły się dwa równoległe kalifaty, jeden na obszarach arabskiej Hiszpanii – kontynuował władzę Umajjadów (lata: 929-1031), a drugi w państwie Fatymidów (lata: 969-1171). Szyici nigdy nie uznali władzy kalifatów i ustanowili własną hierarchię władców duchownych zwanych: immamami. Źródło: J.Danecki, Kultura islamu – słownik, Warszawa 1997, s. 109; www.google.com [dostęp2020.07.02]
(19)    Nizar ibn Al-Mustansir (1029-1094/1095; właściwie: Ma’add Al-Mustansir bir Allah) – określano go jako: „ten który szuka zwycięstwa w Bogu”. Egipcjanin z pochodzenia, kalif z rodu Fatymidów, pretendent do tronu. Faktycznie sprawował władzę nad Egiptem, Cyranejką, Al-Hidżazem, częścią Syrii aż do Damaszku. Przed śmiercią naznaczył na kolejnego kalifa swojego najstarszego syna – Nizara. Niestety sprawujący nieformalną władzę w jego zastępstwie 
(20)    Wezyr – w wielu krajach Wschodu dostojnik państwowy, był jednym z członków Rady Sułtańskiej; szef rządu i główny dowódca armii w Turcji osmańskiej. Po raz pierwszy godność nadano w Persji za panowania rodu Sasanidów. Na terenie Arabii pierwszy w kalifacie Abbasydów. Osoba pełniąca tę godność była drugą osobą w państwie po kalifie. Źródło: M.Szymczak, Słownik języka polskiego, t. 2, Warszawa 1979, s. 682; Encyklopedia…t. 4, Warszawa 1976, s. 611.
(21)    Al-Afdal (1066-1121) – rzeczywisty władca Egiptu okresu władzy kalifów dynastii Fatymidów. Syn wodza i wezyra kalifa Badr Al-Dżamaliego. Wielki reformator floty i zdobywca miast wybrzeża: Akka, Byblos, Palestyna Askalon, Tyr. W roku 1098 także – Jerozolimę. Niestety nie posiadał daru przewidywania, stąd pomijał niebezpieczeństwo wypraw krzyżowych, jak i uzależnienie od Turków Seldżuckich. W ten sposób utracił na rzecz <krzyżowców> w roku 1099 – Jerozolimę, a w roku 1100 – Hajfę i Sydon, w roku 1103 – Akkę, a w 1104 – Byblos, w roku 1110 - Bejrut.  Z dużymi stratami wycofał się początkowo do Askalonu, a następnie do Kairu.  
(22)    Fatymida – kraina pobrzeża północnego kontynentu Afryki. Terytorialnie od obszarów Morza Czerwonego na wschodzie do Oceanu Atlantyckiego za zachodzie. Nazwany tak od dynastii sprawującej władzę na tym terytorium od roku 909 naszej ery, zapoczątkowanej rządami kalifa Abu al-Mahdi ilauh Billa. Dynastia swoje początki wywodziła od imienia Fatimy – córki proroka Mahometa. Dynastia zainicjowała na obszarze obecnego Egiptu swoją nową stolicę – Kair (tzw. miasto tysiąca minaretów; obecnie liczy około 19,5 miliona mieszkańców). Usytuowano ją, pozostawiając na południu dotychczasową stolicę Egiptu – Memfis, jak również na północy miasto egipskich kapłanów – Heliopolis. W tym miejscu, w roku 642 naszej ery Arabowie zdobyli dawną rzymską twierdzę Fustat (rzymski obóz warowny od roku 150 naszej ery), budując tu jednocześnie pierwszy meczet na tym kontynencie. W roku 973 założono tu kalifat. W roku 1348 nawiedzająca te strony epidemia <czarnej ospy> dziennie zabijała w Kairze około 21.000 osób. Źródło: www.google.pl ; www.wikipedia.pl [dostęp:  2020.01.17]. 
(23)    Raszid ad–Din Sinan (1132/1135 – 1192/1193) – urodzony w mieście Basra na terenie obecnego Iraku. Jako młody człowiek został członkiem sekty zakonu Assasynów, który około roku 1162 wybrał go swoim przywódcą. Najprawdopodobniej wtedy też uzyskał skierowanie do miasta – Masjaw (Syria), gdzie zajął się głoszeniem i realizacją praw usuwania podstaw islamu. W roku 1176 zorganizował kilka zamachów na sułtana Egiptu Saladyna, którego zmusił do wycofania wojsk z miasta. Około 1191 zorganizował i dokonał zabójstwa – Konrada z Monferratu (książę spokrewniony z królem Francji Ludwikiem VII oraz cesarzem Fryderykiem Rudobrodym; przez bardzo krótki czas król Królestwa Jerozolimy w roku 1192). Źródło: www.wikipedia.org [dostęp: 2020.07.15]  
(24)    Alamut – fort obronny w Iranie w pobliżu miasta Kazwin. Jeden z trzech głównych ośrodków władzy assasynów, oprócz Dajlamy i okolic Rudbaru. W latach 1090-1256 stanowił główną rezydencję wielkiego mistrza assasynów. Źródło: Encyklopedia Gazety Wyborczej, t. 1, Kraków 2005, s. 207.  
(25)    Immam – arab.: ten który stoi na przedzie. Osoba prowadząca wspólne modły w piątkowej modlitwie i wygłaszająca kazanie w meczecie (chatib). Zwykle szanowana osobistość w świecie muzułmanów, znająca i szanująca ich prawa i obyczaje. U Szyitów przywódca gminy muzułmańskiej (nie używa się tam funkcji – „kalif”), zarezerwowana specjalnie dla potomków Alego. Także określenie wybitnego prawnika, który czasowo sprawuje władzę. Źródło: J.Danecki, dz.cyt., s. 94.
(26)    Mahdi – arab.: prowadzony przez Boga. U Szyitów określenie „zbawiciela”, który w bliżej nieokreślonej przyszłości, stanie na czele ludzkości prowadząc ją do dobrobytu i świetności, zarazem przerywając i kończąc wszelkie nieszczęścia i wojny. Za jego sprawą świat ogarnie najprawdziwszy islam, któremu towarzyszyć będą wyraźne znaki: głos mówiący z nieba, słońce wschodzące na zachodzie, trzęsienia ziemi, zaćmienia słońca. U szyitów był to ostatni potomek Alego (różny w zależności od plemienia), który nie umarł, a miał żyć w ukryciu, skąd w pewnym momencie ujawni się i powróci. W późniejszych wiekach tytuł ten przeniesiono na innych władców – nie tylko szyickich. Słynny był wówczas: Muhammad Ahmad, który w roku 181 nazwał się „mahdim” i podjął walkę z angielskim naporem kolonialnym. Jego bractwo głosiło: ascezę – jako wzór pobożnego życia, jedność szkół prawa muzułmańskiego, równość rasową. Źródło: J.Danecki, dz.cyt., s. 126.   
(27)    Fedeain – z arab. Fida’i czyli „ten który się poświęca”; gotowy jest poświęcić swoje życie w obronie głoszonej religii; przedstawiciel skrajnego ismailizmu, czyli nizarytów poświęca własne życie dla mordowania przeciwników zarówno religijnych, jak i politycznych. Współcześni „wojownicy” prowadzą walkę z władzą szahai przeciwko okupacji Izraela. Źródło: J.Danecki, Kultura islamu – słownik, Warszawa 1997, s. 74. 
(28)    Turcy Seldżuccy – nazwa jednego z plemion Oguzów, które pod wodzą rodu Seldżuków, przyjęło w X wieku na terenach Azji Środkowej religię islamu, dostając się tym samym pod wpływy wyższych kulturalnie grup etnicznych państwa Gaznawidów. W wieku XI Turcy Seldżuccy podbili Azerbejdżan, Irak, Persję, oraz część Azji Mniejszej. Niestety, z końcem tego wieku państwo to rozpadło się na wiele części, które nie dotrwały do wieku XII. Jedynie sułtanat konijski przetrwał do początków wieku XIV, przyczyniając się do poważnych wpływów tureckich na obszarach Anatolii i Azerbejdżanu. Źródło: Encyklopedia…, t. 4, s. 506.  
(29)    Al ad Din Muhammad (561/607 – 1166/1210) – 24 imam tej społeczności według pełnienia swojej roli. Zaangażowany w teorie filozoficzne, jak i doktryny ezoteryczne. Był autorem wielu książek, m.in.: o problematyce egzegezy Koranu (interpretacji, wyjaśnienia); poezji arabskiej; przysłów i mądrości ludu, oraz traktatów o doktrynie mahdyzmu. Czas jego życia, to dłuższy pokój między Izmailitami a ich sąsiadami, mimo, że w tym czasie rozpada się również potęga Seldżuków, a buduje imperium tureckich emirów i generałów. Więcej, to także czas swoistego dobrobytu i poważania dla nauki (ten właśnie immam był głęboko ceniony nie tylko przez przeciwników politycznych , ale nawet przez swoich wrogów). Źródło: E.Sakowicz, W.Kuwalok, R.Marin-Guzman, Dialog chrześcijaństwa z islamem. Mahdyzm – muzułmański mesjanizm [w:] „Biuletyn misjologiczno-religioznawczy”, Nr 59/4, rok 1989, s. 131-144; www.bazhum.muzhp.pl [dostęp: 2020.07.10].
(30)    Baibaras (1223-1277; właściwie: Al-Malik Al-Zahir Rukn al-Din Bajbars al-Banduqudari Abu al-Futuh) – sułtan Egiptu lat 1260-1277. Władca właściwie dbający o podległe ziemie. Rozwijałdylomację i gospodarkę, budował szlaki komunikacyjne, dbał o ludność ponosił z ruiny kraj zniszczony wojnami. Wywodził się z plemienia Kipczaków koczujących wśród stepów Morza Czarnego. Od roku 1241 wraz z całym plemieniem w niewoli Turkmenów z Anatolii. Został sprzedany mamelukowi (żołnierz gwardii wojskowej XII wieku rekrutowany z kaukaskich i tureckich niewolników na dworze władców Egiptu i Syrii), trafiając w ten sposób na dwór sułtana. W roku 1250 uczestniczył w buncie mameluków obalających sułtana Turan-Szaha, a wyniósł do władzy sułtana – Ajbaka. W roku 1254 musiał uciekać do Syrii, gdzie stanął na czele przeciwników Ajbaka. W latach 1257 oraz 1258 próbował podbić Egipt, ale obie próby zakończyły się klęską. Gdy w roku 1260 Syrię najechali Mongołowie, Bajbars stał się zwolennikiem następcy Ajbaka – Kutuzem, pokonując najeźdźców 3.09.1260 roku w bitwie pod Ajn Dżalut. Natomiast 24.10.1260 roku najprawdopodobniej rozkazał zamordowanie Kutuza, ponieważ zgodnie z umową nie oddał pod jego władzę ośrodka Aleppo, a następnie sam przyjął godność sułtana. W roku 1263 zawarł Bajbars sojusz z powracającym na wiarę islamu dowódcą Złotej Ordy Mongołów (Tatarów) – chanem Berke. Wiadomo, iż w latach 1263-1271podejmował Bajbars liczne wyprawy na krzyżowców: w 1263 r. zdobył Nazaret, w roku 1266 – Safed (jedna z największych twierdz zakonu templariuszy), w 1268 – podbił całą Atiochię (kraina w państwie Seleucydów). Natomiast w roku 1271 zdobył jeden z największych zamków obronnych zakonu joannitów – Krak de Chevaliers. Był bardzo poważany i znany w swoim kraju za szereg zwycięstw nad „niewiernymi”. Był bohaterem znanego wśród Arabów romansu rycerskiego – „Żywot Malika az-Zahira”. Źródło: P.M.Holt, Bliski Wschód od wypraw krzyżowych do roku 1517, Warszawa 1993; www.wikipedia.org; www.google.com [dostęp do obu portali: 2020.07.12].  
(31)    Takijja także: kitman, ketman– z arab. ostrożność, ukrywanie. W religii islamu skrywanie własnego wyznania, bądź udawanie, że pozostaje się wyznawcą ogólnie akceptowanej religii by uniknąć niebezpieczeństwa. Zasada tego postępowania wyrosła wśród dziejów szyitów w trakcie wieków ich prześladowań. Obecnie słowo to wśród kultury Zachodu oznacza ukrywanie własnych przekonań dla zapewnienia sobie bezpieczeństwa. Źródło: J.Danecki, dz.cyt., s. 187.
(32)    Aga Chan (właściwie: Aga Khan ) – z jęz. perskiego i tureckiego, potomkowie imamów szyickich, nizaryckich. Pierwszy taki tytuł otrzymał – Hasan Ali w roku 1828 z rąk perskiego szacha. Od tego momentu wszyscy potomkowie Hasana się nim posługują. Dla przykładu:  Aga Khan IV (urodzony w roku 1936), który mieszka w Paryżu, pozostawał jednocześnie 49 immamem Nizarytów, jako potomek immama Isma’ila zmarłego około 760 roku). Obecny Aga Khan V – jest kolejnym 50 wywodzącym się z rodu Buzurgumidów  to książę Rakim (urodził się 12.10.1971 r.) zaliczany w poczet najbogatszych ludzi współczesnego świata (jego majątek w roku 2013 sięgał ok. 13,5 mld dolarów). Swoje bogactwo uzyskane na drodze należnych podatków i innych dochodów gminy religijnej, wykorzystuje na rozwój wiary, jak i prowadzenie nad nią wszelkich badań naukowych. Źródło: J.Danecki, dz.cyt., s. 24. ; www.wikipedia.org.pl [dostęp: 2020.03.21].  
(33)    Indusi – ale także: Hindusi, Indyjczycy. Nazwa mieszkańców oraz emigrantów Indii i subkontynentu indyjskiego przed uzyskaniem przez nich niepodległości – przed rokiem 1947. Głównym używanym przez nich językiem, szczególnie w północnej części subkontynentu, pozostaje tzw. język hindi, którym posługuje się około 41 % mieszkańców. Ponadto posługują się językami: tamilskim, telugu i marathi. Cała społeczność podzielona jest na tzw. kasty (grupy o podłożu etnicznym z zachowaniem obyczajowości, rytuałów oraz dialektów porozumiewania). Źródło: J.Grzenia, Słownik nazw geograficznych z odmianą i wyrazami pochodnymi. Warszawa 2008, s. 115-116; www.wikipedia.org.pl [dostęp: 2020.03.21].
(34)    Pir – w jęz. perskim: starzec; w jęz. arabskim: szajcha. Generalnie nazwa zastrzeżona dla przywódcy bractwa muzułmańskiego, a jeszcze częściej nazwa mistrza sufickiego( mistyczno-religijny ruch w islamie). Źródło: J.Danecki, dz.cyt., s. 175; 
(35)    Lukman inaczej Lokman – legendarny mędrzec arabski wymieniany przez Koran, jako niezwykle mądry i bogobojny. Przypisuje mu się szereg aforyzmów , maksym i pouczających przypowieści z tradycji arabskich ale i starożytnych. Symbol  długowieczności. Źródło: J.Danecki, dz.cyt., s. 124.  
(36)    Synkretyzm – łączenie w jedną całość różnych, często sprzecznych poglądów filozoficznych, humanistycznych, religijnych, społecznych; krzyżowanie się lub zespalanie jakichkolwiek elementów. Źródło: M.Szymczak (red.),  
(37)    Wisznu – jeden z głównych bogów religii hinduistycznej. Jest drugą postacią świętej trójcy (Stwórca – bóg Brahma; Życie – Wisznu; Śmierć – Sziwa). Nauczyciel, dobroczyńca, pogromca zła i opiekun ludzi. Legendy rozróżniają 10 inkarnacji tegoż boga, m.in.: Budda (bóg oświecony, przebudzony), Kriszna (bóg ognia, błyskawic, burzy, nieba i Słońca), Manu (praojciec ludzkości), ryba Matsja (uratowała pierwszego człowieka w okresie biblijnego potopu), Rama (wzór bohatera, króla męża, rycerza, syna, wojownika). Także jako bóg Kalki (przyszły zbawiciel świata). Generalnie posągi i rysunki pokazują Wisznu z czterema rękami w których ma: dysk, lotos, maczugę, muszlę, z girlandą z klejnotami na piersi siedzącego na lotosie na wężu Sieszy, bądź na mitycznym ptaku Garudzie. Źródło: W.Kopaliński, dz.cyt., s.: 125,540, 650, 963, 1199, 1292. 
(38)    Reinkarnacja (inaczej: metempsychoza) – ponowne wcielenie, doktryna religijna zakładająca, że dusza zmarłego wciela się w nowopowstający organizm (człowieka, zwierzęcia, rośliny) powszechna we wszystkich religiach Indii, występująca sporadycznie w Europie w starożytności (np. orfizm, pitagoreizm, neoplatonizm), w średniowieczu (kabaliści), oraz współcześnie (teozofia, antropozofia). Źródło: A.Łapiński, Historia religii – Słownik terminologiczny, Warszawa 1995, s. 129.
(39)    Wedy – pismo święte, najstarsze w religii hinduistycznej. Powstawało około 2000 lat (od około 2500 od około 500 lat p.n.e.). Składa się z głównych czterech części: Rigweda (wiedza hymnów); Samaweda (wiedza śpiewów); Jażurweda (wiedza modlitw); oraz Atharwaweda (wiedza zaklęć magicznych). Źródło: W.Kopaliński, dz.cyt., s. 1259-1260. 
(40)    Sufizm – z arab. mistyczny kierunek w religii islamu. Powstał najprawdopodobniej na przełomie VII i VIII wieku jako spekulacje myślowe ruchu ascetów religii chrześcijańskiej, indyjskiej oraz perskiej. Z biegiem czasu przyjął on charakter zakonny, a osoba duchowna: sufi zwany także derwiszem, mógł m.in. za pomocą tańca i muzyki osiągać stany mistycznej ekstazy. Wraz z upływem czasu pokonał ortodoksję muzułmańską i oficjalnie przeniknąć do religii islamu, gdzie wywarł znaczny wpływ na całą filozofię oraz literaturę krajów wyznających muzułmanizm. Źródło: Encyklopedia…, t. 4, Warszawa 1976, s. 314.– z arab. sufij: strój ascetyczny z wełny; ascetyczno-mistyczny kierunek wiary w religii islamu. Powstał około VIII wieku i szeroko rozwinął się na terenach Persji. Następnie rozbudowany w złożony system, który zakładał zjednoczenie z bogiem na drodze ekstazy i kontemplacji. Symbolizm tego ruchu wiary najpełniej oddaje liryczna poezja perska takich autorów jak m.in.: Abu-Said; Hafiz; Jami; Omar Chajjam. Źródło: W.Kopaliński, dz.cyt., s. 1117.