Ziemie Odzyskane? Wielokrotnie...

Historia kołem się toczy. Czasami jest to nawet koło zębate. ;)

Są takie miejsca na styku granic, których przynależność państwowa jest dosyć płynna. Ciągle je jakieś kraje dla siebie "odzyskiwały". :)
Odzwierciedla się to w oczywisty sposób w nazwach ludzkich sadyb.
Prześledźmy, dla przykładu, ogólny zarys dziejów pogranicza śląsko-łużyckiego, etapy powstawania miejscowości, tworzenie i zmiany ich nazw.
Zamieszczam historię regionu "w pigułce", ponieważ istnieją ścisłe zależności pomiędzy nazwami miejscowości a czasem ich powstawania.
Nazwy pierwotne zostały, w wielu przypadkach, na przestrzeni wieków przekształcone w sposób uniemożliwiający ich odtworzenie lub zmienione przez nowych właścicieli, ale dużo jest takich, które nawiązują bezpośrednio lub pośrednio (czasami tylko fonetycznie) do tych wcześniejszych, jeśli brak historycznych nazw polskich.

Człowiek na tym terenie pojawił się w okresie zwanym mezolitem (8-10 tys. lat p.n.e.). Wg jednej z hipotez, w XIII w. p.n.e. osiedlili się tu Prasłowianie ( pl.wikipedia.org/wiki/Pras%C5%82owianie ). Brak danych o nazwach dawnych osad – o ich istnieniu świadczą wykopaliska.
We wczesnym średniowieczu obie strony środkowego biegu Nysy Łużyckiej były zamieszkiwane przez zachodniosłowiańskie, serbołużyckie plemię Bieżuńczan. Pozostałości ich grodu, datowane na X-XII w., znajdują się w Białogórzu (Lichtenberg), w pobliżu Zgorzelca (łac. Gorlicium, niem. Görlitz, grnłuż. Zhorjelc, dlnłuż. Zgórjelc, cz. Zhořelec). Nieopodal odnaleziono kurhanowe cmentarzysko, użytkowane od VII do połowy XI wieku.
W widłach rzek Odry i Bobru osiedliło się plemię Dziadoszan, natomiast pomiędzy Bobrem a Kwisą pokrewne plemię Bobrzan. Od zachodu sąsiadowali Bobrzanie z Milczanami, należącymi do grupy plemion serbsko-łużyckich.

Śląsk przyjął nazwę od dominującego plemienia, mieszkającego wokół Wrocławia.
Nazwy Ślężanie, Śląsko, Ślęża (góra) pochodzą najprawdopodobniej od nazwy lewego dopływu Odry, Ślęzy.
Rdzeń „slęg” oznaczał pierwotnie wilgotność, mokrość, wodnistość.

Rzeka Kwisa przez setki lat była rzeką graniczną. W tym czasie teren przygraniczny stanowił porośnięty lasem pas „ziemi niczyjej”.

Okres tworzenia się państwa polskiego to czas panowania księcia Mieszka I, pochodzącego z plemienia Polan, od którego wywodzi się nazwa państwa. Podobno nazwa wzięła się od osadnictwa na wykarczowanych bądź wypalonych w puszczy polanach.
Mieszko I zjednoczył Słowian, podporządkowując sobie inne plemiona, między innymi dokonując w 990 r. podboju znajdującego się w strefie wpływów czeskich Śląska.
Pamiątką po czasach czeskich w X w. są nazwy miast Wrocław i Bolesławiec, wywodzące się od imion władców czeskich, Wratysława (894 – 921), oraz jego syna Bolesława I (935 – 972).

Syn Mieszka I, Bolesław Chrobry, poszerzając granice państwa, usiłował przejąć władzę nad Łużycami. Toczył o nie walki ze zmiennym szczęściem. W 1004 roku wzniósł budowlę obronną Kemnitz, której ruiny znajdują się w obecnej Starej Kamienicy.

Najstarszy syn Bolesława Krzywoustego, Władysław Wygnaniec, wypędzony z kraju przez młodszych braci, znalazł oparcie na dworze króla Niemiec, późniejszego cesarza Fryderyka Barbarossy. Żoną Władysława była niemiecka księżniczka. Jego syn, Bolesław Wysoki (również ożeniony z Niemką), odzyskał swoją część Śląska po militarnej interwencji cesarza, który przy okazji narzucił Polsce trybut.

Syn Bolesława Wysokiego, Henryk I Brodaty, ożeniony z Jadwigą, księżną nadreńskiego Meranu, mówił już tylko po niemiecku. W okresie swojego panowania (1201 –1238) zadbał o rozwój gospodarczy księstwa śląskiego. Sprowadził na te tereny niemieckich górników, którzy zaczęli wydobywać złoto. Upamiętniają to nazwy miejscowości: Schmottseiffen (teraz: Pławna), Goerensifen (teraz: Płóczki Dolne), Schorensyffen (teraz: Płóczki Górne), Spyllarsyff = należące do Spyllara miejsce płukania, w domyśle: złota (teraz: Pasiecznik).
W trosce o rozwój handlu, rzemiosła i rolnictwa Henryk Brodaty wprowadził reformę, polegającą na lokowaniu miast i tworzeniu wokół nich osad i wsi, zgodnie z zasadami tzw. prawa niemieckiego.
Początkowo do tak lokowanych wsi sprowadzani byli Niemcy, których izolowano od autochtonów, bo mogłoby to zakłócić funkcjonowanie starego systemu, zanim nowy zacząłby przynosić korzyści. Powstawały wsie narodowościowe.
Trochę później wsiom polskim zaczęto nadawać prawa niemieckie, co wpłynęło w sposób istotny na germanizację Śląska.

Następni władcy także sprzyjali osadnictwu niemieckiemu. Uzupełniało ono straty ludności wynikłe z najazdu Mongołów, którzy po bitwie legnickiej przeszli aż pod Budziszyn, dokonując rzezi i uprowadzeń znacznej części lokalnej ludności. Należy pamiętać, że "Niemcami" mogli być nazywani wszyscy ci, których języka okoliczna ludność nie rozumiała.
W tym czasie nastąpił największy rozwój osadnictwa także na terenach trudniej dostępnych (górskich). W dalszym ciągu eksploatowano złoża złota, między innymi w Pasieczniku (Spyllarsyff), oraz inne bogactwa naturalne: cynę w Gierczynie (Gierhen) i okolicy oraz kwarc, z którego produkowano w okolicach Szklarskiej Poręby (Schreiberhau) szkło. Działalność ta wiązała się z tworzeniem osad drwali karczujących bukowe lasy, by uzyskać drewno potrzebne do wytopu szkła. W miejscu wykarczowanych lasów powstawały osady pasterskie.
Nazwy miejscowości oddawały ich specyfikę.

Oprócz promowania obcego osadnictwa książęta nadawali także lenna niemieckim rodom rycerskim.
Prowadziło to do dalszej germanizacji i powstawania osad narodowościowych.

Innym typem osadnictwa było tworzenie dóbr kościelnych. Na przykład Jutta von Liebental na należących do siebie gruntach (leżących w księstwie świdnicko-jaworskim, należącym do Czech) w 1287 r. założyła zakon benedyktynek, władający utworzonym z dawnej osady targowej dzisiejszym Lubomierzem (Liebenthal) i 19. wsiami wokół niego.

W czasie panowania ostatniego niezależnego księcia piastowskiego na Śląsku, Kazimierz Wielki zrzekł się praw do Śląska, więc po śmierci Bolka II Małego (1368) i jego żony Agnieszki (1392) Śląsk przeszedł pod wpływy czeskie.

Aż do końca wojny trzydziestoletniej ustał rozwój osadnictwa. Istniejące osady rozwijały się; miedzy innymi Flinsberg (Świeradów) i Schwarzbach (Czerniawa) stały się uzdrowiskami.
Po wojnie trzydziestoletniej, która wskutek walk i epidemii pochłonęła 1/3 populacji ludności, w efekcie pokoju westfalskiego nastąpił napływ protestanckich uchodźców z Czech, Śląska i innych miejsc, np. z austriackiego Tyrolu. Nastąpił więc dalszy rozwój osadnictwa.

Ziemie te zawsze były azylem dla potrzebujących bezpieczeństwa i przestrzeni życiowej.
Znajdowali je osadnicy niemieccy w czasach Piastów, czescy eksulanci (i inni uciekinierzy religijni) po wojnie trzydziestoletniej i - w końcu - polscy przesiedleńcy z kresów wschodnich...

Klasyfikacji nazw miejscowości można dokonać w oparciu o przyjętą w Polsce normę ustaloną przez Witolda Taszyckiego:

A. nazwy będące od początku nazwami miejscowymi
a) nazwy topograficzne
- od ukształtowania i właściwości terenu, - flory, - fauny,
- położenia osady względem innego obiektu terenowego
b) nazwy kulturowe
- wskazujące na formy lub metody osadnicze
- mówiące o wytworach kultury materialnej
- powstałe na wzór istniejących
- świadczące o sposobach zabezpieczania się przed wrogiem
- związane z życiem społecznym i duchowym
c) nazwy dzierżawcze
d) nazwy zdrobniałe
B. nazwy będące nazwami ludzi, później nazwami miejscowości
- nazwy etniczne,
- patronimiczne,
- rodowe,
- służebne
C. Nazwy o niejasnej etymologii
D. Nazwy wieloznaczne i pamiątkowe

Po 1945 r: nazwy zostały ustanowione przez polskich osadników i przyjęte przez Komisję Ustalania Nazw Miejscowych.

Indeks nazw miejscowych Pogórza i Gór Izerskich, czas powstania (jeśli jest znany), krótkie sugestie co do etymologii, jeśli nie jest oczywista:

Tłumaczenia nazw niemieckich usunęłam, pozostawiając pole do dociekań i zabawy mojemu ulubionemu lingwiście, @Estimado. :) Innych chętnych, oczywiście, również zapraszam.

Antoniów
- 1783 Antoniwald - od imienia właściciela, Antoniego von Schaffgotscha
- 1786 Antonienwald
- 1947 Antoninów
- 1948 Antoniów
część Antoniowa, Jaroszów:
-1700 Laidenhaeuser
-1747 Lede Haueser
-1824 Gotthardsberg - od hr. Gotharda Schaffgotscha
-1945 Boża Góra
Barcinek - Berthelsdorf
Bartoszówka – Scholzendorf
Biedrzychowice – Friedersdorf
Bożkowice– 1374 Eckersdorf
Brunów - XII w/1351 Braunau
Brzeziniec – 1367 Birkecht (Birkicht)
Chmieleń – 1305 Langwasser
Chmielno -1217 Ludwigsdorf, Kreis Löwenberg
Chromiec – kon. XIV w/1747 Ludwigsdorf
Czerniawa Zdrój – pocz. XVII w. (1783 Bad) Schwarzbach
Dębowy Gaj– 1203 Siebeneichen
Gajówka – 1621 Hayne
Giebułtów – 1328 Gebhardsdorf
- Giebułtówek – 1663 Neu Gebhardsdorf
- Augustów – 1737 Augustthal
- Wola Augustowska – 1715 Estherwalde
Gierczyn –1300/1385 Geran, 1747 Giehren (? od pol. rdzenia gier = dzier = dzierżawa)
część Gierczyna - Lasek – 1747 Foerstel
Golejów – przed 1286 Klein Roehrsdorf
Gradówek - Hagendorf, Neuland-Hagendorf
Grodnica– 1300 Gieshuebel
Grudza – 1300 Birngruetz
Gryfów Śląski – Greiffenberg = Góra Gryfa: legenda o ks. Bolesławie I Wysokim (XII w) lub od śląskiego rodu Gryfitów, lub od niem. angreifen - napadać, atakować, od napadów, którym i zamek, i miasto musiały się przeciwstawiać. Początki w X w . W 1249 r. występuje w źródłach jako osada handlowa na skrzyżowaniu szlaków handlowych z Lwówka do Czech i z Jeleniej Góry do Lubania.
Jałowiec– Wingendorf
Janice – 1348 Johnsdorf
Kałużna – 1347 Stynbach,
Kamień – kon. XIII w. Steine; znajduje się tam Totenstein (Wyrwak)
Karłowice – 1652 Neuwarnsdorf
Karłowiec – 1650 Karlsberg
Klecza - Ober Hußdorf, Hußdorf (ab 1935)
Kłopotnica – 1618 Neusorge; Nonnenwald
Kopaniec – 1343 Borau, Syfridishau, 1747 Seiffershau.
Kościelnik – Holzkirch
Kościelnik – 1335 Steinkirch
Kotlina – Kessel,1161 Kesselschloss, 1782 Regensberg
Krobica – XIII w/1747 Krobsdorf
Kromnów – 1343 Kromonov
Krzewie Małe – przed 1369 Klein Stoeckigt
Krzewie Wielkie – XIII w/1468 Stakchin (?być może od słowiańskiego „Stasin”), Gross Stoeckigt
Kwieciszowice – XII w/1305 Blumendorf
Leśna – 1144 gród na lesistym pograniczu polsko-czeskim; nazwa od grodu obronnego i zamku Lesna króla czeskiego Wacława I z 1247 r. (castrum Lesna). W 1329 – 1346 Henryk I Jaworski nadał miejscowości prawa miejskie. W 1515 uzyskała prawa targowe, stąd Marklissa, w XV w. zniemcz. na Lessa.
Lubań – VII w. osada serbołużycka Luban; słow. = osada założona przez Lubana. W 1220-30 prawa miejskie.
Za czasów słowiańskich warowny gród z siedzibą żupana, rozwój związany z traktem handlowym Via Regia, łączącym Polskę i Ruś z krajami niemieckimi na pograniczu Śląska i Łużyc, na szlaku z Wrocławia przez Zgorzelec na Łużyce (przeprawa p. Kwisę), gród-warownia. Nazwa dzierżawcza, prasłow. "Luban^ja".
Lubomierz – 1278 Liebenthal (od nazwiska fundatorki, Jutty),1945–47 Miłosna
Lwówek Śląski - Löwenberg in Schlesien, łac. Leopolis. W 1217 H.Brodaty nadał prawa miejskie; przedtem osada pol. Lewin na szlaku Ruś-Wrocław-Bolesławiec-Niemcy
Łupki - Schiefer
Maciejowiec - Matzdorf
Mała Kamienica– 1305 Parvum Kempnitz, 1399 Hintendorf
Marczów - Märzdorf a. Bober
Milęcice – przed XIII w. Geppersdorf
Miłoszów –1460 Hartmannsdorf
Mirsk – Friedeberg am Queis
część Skarbków - Graeflich Roehsdorf
Mlądz – Muehldorf
Młyńsko – 1529 Muehlseiffen
Mroczkowice – przed 1346 Egelsdorf
Nagórze – 1313 Neundorf-Liebenthal
Niwnice - Neuland
Nowa Świdnica –1680 Neu Schweinitz (Hansa Christopha), założona przez protestanckich uciekinierów z Austrii.
Oleszna Podgórska – przed 1307 Krummoels
Orłowice – 1373 Deutschen Albrechtsdorf
Pasiecznik – 1305 Spiller (Spyllarsyff)
Piechowice - do 1945 r. Petersdorf
- część Piastów - 1371 Keiserwalde
Pilchowice - Mauer
Pławna – XII w. Schmottseiffen schmott
Pobiedna – XIII w. Mayfartsdorf , późn. Meffersdorf (od odpoczynku pielgrzymujących w maju do czeskich Hejnic). Na gruntach Unięcic właściciel, Wigand von Gersdorf, budował Meffersdorfer Staedtel (Unięcickie Miastko), napływ protestantów czeskich spowodował rozwój osady i powstanie przysiółków; od 1679 Wigandsthal na cześć założyciela.
- Wola Sokołowska – 1667 Heller = „ostatni grosz” (halerz), tracony w karczmie, przy drodze do Świecia.
- Pokrzywnik – 1397 Reinmendorf , od nazwiska rajców lwóweckich „Rymo”
Popielówek – przed 1307 Hennersdorf
Proszowa – przed 1211 Cunzdorf (?ponoć wieś przy grodzie Cunz )
Proszówka – 1305 Nova Villa Wolwrami, później Nevendorf, Neundorf-Greifenstein, ostatecznie Graefflich Neundorf. Powstała przy zamku Gryf.
Przecznica – kon. XV w. Querbach
- Radoszków – 1789 Hagewaldhaeuser (przysiółek Proszowy, późn.Przecznicy)
Radłówka - 1217 Hartelangenvorwerk
Radomice - Wünschendorf
Radoniów – 1241 Villa Othonis
Radostów - Thiemendorf
Rakowice Wielkie - Gross Rackwitz
Rębiszów – w 1305 jako Rabysow, później Rabischau, Rabishaw i Rabishau
Rybnica - od von Raibnitza
Rząsiny – 1305 Villa Wolfkeri
Smolnik – Schadewalde
Stankowice – Rengersdorf
Stara Kamienica - przed najazdem Tatarów (1241 r.) istniał tu zamek Kemnitz nadany w 1242 r. przez Bolesława Łysego rodowi Schaffgotschów. Nazwa topograficzna od "kamień".
Szklarska Poręba -1371 Schreiberhow, Schreiberhau
- Biała Dolina – 1617 Weissbachtal
- Huta - 1840 Josephinenhuitte - osiedle przy hucie „Józefina”(od 1956 ”Julia”)
- Jakuszyce – 1825 Jakobsthale (Jakobstal)
Szyszkowa - Oertmannsdorf
Świecie – 1328 Sweta, później Zwet, Swete, Schwerta. Powstała przy zamku Świecie
Świeradów Zdrój – 1524 Fegebeutel, 1559 Flinsberg, Bad Flinsberg , 1945-46 Wieniec-Zdrój
- Góreczno - Langeberghaeuser, Langeberg
- Ulicko – 1669 Strassberg
Ubocze – 1305 Safysdorf, później Schoffdorf, ostatecznie Schosdorf
Uniegoszcz - Bertelsdorf
Wieża – Wiese, w 1346 wybudowano kościół. Miejscowość przygraniczna, należąca do Saksonii.
Wleń- Velen, Vlan, Valan lub Vlean (od staropolskiego pojęcia "vel", które oznacza "wilgotny, mokry"), Lähn
Wojciechów – przed 1305 Wendisch Albrechtsdorf - wieś zamieszkała przez Słowian, później Ullersdorf Liebenthal
Wolbromów–1372 Neuwendorf, lub Klein Neundorf
Wolimierz – 1653 pierwszy dom, młyn wodny. Volkersdorf. Pierwszymi mieszkańcami byli czescy protestanci. Przełom XVII i XVIIIw – napływ śląskich ewangelików z Bukowca, Karpnik i Sobieszowa.
Zacisze - Hartha
Zapusta – 1374 Fogelsdorf
Złotmiki Lubańskie – 1650 Goldentraum - sen o złocie. Właściciel Czocha, Krzysztof von Nostitz, po śnie o drzewie ze złotymi liśćmi rozpoczął eksploatowanie ubogich złóż złota.
Złoty Potok – Goldbach