Selekcja przeciążeniowa jako mechanizm autopoiesis gospodarki peryferyjnej i centrum

1. Wprowadzenie: od etosu do mechanizmu systemowego

Dotychczasowe analizy antropologiczne i porównawcze wskazują, że zdolność do długotrwałego przeciążenia pracą nie jest ani cechą indywidualną, ani wyłącznie kulturową. W niniejszym podrozdziale proponuje się ujęcie selekcji przeciążeniowej jako mechanizmu autopoietycznego, poprzez który gospodarki o różnym stopniu instytucjonalnej dojrzałości reprodukują swoją stabilność kosztem określonych typów podmiotowości.

Teza zasadnicza brzmi następująco:

Selekcja przeciążeniowa stanowi mechanizm autopoiesis gospodarki, który różnicuje się w zależności od położenia systemowego (centrum–peryferia), lecz wszędzie polega na reprodukcji porządku poprzez eksploatację zdolności podmiotów do internalizacji nadmiaru pracy i ryzyka.

2. Autopoiesis gospodarki: perspektywa systemowa

W teorii systemów społecznych, rozwiniętej przez Niklas Luhmanna, autopoiesis oznacza zdolność systemu do:

• reprodukowania własnych elementów,

• utrzymywania operacyjnego zamknięcia,

• przetwarzania bodźców zewnętrznych wyłącznie we własnym kodzie.

W odniesieniu do gospodarki oznacza to, że:

• system ekonomiczny nie „rozwiązuje” problemów społecznych,

• lecz przekształca je w zmienne ekonomiczne (koszty, ryzyka, ceny, konkurencję).

Praca, zdrowie i czas jednostek nie są dla systemu kategoriami normatywnymi, lecz zasobami regulacyjnymi, które mogą być intensyfikowane, amortyzowane lub selektywnie zużywane.

3. Selekcja przeciążeniowa: definicja mechanizmu

Selekcja przeciążeniowa to mechanizm, w którym:

1. system nie narzuca pracy przemocą ani bezpośrednim przymusem,

2. lecz tworzy warunki, w których przetrwanie ekonomiczne wymaga internalizacji nadmiaru,

3. a następnie reprodukuje się poprzez podmioty zdolne do takiej internalizacji.

Mechanizm ten:

• nie wymaga ideologii,

• nie wymaga sankcji karnych,

• działa poprzez rynkową konkurencję, niepewność i brak granic normatywnych.

Jest to selekcja:

• długotrwała,

• rozproszona,

• pozornie dobrowolna,

ale strukturalnie konieczna dla utrzymania dynamiki systemu.

4. Peryferia: selekcja przeciążeniowa jako substytut instytucji (przypadek Polski)

W gospodarkach peryferyjnych lub półperyferyjnych selekcja przeciążeniowa pełni funkcję substytutu słabych amortyzatorów instytucjonalnych.

4.1. Mechanizm

Na przykładzie Polski można wskazać następującą konfigurację:

• historyczny etos pracy i jego międzypokoleniowa transmisja,

• niedopasowanie instytucjonalne po transformacji,

• dominacja mikro- i małej przedsiębiorczości,

• wysoka niepewność regulacyjna i rynkowa.

W tych warunkach system:

• nie zapewnia stabilności strukturalnej,

• więc stabilność jest „produkowana” przez jednostki,

• w szczególności przez pracodawcę-pracę.

Przeciążenie nie jest patologią, lecz warunkiem funkcjonowania.

4.2. Skutek autopoietyczny

Selekcja przeciążeniowa:

• eliminuje podmioty niezdolne do długotrwałej internalizacji ryzyka,

• reprodukuje gospodarkę niskokosztową,

• stabilizuje peryferyjny model wzrostu bez kosztów fiskalnych i politycznych.

5. Centrum: amortyzacja przeciążenia i jego kanalizacja (Europa Zachodnia)

W gospodarkach centralnych mechanizm selekcji przeciążeniowej nie zanika, lecz ulega instytucjonalnej modyfikacji.

5.1. Mechanizm

W Europie Zachodniej:

• przeciążenie pracy jest częściowo amortyzowane przez:

o regulacje czasu pracy,

o układy zbiorowe,

o systemy zabezpieczenia społecznego,

• praca jest przedmiotem negocjacji instytucjonalnej.

Selekcja przeciążeniowa:

• nie dotyczy całej populacji przedsiębiorców,

• lecz koncentruje się w określonych segmentach (start-upy, self-employment, platformy).

5.2. Skutek autopoietyczny

System zachowuje zdolność reprodukcji:

• bez masowego zużywania podmiotów,

• kosztem większej złożoności instytucjonalnej.

W centrum instytucje przejmują część funkcji selekcyjnych, które na peryferiach wykonuje bezpośrednio jednostka.

6. Intensyfikacja i korekty: Azja Wschodnia jako przypadek graniczny

W gospodarkach Azji Wschodniej (Japonia, Korea Południowa, Chiny) selekcja przeciążeniowa osiągnęła historycznie wysoki poziom intensyfikacji.

6.1. Mechanizm

• długie godziny pracy,

• silna kultura organizacyjna,

• wysoka presja konkurencyjna,

• identyfikacja pracy z lojalnością i tożsamością.

Przeciążenie stało się systemowym standardem, a nie tylko selektorem.

6.2. Granice autopoiesis

W tym kontekście pojawiły się:

• koszty zdrowotne (np. karōshi),

• koszty demograficzne,

• spadek reprodukcji siły roboczej.

Państwa regionu zaczęły wprowadzać korekty (limity czasu pracy, kampanie, delegitymizacja ekstremalnych praktyk), co wskazuje, że selekcja przeciążeniowa może doprowadzić do kryzysu reprodukcji samego systemu.

7. Porównanie systemowe: trzy tryby autopoiesis

Na podstawie powyższych analiz można wyróżnić trzy idealtypowe tryby:

1. Peryferyjny tryb autopoiesis

– stabilność systemu oparta na przeciążeniu jednostek

– niskie koszty instytucjonalne, wysokie koszty antropologiczne.

2. Centralny tryb autopoiesis

– przeciążenie amortyzowane instytucjonalnie

– wyższe koszty publiczne, większa stabilność społeczna.

3. Intensyfikacyjny tryb autopoiesis (Azja)

– przeciążenie jako norma

– wysoka wydajność krótkookresowa, ryzyko długookresowego załamania.

8. Konkluzja systemowa

Selekcja przeciążeniowa nie jest anomalią ani błędem regulacyjnym. Jest:

• mechanizmem autopoiesis gospodarki,

• który różnicuje się w zależności od położenia systemowego,

• lecz wszędzie polega na zużywaniu określonych typów podmiotowości.

W tym sensie pracodawca-praca nie jest wyjątkiem, lecz produktem ubocznym racjonalnie działającego systemu, którego stabilność została oparta na antropologicznym zasobie zdolności do przeciążenia.

Selekcja przeciążeniowa stanowi mechanizm autopoiesis gospodarki, poprzez który system reprodukuje się kosztem podmiotów zdolnych do internalizacji nadmiaru pracy; różnice między peryferiami, centrum i Azją polegają nie na istnieniu tego mechanizmu, lecz na stopniu jego amortyzacji i intensyfikacji.