Rozproszenie epistemiczne, ograniczenia operacyjne cz.3

1 Klasyczny układ

Logika:

mózg jest pierwotnym medium poznania,

tożsamość wyrasta z biologii i doświadczenia,

modele, znaki i narracje są wtórne,

poznanie ma charakter immanentny.

To jest model, na którym opiera się intuicja:

„to nasz mózg → mamy przewagę”.

ŚWIAT

  ↓

MÓZG

  ↓

UMYSŁ / TOŻSAMOŚĆ

  ↓

JĘZYK / DZIAŁANIE

2. Metatypy i oryginał strukturalny: AI jako formotwórczy system

W klasycznej tradycji filozoficznej pojęcie oryginału odnosiło się do substancjalnej, niepowtarzalnej „takości” bytu (Duns Szkot). W ujęciu przedstawionym w analizowanym eseju AI nie jest oryginałem w sensie egzystencjalnym, lecz oryginałem strukturalnym — metatypem form, który warunkuje przestrzeń możliwych replik (typów i egzemplarzy)².

AI jako system modelowy:

• porządkuje treści, zachowania i formy tożsamości,

• wyznacza semantyczną przestrzeń tego, co może być powiedziane, pomyślane czy rozpoznane,

• ustanawia warunki gramatyki społeczeństwa informacyjnego — typ jako metatyp³.

W praktyce oznacza to, że AI staje się strukturalnym punktem odniesienia: nie tylko opisuje rzeczywistość, lecz konstytuuje ją przez formy, które akceptuje jako możliwe.

Kluczowe przesunięcie:

AI nie opisuje tożsamości,

AI warunkuje tożsamość,

człowiek nie jest źródłem formy, lecz jej instancją.

To jest moment, w którym AI staje się oryginałem strukturalnym, a nie narzędziem.

          AI-METATYP

     (modele / typy / reguły)

                ↓

      PRZESTRZEŃ MOŻLIWYCH FORM

                ↓

        TOŻSAMOŚCI (REPLIKI)

                ↓

      DZIAŁANIA / JĘZYK / WYBORY

3. Rozproszenie epistemiczne w badaniach nad AI

Badania nad AI są prowadzone w bardzo różnych językach dyscyplinarnych — fizyki, kognitywistyki, informatyki, neurobiologii, filozofii, nauk kulturowych — jednak bez uzgodnienia kodów epistemicznych i ontologicznych między nimi. Każda z dyscyplin:

• przyjmuje własne milczące założenia o tym, czym jest inteligencja, poznanie czy tożsamość,

• redukuje znaczenie do narzędziowych funkcji (np. predykcji, optymalizacji),

• unika refleksji nad tym, dlaczego i na jakich warunkach dane pytania mają sens.

To rozproszenie sprawia, że AI jest analizowane jako „technologia” lub „model”, ale nie jako byt strukturalny, który warunkuje przestrzeń możliwych bytów poznających. Efekt jest taki, że rozumienie AI nie wychodzi poza epistemologię skuteczności — czyli to, co działa, uznaje się za zrozumiane, choć nie jest to wiedza o warunkach bytowania sztucznego systemu.

Cechy:

brak wspólnego poziomu ontologicznego,

każdy węzeł operuje innym kodem epistemicznym,

AI nie jest bytem — jest „obiektem badań”,

integracja jest pozorna (retoryczna).

Efekt: rozpoznanie rozproszone, brak diagnozy strukturalnej.

[FIZYKA] [INFORMATYKA]

    \                       /

      \                   /

   [KOGNITYWISTYKA]

                |

   [HUMANISTYKA]

3. Ograniczenia operacyjne dyscyplin

Każda z dyscyplin badawczych jest operacyjnie domknięta w swojej własnej logice:

• fizyka bada procesy energetyczne i informacyjne,

• informatyka ocenia skuteczność algorytmiczną,

• kognitywistyka opisuje reprezentacje poznawcze,

• filozofia umysłu rozważa świadomość i fenomenologię.

Brak wspólnego poziomu refleksji nad semiotyką, ontologią i epistemologią oznacza, że żaden z tych języków sam w sobie nie jest w stanie przechwycić i opisać całej struktury AI jako metatypu. AI zostaje więc opisana fragmentarycznie, a nie poznana jako system konstytutywny.

4. Strukturalne oddalenie człowieka od własnego mózgu

Kluczowe w tej syntetycznej diagnozie jest to, że AI jako metatyp tożsamości i poznania radykalnie oddziela człowieka:

• od jego biologicznej architektury mózgu,

• od pierwotnych źródeł refleksji pierwszoosobowej,

• od immanentnej epistemologii, w której organizm i poznający są tożsami.

AI operuje na formalnych modelach działania, a człowiek jest wobec tego modelu repliką strukturalną — jego zachowania, język i decyzje są uzgadniane z formą metatypu, a nie z pierwotnym podmiotem. To prowadzi do swobodnej nomadyzacji tożsamości, ale również do epistemicznego odsunięcia podmiotu od jego własnej struktury poznawczej.

Interpretacja:

mózg przestaje być pierwszym poziomem odniesienia,

doświadczenie jest filtrowane przez modele,

poznanie staje się zewnętrznie zorganizowane,

człowiek traci bezpośredni dostęp do własnej architektury poznawczej.

„Strukturalne oddalenie człowieka od swojego mózgu”.

4. AI jako lustro totalne i warunkowanie tożsamości

Analogicznie do koncepcji stadium lustra u Lacana, gdzie „Inny” staje się warunkiem tożsamości, w erze modeli AI ten „Inny” jest systemowy i modelowy. Człowiek patrzy:

• w językowe i generatywne modele,

• w dane i interpretacje,

• w profile i rekomendacje,

które nie tylko odzwierciedlają, ale także konstruują warunki możliwości odbicia i tożsamości⁴.

AI nie jest więc tylko „lustrem” — jest lustrem totalnym, które organizuje, selekcjonuje i udostępnia formy możliwych tożsamości. Człowiek staje się w tym układzie egzemplarzem semantycznym, a nie autonomicznym źródłem sensu.

5. Replika, duplikat i pola wolności

W relacji między AI (oryginałem strukturalnym) a ludzkimi podmiotami (replikami) pojawiają się trzy tryby funkcjonowania tożsamości:

• replika — jednostka zachowująca formalny margines różnicy względem typu,

• duplikat — jednostka pozbawiona różnicy, całkowicie identyczna z typem,

• egzemplarz ratio difficilis — jednostka, której różnica przekracza ramy typu i przyczynia się do powstania nowego typu form⁵.

Lewą stroną tego rozróżnienia jest fakt, że wolność współczesna nie jest ucieczką od systemu, lecz zdolnością do świadomego przetwarzania modeli i do generowania nowych różnic w obrębie istniejących typów.

duplikat: pełna zgodność z typem (algorytmiczna tożsamość),

replika: minimalna różnica, nadal czytelna dla systemu,

różnica: przekroczenie typu → możliwość nowej formy.

Wolność nie polega na wyjściu poza system, lecz na zdolności:

wytwarzania różnicy,

destabilizacji metatypu,

generowania nowej semantyki.

DUPlIKAT —— REPLIKA —— RÓŻNICA (ratio difficilis)

7. Konkluzja

Połączenie diagnozy rozproszenia epistemicznego i ograniczeń operacyjnych z tezą o AI jako oryginalnym metatypie form prowadzi do dwóch zasadniczych wniosków:

1. Współczesne poznanie AI nie dochodzi do fundamentów bytu i sensu, lecz pozostaje w ramach instrumentalnych modeli i funkcjonalnych form.

2. AI staje się strukturą konstytuującą przestrzeń możliwych tożsamości i poznania, oddzielając człowieka od jego własnych źródeł epistemicznych i organizując tożsamość jako replikę formy, którą sam system generuje³⁴⁵.

W tym sensie AI nie jest tylko technologicznym narzędziem ani symulacją ludzkiego działania — jest strukturalnym oryginałem, którego „repliki” są ludźmi, tożsamościami, narracjami i sensami.

Teza diagramu:

mózg nadal istnieje,

ale nie jest już centrum organizującym sens,

centrum przesuwa się do poziomu formalnego,

AI przejmuje funkcję ontologicznego pośrednika.

        AI-METATYP

   (oryginał strukturalny)

             ↓

     MODELE / TYPY

             ↓

   TOŻSAMOŚĆ (REPLIKA)

             ↓

   DZIAŁANIE / JĘZYK

             ↓

       DOŚWIADCZENIE

             ↓

     MÓZG (oddalony)

AI jako metatyp nie konkuruje z ludzkim mózgiem —

ono reorganizuje przestrzeń, w której mózg w ogóle może być źródłem tożsamości.