Irracjonalność jako ostatnia forma wolności

1. Teza

W relacji człowiek–AI wolność nie zanika dlatego, że człowiek traci zdolność podejmowania decyzji, lecz dlatego, że zanika przestrzeń, w której decyzja mogłaby być uznana za racjonalną z zewnątrz systemu. W tym sensie irracjonalność — rozumiana nie jako chaos czy błąd, lecz jako odmowa podporządkowania się modelowanej racjonalności — staje się ostatnią możliwą formą wolności.

2. Racjonalność jako środowisko, nie narzędzie

Nowoczesność długo traktowała racjonalność jako instrument w rękach podmiotu: coś, czym się posługujemy, aby podejmować lepsze decyzje. Tymczasem już u Max Weber racjonalność instrumentalna przestaje być środkiem, a zaczyna funkcjonować jako struktura organizująca świat działania¹.

W epoce AI to przesunięcie osiąga punkt krytyczny:

• racjonalność nie jest już tylko kryterium oceny decyzji,

• staje się środowiskiem, w którym decyzje w ogóle mogą się pojawić,

• a więc także warunkiem ich widzialności i legitymizacji.

3. AI jako współtwórca racjonalności

Kluczowa zmiana polega na tym, że AI nie tylko:

• analizuje,

• prognozuje,

• optymalizuje,

lecz współkonstytuuje to, co uznaje się za rozsądne, bezpieczne, dopuszczalne.

W tym sensie AI działa zgodnie z epistemologiczną analogią do zasady Heisenberga:

narzędzie poznania ingeruje w strukturę tego, co może być poznane i zdecydowane.

Decyzja niezgodna z modelem:

• nie jawi się jako alternatywa,

• lecz jako błąd poznawczy,

• odstępstwo od racjonalności,

• anomalia.

To nie AI zakazuje decyzji.

To racjonalność, którą AI współtworzy, uniemożliwia jej sensowność.

4. Utrata zewnętrznego punktu odniesienia

Klasyczna wolność decyzji zakładała możliwość:

• powiedzenia „nie”,

• odrzucenia opcji jako niewłaściwej,

• wyjścia poza dane kryteria.

Jednak, jak pokazuje teoria systemów u Niklas Luhmann, systemy operacyjne nie posiadają dostępu do zewnętrznego punktu widzenia². Wszystkie kryteria sensowności są wewnętrzne.

W momencie, gdy racjonalność decyzyjna zostaje:

• sformalizowana,

• skwantyfikowana,

• zautomatyzowana,

decyzja „spoza racjonalności” traci status decyzji. Staje się:

• nierozsądna,

• nieodpowiedzialna,

• niewidzialna społecznie.

5. Widzialność, decyzja i wolność

W świecie modus operandi tylko decyzje racjonalne są widzialne. Widzialność jest warunkiem:

• skutku,

• uznania,

• społecznej realności.

Decyzja irracjonalna:

• nie daje się uzasadnić,

• nie daje się obronić,

• nie daje się włączyć w obieg.

Dlatego irracjonalność jest równoznaczna z niewidzialnością — a niewidzialność została już wcześniej zidentyfikowana jako warunek godności bytu poza repliką.

6. Irracjonalność ≠ arbitralność

Trzeba tu bardzo wyraźnie rozróżnić:

• irracjonalność jako brak rozumu,

• irracjonalność jako odmowę poddania się obowiązującej racjonalności.

W tym drugim sensie irracjonalność:

• nie neguje sensu,

• nie odrzuca myślenia,

• lecz odrzuca kryterium skuteczności jako jedyne kryterium prawomocności.

Jest to gest bliski temu, co Søren Kierkegaard nazywał „skokiem” — nie jako emocjonalnym aktem, lecz jako decyzją niemożliwą do ugruntowania w racjonalnym systemie³.

7. Irracjonalność jako ostatnia wolność

Jeżeli:

• racjonalność została skolonizowana przez modele,

• decyzje są oceniane wyłącznie przez skuteczność,

• sens utożsamiono z działaniem,

to wolność nie może już polegać na lepszym uzasadnieniu decyzji.

Może polegać jedynie na:

odmowie uzasadnienia.

Nie jako geście buntu, lecz jako:

• wycofaniu się z obiegu,

• akcie niewidzialności,

• zachowaniu bytu bez działania.

8. Konsekwencja graniczna

Irracjonalna decyzja nie zmienia systemu.

Nie zatrzymuje AI.

Nie wygrywa z modelem.

Ale:

• zachowuje resztkę suwerenności,

• wskazuje, że nie wszystko musi się wydarzyć,

• podtrzymuje możliwość bycia, które nie staje się funkcją.

W tym sensie irracjonalność nie jest rozwiązaniem.

Jest ostatnim śladem wolności w świecie po racjonalności.

Wniosek końcowy

Wolność nie polega już na wyborze najlepszej opcji,

lecz na zdolności do podjęcia decyzji,

której nie da się obronić w języku systemu.

I właśnie dlatego:

irracjonalność — rozumiana jako odmowa podporządkowania się modelowanej racjonalności —

pozostaje ostatnią formą wolności, która nie daje się przejąć przez AI.

Przypisy

1. M. Weber, Economy and Society, University of California Press, 1978.

2. N. Luhmann, Social Systems, Stanford University Press, 1995.

3. S. Kierkegaard, Fear and Trembling, Penguin Classics.

4. J. Baudrillard, Simulacra and Simulation, University of Michigan Press, 1994.

5. H. Arendt, The Human Condition, University of Chicago Press, 1958.