Binarność ex nihilo a prawo jako forma życia

1. Problem ontologiczny: podobieństwo pozorne

W refleksji nad instytucjami nowoczesnymi prawo i pieniądz bywają ujmowane jako zjawiska analogiczne: oba operują znakami, oba posługują się binarnością, oba wymagają instytucjonalnego uznania. To podobieństwo jest jednak wyłącznie formalne¹. Prowadzi ono do zasadniczego błędu ontologicznego, polegającego na przeniesieniu ontologii pieniądza na ontologię prawa.

2. Ontologia pieniądza: binarność relacyjna

Nowoczesny pieniądz – w szczególności pieniądz kredytowy – jest bytem czysto relacyjnym. Jego podstawową strukturę stanowi binarność:

• aktywa / pasywa,

• wierzytelność / zobowiązanie.

Relacja ta nie wymaga zakorzenienia w rzeczywistości materialnej, lecz jedynie w instytucjonalnym uznaniu i stabilności systemu². Operacja księgowa nie odzwierciedla świata; ona go konstytuuje.

Tym samym pieniądz może powstawać ex nihilo, ponieważ jego racją bytu nie jest odniesienie do czynu lub dobra, lecz zdolność do funkcjonowania w sieci relacji³.

3. Dlaczego pieniądz może być czystą formą

Karl Polanyi wykazał, że nowoczesna gospodarka rynkowa oderwała pieniądz od jego wcześniejszych, substancjalnych podstaw (towar, praca, ziemia), przekształcając go w fikcyjne dobro (fictitious commodity)⁴. Paradoksalnie właśnie ta fikcyjność uczyniła pieniądz operacyjnie wydajnym.

Ontologia pieniądza nie zakłada dobra ani sprawiedliwości. Jego racjonalność ma charakter czysto funkcjonalny: pieniądz „działa”, o ile utrzymuje relacje wymiany.

4. Ontologia prawa: forma, która wymaga materii

Prawo znajduje się w zupełnie innym porządku ontologicznym. Od czasów Arystotelesa byt normatywny jest rozumiany jako forma porządkująca działanie, a nie abstrakcyjny schemat relacyjny⁵.

Prawo:

• odnosi się do czynów,

• dotyczy odpowiedzialności, winy i szkody,

• zakłada ingerencję w życie jednostek.

Oznacza to, że prawo nie może istnieć wyłącznie jako relacja formalna — wymaga materii w postaci konkretnego zdarzenia. Bez tego traci swoją ontologiczną tożsamość.

5. Binarność prawa: wtórna wobec zdarzenia

W prawie binarność (legalne/nielegalne) ma charakter wtórny. Nie tworzy rzeczywistości, lecz ją kwalifikuje. Arystotelesowska koncepcja epieikeia jasno wskazuje, że norma ogólna zawsze wymaga korekty w zetknięciu z jednostkowym przypadkiem⁶.

Uczynienie binarności pierwotną prowadzi do odwrócenia relacji formy i materii: prawo zaczyna produkować „swoją” rzeczywistość, zamiast się do niej odnosić.

6. Searle: instytucje a fakty społeczne

John Searle odróżnia fakty brute (istniejące niezależnie od instytucji) od faktów instytucjonalnych, które istnieją dzięki regułom konstytutywnym („X liczy się jako Y w kontekście C”)⁷.

Pieniądz jest paradygmatycznym faktem instytucjonalnym. Prawo natomiast nie może funkcjonować wyłącznie jako taki fakt, ponieważ:

• jego przedmiotem są fakty brute (czyny, zdarzenia, szkody),

• nie może ich dowolnie konstruować bez utraty sensu normatywnego.

Przeniesienie reguł konstytutywnych właściwych pieniądzowi na prawo prowadzi do redukcji czynu do znaku.

7. Agamben: forma bez życia

Giorgio Agamben opisuje nowoczesne instytucje jako struktury, w których forma odrywa się od życia, produkując „nagie życie” (vita nuda) jako przedmiot regulacji⁸. W takim porządku norma przestaje być ekspresją wspólnego ładu, a staje się autonomicznym mechanizmem.

Prawo, które nie odnosi się do życia jako konkretu, lecz jedynie do jego formalnej reprezentacji, staje się strukturą biurokratyczno-proceduralną, pozbawioną ontologicznej treści.

8. Skutek przeniesienia ontologii pieniądza na prawo

Gdy prawo zaczyna funkcjonować jak pieniądz:

• fakt może być „wytwarzany” proceduralnie,

• szkoda staje się zapisem,

• relacja zostaje zastąpiona konstrukcją językową,

• sprawiedliwość ustępuje operacyjnej poprawności.

Prawo przestaje być formą życia, a zaczyna przypominać system księgowy relacji międzyludzkich.

Pieniądz jest bytem relacyjnym, który może funkcjonować jako czysta forma binarna wytwarzana ex nihilo; prawo natomiast jest formą życia i bez odniesienia do konkretnej materii czynu, czasu i przestrzeni traci swój sens ontologiczny oraz normatywny.

PRZYPISY

1. Por. J.R. Searle, The Construction of Social Reality, New York 1995, s. 23–26.

2. Ibidem, s. 37–45.

3. Zob. R. Werner, Princes of the Yen, London 2014; ujęcie ontologiczne: J. Searle, Making the Social World, Oxford 2010.

4. K. Polanyi, The Great Transformation, Boston 1944, rozdz. 6–7.

5. Arystoteles, Etyka nikomachejska, ks. V, 1134a–1135a, przeł. D. Gromska, Warszawa 2007.

6. Arystoteles, Etyka nikomachejska, ks. V, 1137b–1138a.

7. J.R. Searle, The Construction of Social Reality, dz. cyt., s. 27–35.

8. G. Agamben, Homo sacer. Sovereign Power and Bare Life, Stanford 1998, s. 1–12; tenże, State of Exception, Chicago 2005.