Prawo naturalne a fenomenologia

1. Kryzys prawa naturalnego po nowoczesności

Nowoczesna teoria prawa, ukształtowana przez pozytywizm i formalizm, odrzuciła klasyczne prawo naturalne jako doktrynę metafizyczną, ahistoryczną lub normatywnie nieoperatywną. W konsekwencji prawo zostało zredukowane do systemu norm stanowionych, których ważność zależy wyłącznie od kryteriów formalnych¹.

Fenomenologia nie stanowi powrotu do klasycznego prawa naturalnego, lecz alternatywną próbę odbudowy normatywności, opartą nie na metafizyce bytu, lecz na strukturze doświadczenia, osoby i wartości.

2. Podmiot fenomenologiczny jako warunek normatywności

Prawo pozytywne nowoczesności zakłada podmiot formalny: stronę, adresata normy, uczestnika procedury. Fenomenologia wprowadza pojęcie podmiotu jako osoby, która:

• doświadcza świata w horyzoncie sensu (Sinn),

• przeżywa krzywdę, winę, odpowiedzialność,

• rozpoznaje wartości jako dane, a nie konstruowane².

Prawo zakładające taki podmiot nie może być czysto proceduralne. Jego sens ujawnia się dopiero w odniesieniu do świata życia (Lebenswelt), a nie w autonomicznym systemie norm.

3. Max Scheler: fenomenologia wartości a prawo

Max Scheler dokonuje zasadniczego przełomu w etyce, odrzucając formalizm kantowski na rzecz materialnej etyki wartości³. Wartości:

• istnieją obiektywnie,

• są dane w bezpośrednim doświadczeniu emocjonalno-intuicyjnym,

• posiadają hierarchiczną strukturę (hedonistyczne, witalne, duchowe, święte).

Z perspektywy prawa oznacza to, że:

norma prawna nie jest źródłem wartości, lecz ich wtórną konkretyzacją.

Prawo naturalne w ujęciu fenomenologicznym nie polega na dedukcji norm z metafizycznej natury, lecz na rozpoznaniu wartości obecnych w doświadczeniu osoby.

4. Prawo jako odpowiedź na wartości, nie ich substytut

W modelu schelerowskim prawo:

• nie „wytwarza” sprawiedliwości,

• nie konstytuuje dobra,

• lecz instytucjonalnie reaguje na uprzednio dane wartości.

Formalizm prawny, który redukuje sprawiedliwość do poprawności proceduralnej, jest w tym ujęciu błędem ontologicznym: zastępuje wartości ich formalnym ekwiwalentem.

5. Roman Ingarden: ontologia norm i byt intencjonalny

Roman Ingarden wnosi do fenomenologii prawa precyzyjną analizę ontologiczną. Normy prawne są według niego:

• bytami intencjonalnymi,

• zależnymi od aktów świadomości i praktyki społecznej,

• niesamodzielnymi ontologicznie⁴.

Norma:

• nie istnieje „sama z siebie”,

• wymaga konkretyzacji w działaniu,

• jej sens ujawnia się dopiero w odniesieniu do świata realnego.

To oznacza, że prawo nie może być systemem zamkniętym, ponieważ jego byt jest relacyjny i odniesieniowy.

6. Neokantyzm badeński: wartości jako fundament sensu

Szkoła badeńska (Windelband, Rickert) stanowi istotne ogniwo pośrednie między klasycznym prawem naturalnym a fenomenologią. Neokantyści:

• odróżniają wyjaśnianie (Erklären) od rozumienia (Verstehen),

• traktują nauki normatywne jako odnoszące się do sensu, a nie faktu,

• uznają obiektywność wartości jako podstawę normatywności⁵.

Prawo nie opisuje świata, lecz nadaje mu sens normatywny w odniesieniu do wartości.

7. Nicolai Hartmann: warstwowa ontologia i prawo

Hartmann rozwija ontologię warstwową, w której byt normatywny należy do warstwy duchowej, ale:

• nie jest autonomiczny,

• zależy od warstw niższych (życie, psychika, relacje)⁶.

Formalizm prawa jest w tym ujęciu błędem kategorialnym: traktuje prawo jak byt samodzielny, ignorując jego zakorzenienie w rzeczywistości życia.

8. Gustav Radbruch: ponadustawowe prawo i wartości

Po doświadczeniu totalitaryzmu Radbruch formułuje koncepcję ponadustawowego prawa, według której:

norma rażąco niesprawiedliwa traci charakter prawa⁷.

Radbruch nie wraca do klasycznej metafizyki, lecz odwołuje się do:

• obiektywności wartości,

• doświadczenia niesprawiedliwości,

• granicy formalizmu.

Jego stanowisko stanowi fenomenologiczną korektę pozytywizmu prawniczego.

9. Jak wyglądałoby prawo fenomenologiczne?

Prawo zakładające podmiot fenomenologiczny:

• nie absolutyzuje procedury,

• nie redukuje osoby do pozycji procesowej,

• dopuszcza korektę norm przez doświadczenie niesprawiedliwości,

• traktuje prawdę materialną jako warunek sensu normy.

Byłoby to prawo ponownie rozumiane jako forma życia odpowiadająca na wartości, a nie jako autonomiczny system znaków.

Fenomenologia umożliwia rekonstrukcję prawa naturalnego jako struktury odniesienia do podmiotu i wartości, przeciwstawiając się formalizmowi, który redukuje prawo do samoodnoszącego się systemu norm pozbawionego zakorzenienia w doświadczeniu życia.

PRZYPISY

1. H. Kelsen, Reine Rechtslehre, Wien 1934, §1–5.

2. E. Husserl, Die Krisis der europäischen Wissenschaften, Den Haag 1954, §27–33.

3. M. Scheler, Der Formalismus in der Ethik und die materiale Wertethik, Halle 1913.

4. R. Ingarden, O odpowiedzialności i jej podstawach ontycznych, Kraków 1970.

5. W. Windelband, Geschichte und Naturwissenschaft, Straßburg 1894; H. Rickert, Die Grenzen der naturwissenschaftlichen Begriffsbildung, Tübingen 1902.

6. N. Hartmann, Ethik, Berlin 1926; tenże, Der Aufbau der realen Welt, Berlin 1940.

7. G. Radbruch, Gesetzliches Unrecht und übergesetzliches Recht, Süddeutsche Juristenzeitung 1946.