modus in actu modus in actu
61
BLOG

Od rewolucji do reorganizacji konstytucyjności

modus in actu modus in actu Polityka Obserwuj notkę 0
Październik 1917 a spór o Trybunał Konstytucyjny w 2026 roku. Lenin, Jellinek i Baudrillard wobec problemu tożsamości prawa

image

Streszczenie

Artykuł podejmuje próbę porównania bolszewickiego przejęcia władzy w Rosji w 1917 r. ze współczesnym sporem dotyczącym wykonywania kompetencji konstytucyjnych w Polsce, w szczególności z wydarzeniami wokół Trybunału Konstytucyjnego w październiku i listopadzie 2026 r. Porównanie nie zmierza do utożsamienia obu wydarzeń pod względem historycznym, politycznym ani prawnym. Jego przedmiotem jest możliwość występowania podobnego mechanizmu normatywnego w odmiennych warunkach ustrojowych.

Punktem wyjścia jest rozróżnienie rewolucji jako zakwestionowania dotychczasowego źródła władzy od wojny domowej jako późniejszego, szerokiego konfliktu o utrzymanie i organizację nowego porządku. Następnie przeanalizowano bolszewicką koncepcję nadrzędności władzy rad nad reprezentacją parlamentarną oraz jej zastosowanie do rozwiązania Zgromadzenia Konstytucyjnego w styczniu 1918 r.

W dalszej części wykorzystano Jellinkowskie rozróżnienie między formalną zmianą konstytucji a jej przekształceniem bez zmiany tekstu (Verfassungsänderung i Verfassungswandlung) oraz Baudrillardowską koncepcję symulakrum. Pozwala to postawić pytanie, czy współczesna reorganizacja normatywności może zachodzić bez formalnego odrzucenia konstytucji, poprzez zmianę znaczenia jej pojęć i instytucjonalne utrwalanie nowych interpretacji.

Główna hipoteza zakłada, że w różnych epokach może pojawiać się podobny problem przesuwania źródła legitymacji z uprzednio obowiązującej reguły ku skutecznemu rozstrzygnięciu, choć sposoby realizacji tego procesu, jego skala i prawne konsekwencje zasadniczo się różnią.

Rewolucja bolszewicka ujawnia szczególny mechanizm reorganizacji normatywności. Bolszewicy nie uzyskali większości w wyborach do Konstytuanty, lecz posiadali przewagę w strategicznych ośrodkach robotniczych i wojskowych. Po przejęciu władzy zakwestionowali nadrzędność reprezentacji parlamentarnej, a następnie ustanowili system, w którym zakres podmiotowy i mechanizm reprezentacji zostały określone według nowej zasady klasowej. Reorganizacji uległa zatem nie tylko obsada organów, lecz również reguła identyfikująca politycznie uprawniony podmiot władzy.

Słowa kluczowe: rewolucja bolszewicka, Zgromadzenie Konstytucyjne, Lenin, Georg Jellinek, Jean Baudrillard, konstytucyjność, symulakrum, trójpodział władz, Trybunał Konstytucyjny, reorganizacja normatywności, ex ante, ex post.

1. Czym właściwie jest rewolucja? Przejęcie władzy a wojna domowa

Pojęcie rewolucji bywa utożsamiane z gwałtownym konfliktem społecznym, wojną domową i długotrwałą przebudową państwa. Takie rozumienie utrudnia jednak uchwycenie zasadniczego problemu prawnego: momentu, w którym zostaje zakwestionowane dotychczasowe źródło kompetencji do sprawowania władzy.

Rewolucja polityczna nie musi być tożsama z późniejszą wojną o utrzymanie nowego porządku. Możliwe jest stosunkowo szybkie przejęcie centralnych instytucji państwa, po którym dopiero następuje długotrwała walka o podporządkowanie terytorium, administracji i społeczeństwa nowej władzy.

Właśnie taki problem występuje w historii Rosji.

Rewolucja lutowa 1917 r. doprowadziła do upadku monarchii Romanowów. Następnie powstał Rząd Tymczasowy, którego zadaniem było między innymi przygotowanie warunków działania przyszłego Zgromadzenia Konstytucyjnego.

Nie był to jeszcze ustabilizowany system demokratyczny oparty na nowej, pełnej konstytucji. Rosja znajdowała się w okresie przejściowym, w którym konkurencyjne ośrodki polityczne spierały się o źródło przyszłej legitymacji.

Rząd Tymczasowy wywodził swoją pozycję z rewolucji lutowej i instytucji związanych z dawną Dumą, natomiast rady delegatów robotniczych i żołnierskich przedstawiały się jako alternatywny ośrodek reprezentacji społecznej.

Powstał więc system dwuwładzy, w którym jeszcze przed Październikiem ujawnił się zasadniczy konflikt dotyczący tego, kto ma prawo występować w imieniu społeczeństwa.[1]

W dniach 24–25 października 1917 r. według kalendarza juliańskiego, odpowiadających 6–7 listopada według kalendarza gregoriańskiego, bolszewicy przeprowadzili zbrojne przejęcie centralnych ośrodków władzy w Piotrogrodzie. Rząd Tymczasowy został obalony, a nowa władza odwołała się do legitymacji rad delegatów.

W znaczeniu politycznym był to przewrót rewolucyjny.

W znaczeniu normatywnym — zakwestionowanie dotychczasowego sposobu wykonywania najwyższej władzy i zastąpienie go innym źródłem legitymacji.

Nie oznaczało to jednak automatycznego przejęcia kontroli nad całym terytorium Rosji. Nie oznaczało również zakończenia konfliktów dotyczących ustroju przyszłego państwa.

Zasadnicze walki wojny domowej rozwinęły się na szeroką skalę w 1918 r., między innymi w następstwie wystąpienia Korpusu Czechosłowackiego i organizowania się różnych ośrodków antybolszewickich. Jednak lokalne starcia zbrojne i zalążki konfliktu wewnętrznego występowały już bezpośrednio po październikowym przejęciu władzy. Dlatego historycy różnie wyznaczają początek wojny domowej, ujmowanej niekiedy jako konflikt lat 1917–1922.[2]

Nie możemy zatem całkowicie oddzielić obu procesów chronologicznie.

Możemy natomiast wyraźnie oddzielić je analitycznie.

Rewolucja dotyczy pierwotnie pytania: kto posiada najwyższą władzę i z jakiego źródła ją wywodzi?

Wojna domowa dotyczy natomiast między innymi pytania: kto jest w stanie utrzymać władzę, podporządkować jej społeczeństwo i wyeliminować konkurencyjne ośrodki polityczne?

Pierwszy problem posiada przede wszystkim charakter ustrojowy i normatywny.

Drugi obejmuje szeroki konflikt polityczny, militarny, społeczny i terytorialny.

To rozróżnienie jest konieczne dla dalszych rozważań.

Jeśli bowiem istotą rewolucji jest zakwestionowanie wcześniejszego źródła władzy, możemy badać również takie przekształcenia systemów konstytucyjnych, które nie prowadzą do wojny domowej.

Nie oznacza to automatycznie, że każde bezprawne wykonanie kompetencji stanowi rewolucję.

Oznacza jedynie, że rewolucyjny charakter zmiany ustrojowej należy badać przede wszystkim przez odniesienie do źródła i struktury kompetencji, a nie wyłącznie do skali zastosowanej przemocy.

2. Lenin i Konstytuanta — kiedy wynik wyborów przestaje rozstrzygać o legitymacji

Najważniejszym dla naszej analizy momentem nie jest samo październikowe przejęcie władzy.

Jest nim późniejszy konflikt między nową władzą bolszewicką a wybranym Zgromadzeniem Konstytucyjnym.

Wybory do Konstytuanty przeprowadzono w listopadzie 1917 r., już po przewrocie bolszewickim. Nie przyniosły one bolszewikom większości. Największe poparcie uzyskali socjaliści-rewolucjoniści, reprezentujący przede wszystkim znaczną część elektoratu wiejskiego.

Według wyników analizowanych przez samego Lenina bolszewicy uzyskali około dziewięciu milionów głosów, podczas gdy różne ugrupowania socjalistów-rewolucjonistów otrzymały ich wyraźnie więcej.[3]

Zgromadzenie Konstytucyjne miało stanowić instytucję, za pośrednictwem której naród rozstrzygnie o przyszłej organizacji państwa.

Jednak dla bolszewików jego wynik stworzył zasadniczy problem.

Jeżeli przyjąć zasadę legitymacji opartej na reprezentacji wyłonionej w wyborach powszechnych, nowa władza musiałaby uznać nadrzędność instytucji, w której nie posiadała większości.

Jeżeli natomiast uznać władzę rad za wyższą formę reprezentacji politycznej, wynik wyborów do Konstytuanty tracił rozstrzygające znaczenie.

I właśnie ten drugi kierunek przyjął Lenin.

W Tezach o Zgromadzeniu Konstytucyjnym, opracowanych w grudniu 1917 r., argumentował, że republika rad stanowi wyższą formę demokracji niż republika burżuazyjna oparta na parlamencie i Konstytuancie. Wskazywał również, że listy wyborcze zostały ustalone przed przewrotem październikowym, a zatem nie odzwierciedlały już — jego zdaniem — rzeczywistego układu sił społecznych.[4]

Z punktu widzenia naszej teorii szczególnie ważna jest struktura tego argumentu.

Nie polegał on na zaprzeczeniu, że wybory przeprowadzono.

Polegał na zakwestionowaniu ich normatywnej zdolności do rozstrzygania o tym, kto powinien wykonywać najwyższą władzę.

W ten sposób pojawiła się konkurencja dwóch zasad reprezentacji.

Pierwsza opierała się na wyborach do Konstytuanty.

Druga — na przedstawieniu rad jako wyższego źródła demokratycznej legitymacji.

Lenin nie musiał więc wykazywać, że bolszewicy wygrali wybory parlamentarne.

Mógł twierdzić, że właściwe źródło legitymacji znajduje się poza instytucją, w której wybory przegrali.

W styczniu 1918 r. konflikt ten został rozstrzygnięty instytucjonalnie.

Zgromadzenie Konstytucyjne zebrało się 5 stycznia według kalendarza juliańskiego, czyli 18 stycznia według gregoriańskiego. Po pierwszym posiedzeniu zostało rozwiązane decyzją władz radzieckich.

W przemówieniu z 6/19 stycznia Lenin uzasadniał ten krok wyższością rad jako instytucji rewolucyjnych i koniecznością przejścia do nowego porządku społecznego.[5]

Szczególne znaczenie posiada fakt, że bolszewicy nie ograniczyli się do samego zakwestionowania parlamentu.

Zastosowali siłę i skutecznie uniemożliwili dalsze funkcjonowanie wybranej instytucji.

Nie było to więc jedynie przesunięcie interpretacyjne.

Było to połączenie nowej koncepcji legitymacji z materialnym wyeliminowaniem konkurencyjnego ośrodka władzy.

Dopiero później, 10 lipca 1918 r., uchwalono konstytucję Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, formalizującą podstawowe cechy nowego systemu.[6]

Otrzymujemy zatem charakterystyczną sekwencję:

Przejęcie władzy → wybory niepotwierdzające dominacji bolszewików → uznanie odmiennego źródła legitymacji → rozwiązanie Konstytuanty → dalsze ustanawianie nowego porządku prawnego.

Najważniejszy jest tu moment zmiany kryterium legitymacji.

Wcześniejsza zasada reprezentacji parlamentarnej została uznana za niewystarczającą wobec nowej zasady reprezentacji rewolucyjnej.

Nie oznacza to jednak, że sama zmiana kryterium czyniła decyzję sprawiedliwą lub legalną według poprzedniego porządku.

Nowe źródło władzy zostało ustanowione przez rozstrzygnięcie rewolucyjne, a następnie wykorzystane do uzasadnienia działań, które utrwalały dominację tego źródła.

W tym miejscu ujawnia się zasadniczy mechanizm temporalnej reorganizacji normatywności.

Rezultat rewolucji zaczyna określać sposób oceniania instytucji istniejących przed jej zwycięstwem.

3. Georg Jellinek — konstytucja może zmienić się bez zmiany tekstu

Porównując Październik 1917 r. z dzisiejszymi sporami konstytucyjnymi, musimy jednak uwzględnić zasadniczą różnicę.

Bolszewicy otwarcie kwestionowali wcześniejsze źródło władzy i dążyli do ustanowienia odrębnego porządku ustrojowego.

Współczesny spór dotyczący Trybunału Konstytucyjnego odbywa się natomiast w ramach deklarowanej ciągłości obowiązywania Konstytucji RP z 1997 r.

Nie oznacza to jednak, że przy zachowaniu tekstu konstytucji nie może dochodzić do istotnych przekształceń normatywnych.

Problem ten został dostrzeżony znacznie wcześniej, niż powstały współczesne koncepcje semiotyczne.

Georg Jellinek w pracy Verfassungsänderung und Verfassungswandlung z 1906 r. rozróżnił dwie postaci zmiany konstytucyjnej.

Pierwszą była formalna zmiana tekstu konstytucji, będąca rezultatem celowego aktu ustanowienia nowych postanowień.

Drugą — przekształcenie konstytucji bez zmiany jej brzmienia, powstające wskutek przemian faktycznych i praktyki instytucjonalnej, niekoniecznie związanych ze świadomym zamiarem zmiany ustroju.[7]

To rozróżnienie pozwala nam uniknąć utożsamiania ciągłości językowej z ciągłością normatywną.

Konstytucja może zachowywać identyczne słowa, a jednak sposób ich rozumienia i stosowania może ulec przekształceniu.

Dotyczy to zwłaszcza pojęć, których rzeczywisty zakres zależy od praktyki ustrojowej.

Przykładem jest zasada podziału i równowagi władz.

Art. 10 Konstytucji RP ustanawia tę zasadę i wskazuje, które organy sprawują władzę ustawodawczą, wykonawczą oraz sądowniczą.

Jednak rzeczywiste znaczenie równowagi zależy również od prawnego sposobu rozpoznawania kompetencji poszczególnych organów, granic ich wzajemnego oddziaływania oraz skuteczności mechanizmów kontroli.[8]

Nie oznacza to, że każda zmiana praktyki instytucjonalnej jest zmianą konstytucji.

Nie każda nowa interpretacja stanowi również naruszenie prawa.

Ale nie można zakładać, że zachowanie literalnego tekstu automatycznie zapewnia niezmienność ustroju.

Właśnie tutaj koncepcja Jellinka uzyskuje szczególne znaczenie dla współczesności.

Pokazuje, że reorganizacja państwa nie musi mieć postaci otwartego zerwania z istniejącym systemem.

Może zachodzić poprzez zmianę utrwalonej interpretacji kompetencji i praktyki ich wykonywania.

Rewolucja może zastępować dotychczasowe źródło normatywności. Reorganizacja może natomiast zmieniać praktyczne znaczenie norm przy zachowaniu ich dotychczasowego nośnika językowego.

Nie można jednak utożsamiać każdej Verfassungswandlung z bezprawiem.

Jellinkowskie pojęcie ma przede wszystkim charakter opisowy. Pozwala identyfikować przekształcenia ustroju, nie przesądzając automatycznie o ich dopuszczalności w świetle konkretnego porządku prawnego.

Dla naszej teorii konieczne jest zatem kolejne rozróżnienie.

Czym innym jest ewolucja konstytucyjnego znaczenia mieszcząca się w granicach dopuszczalnej wykładni.

Czym innym natomiast faktyczne zastąpienie normy kompetencyjnej nową regułą bez zastosowania wymaganej procedury zmiany prawa.

W tym drugim przypadku pojawia się pytanie o granicę między interpretacją a pozakonstytucyjną zmianą ustroju.

I właśnie ta granica staje się przedmiotem współczesnego sporu.

4. Baudrillard — od rewolucyjnego ustanowienia nowej normy do reprodukcji jej obrazu

Koncepcja Jellinka pozwala zrozumieć, dlaczego konstytucja może podlegać zmianie bez zmiany tekstu.

Jednak w naszej analizie pojawia się jeszcze problem sposobu, w jaki system instytucjonalny przedstawia te zmiany jako zachowanie własnej tożsamości.

Tutaj szczególne znaczenie posiada Jean Baudrillard.

W Symulakrach i symulacji rozwija on koncepcję reprezentacji, w której obraz nie jest już wyłącznie odwzorowaniem wcześniejszej rzeczywistości. Model może zacząć poprzedzać i organizować rzeczywistość, którą pierwotnie miał opisywać.[9]

Nie jest to po prostu teoria świadomego fałszowania faktów.

Baudrillard wskazuje na możliwość głębszego przekształcenia relacji między znakiem, modelem i rzeczywistością społeczną.

Przeniesienie tej koncepcji na prawo wymaga ostrożności.

Norma prawna nie jest zwykłym opisem rzeczywistości. Sama posiada funkcję organizowania zachowań i ustanawiania określonych relacji instytucjonalnych.

Jednak właśnie dlatego możemy pytać, co dzieje się, gdy interpretacja normy zaczyna funkcjonować nie jako uzasadnione odczytanie wcześniejszego prawa, lecz jako model wytwarzający nowe warunki wykonywania władzy.

W przypadku rewolucji bolszewickiej podstawowe przesunięcie było stosunkowo jawne.

Lenin przedstawiał nową zasadę legitymacji politycznej jako wyższą od wcześniejszej reprezentacji parlamentarnej.

Nie potrzebował utrzymywać, że republika rad i parlamentarna republika konstytucyjna są tym samym ustrojem.

Przeciwnie — ich odmienność stanowiła istotny element jego argumentacji.

Współczesny konflikt konstytucyjny może przyjmować odmienną postać.

Wszystkie strony mogą odwoływać się do tej samej konstytucji.

Wszystkie mogą deklarować ochronę praworządności.

Wszystkie mogą przedstawiać własne działania jako wykonywanie wcześniej ustanowionych kompetencji.

Jednak nie oznacza to, że dokonują identycznej interpretacji norm.

Rozbieżność może dotyczyć samego sposobu wyznaczania organu, ustalania jego składu, rozpoznawania statusu osób wykonujących funkcje publiczne czy określania warunków skuteczności uchwał.

Wówczas powstaje szczególne zjawisko.

Nie trzeba odrzucać konstytucji jako tekstu, aby wytworzyć konkurencyjne obrazy jej operacyjnego znaczenia.

Jeżeli następnie jeden z takich obrazów zostaje przyjęty przez określoną instytucję, może zacząć wywoływać rzeczywiste skutki prawne lub organizacyjne.

Podejmowane są uchwały.

Wydawane są zarządzenia.

Dokumenty trafiają do kolejnych organów.

Instytucje zaczynają uwzględniać albo kwestionować ich konsekwencje.

W tym właśnie momencie obraz legalności przestaje być wyłącznie argumentem interpretacyjnym.

Zaczyna organizować praktykę.

Nie dowodzi to jednak automatycznie, że obraz jest sprzeczny z konstytucją.

Symulacyjny charakter procesu można rozpatrywać dopiero wtedy, gdy praktyka zaczyna zastępować niezależne uzasadnienie normatywne własną skutecznością.

W takim przypadku powstaje możliwość, że system nadal posługuje się tym samym znakiem konstytucji, lecz instytucjonalnie reprodukuje odmienne znaczenie określonych kompetencji.

To właśnie stanowi zasadniczą różnicę między prostą rewolucją normatywną a bardziej złożonym mechanizmem semiotycznej reorganizacji ustroju.

Nie chodzi bowiem o to, że po Baudrillardzie ludzie zaczęli działać w sposób niedostępny wcześniejszym epokom.

Chodzi o to, że współczesna teoria pozwala nam opisać dawniej istniejące mechanizmy reprezentacji i legitymizacji za pomocą bardziej rozwiniętych kategorii.

Baudrillard nie wyjaśnia więc przyczyn rewolucji 1917 r.

Może natomiast służyć jako narzędzie późniejszej analizy tego, w jaki sposób nowe źródło władzy zostaje przedstawione jako właściwe źródło normatywności.

Analogicznie może pomóc w badaniu współczesnych sporów dotyczących znaczenia kompetencji konstytucyjnych.

5. Spór o TK — ten sam tekst, konkurencyjne znaczenia kompetencji

Wydarzenia wokół Trybunału Konstytucyjnego z końca października i początku listopada 2026 r. pozwalają przedstawić analizowany problem w konkretnej postaci.

Dnia 30 października Anna Korwin-Piotrowska wydała zarządzenia dotyczące przerwy w wykonywaniu czynności przez prezesa TK Bogdana Święczkowskiego oraz wiceprezesa Bartłomieja Sochańskiego. Przyjęła również, że w określonych warunkach przysługuje jej uprawnienie do kierowania pracami Trybunału.

Działania te zostały zakwestionowane przez prezydenta RP i dotychczasowe kierownictwo TK. Z kolei przedstawiciele rządu i uczestnicy nowych działań w Trybunale przedstawiali je jako próbę przywrócenia prawidłowego funkcjonowania instytucji.[10]

Już na tym etapie pojawił się spór nie tylko o to, kto faktycznie kieruje Trybunałem, ale przede wszystkim o to, z jakiej normy wynika prawo do wykonywania określonych czynności.

Następnie 3 listopada odbyło się Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK, zwołane przez Annę Korwin-Piotrowską.

Uczestniczyło w nim ośmioro sędziów. Przyjęto interpretację, zgodnie z którą wymóg obecności co najmniej dwóch trzecich ogólnej liczby sędziów powinien być obliczany od dwunastu osób.

W podstawie obliczenia nie uwzględniono Bogdana Święczkowskiego i Bartłomieja Sochańskiego, objętych wcześniejszymi zarządzeniami, oraz Jarosława Wyrembaka, którego status sędziowski pozostaje kwestionowany.[11]

Nie jest to problem wyłącznie matematyczny.

Dwie trzecie z piętnastu wynosi dziesięć.

Dwie trzecie z dwunastu wynosi osiem.

Różnica dotyczy sposobu określenia zbioru, do którego stosuje się działanie matematyczne.

Art. 194 ust. 1 Konstytucji RP określa piętnastoosobowy skład Trybunału. Art. 3 ustawy o organizacji i trybie postępowania przed TK również wskazuje liczbę piętnastu sędziów.

Z kolei art. 6 ust. 1 tej ustawy stanowi, że Zgromadzenie Ogólne tworzą urzędujący sędziowie, którzy złożyli ślubowanie wobec Prezydenta RP. Art. 8 ust. 1 przewiduje wymóg obecności co najmniej dwóch trzecich ogólnej liczby sędziów.

Istotne znaczenie ma również art. 8 ust. 2, określający wymóg obecności prezesa przy podejmowaniu uchwał, z ustawowym wyjątkiem, oraz przepisy dotyczące zastępowania prezesa.[12]

Powstaje zatem pytanie, czy prawne skutki wcześniejszych zarządzeń oraz ocena statusu poszczególnych sędziów pozwalają na pomniejszenie podstawy obliczenia kworum.

Zwolennicy przyjętej interpretacji argumentowali, że należy odróżnić ustawową liczbę sędziów od ogólnej liczby osób uprawnionych do udziału w określonych czynnościach.

Przeciwnicy wskazywali natomiast między innymi na konstytucyjny skład Trybunału, wymogi ustawowe dotyczące kworum i kierowania zgromadzeniem oraz sporną skuteczność wcześniejszych zarządzeń.

Rozstrzygnięcie tego konfliktu wymaga samodzielnej wykładni właściwych przepisów.

Nie można go zastąpić samym stwierdzeniem, że wynik określonego obliczenia jest poprawny.

W tym miejscu ujawnia się znaczenie semiotyki normatywnej.

Wyrażenie „ogólna liczba sędziów” pozostaje literalnie niezmienione.

Jednak sposób określenia jego odniesienia może prowadzić do odmiennych skutków instytucjonalnych.

Zmiana przypisywanego zakresu pojęcia może więc prowadzić do zmiany praktycznych warunków wykonywania kompetencji bez zmiany tekstu przepisu.

Właśnie tutaj pojawia się punkt styczny z Jellinkiem.

Nie mamy koniecznie do czynienia z formalną zmianą konstytucji.

Możemy natomiast badać, czy powstaje nowa praktyka interpretacyjna wpływająca na rzeczywistą strukturę działania organu konstytucyjnego.

Z kolei Baudrillard pozwala postawić pytanie, czy przyjęty obraz kompetencji zaczyna organizować dalsze czynności instytucjonalne.

Podczas zgromadzenia z 3 listopada przyjęto projekt budżetu TK na 2027 r. oraz podjęto czynności związane z wyłonieniem składów w sprawach dyscyplinarnych.

W ten sposób określona interpretacja warunków działania organu została wykorzystana do podjęcia dalszych decyzji.

To ważny fakt.

Nie oznacza jednak, że sama skuteczność tych działań dowodzi legalności wszystkich wcześniejszych przesłanek.

Nie dowodzi również ich nielegalności.

Pokazuje jedynie, że spór interpretacyjny zaczął wywoływać następstwa operacyjne.

I właśnie to stanowi przedmiot naszej teorii temporalnej reorganizacji konstytucyjności.

6. Dwie epoki, odmienne metody, możliwa wspólna struktura

Na tym etapie możemy dokonać właściwego porównania.

Nie powinno ono opierać się na utożsamianiu konkretnych aktorów politycznych, skali przemocy ani skutków historycznych.

Należy raczej porównać strukturę relacji między wcześniejszą normą, przyjętym źródłem legitymacji i późniejszym rezultatem.

image

Podobieństwo nie polega zatem na identyczności wydarzeń.

Nie można na podstawie samej analogii twierdzić, że współczesny konflikt wokół TK jest odpowiednikiem bolszewickiego przewrotu.

Nie ma również wystarczającej podstawy, by przypisywać konkretnym uczestnikom dzisiejszego sporu identyczne motywy polityczne jak bolszewikom.

Możemy natomiast sformułować hipotezę dotyczącą struktury działania.

W obu przypadkach rozstrzygający może okazać się spór o metaregułę legitymacji — czyli regułę określającą, kto posiada kompetencję do wykonywania lub wiążącego rozpoznawania władzy.

W Rosji doszło do otwartego przeciwstawienia dwóch zasad reprezentacji.

Współczesny spór o TK dotyczy konkurencyjnych interpretacji norm kompetencyjnych w ramach tego samego porządku konstytucyjnego.

W pierwszym przypadku dążono do ustanowienia nowego źródła władzy.

W drugim przedmiotem sporu jest to, które działania i kwalifikacje prawne mieszczą się w istniejącym źródle kompetencji.

To zasadnicza różnica.

Jednak na wyższym poziomie abstrakcji dostrzegamy wspólny problem: czy organ może przyjąć interpretację warunków własnego działania, a następnie traktować skuteczność podjętych na jej podstawie czynności jako potwierdzenie prawidłowości samej interpretacji?

Właśnie w tym miejscu pojawia się niebezpieczeństwo odwrócenia relacji normatywnej.

Prawo powinno ustanawiać warunki działania.

Natomiast rezultat działania nie powinien sam przez się dowodzić, że wszystkie te warunki były spełnione.

Ta zasada obowiązuje niezależnie od tego, czy organ powołuje się na rewolucyjną konieczność, wolę większości politycznej, ratowanie instytucji czy przywracanie praworządności.

Słuszność deklarowanego celu nie zastępuje podstawy kompetencyjnej.

Nie oznacza to, że cel działania pozostaje zawsze prawnie obojętny.

Może mieć znaczenie interpretacyjne, lecz wyłącznie w granicach właściwych norm.

7. Kelsen, Jellinek i Baudrillard — trzy poziomy przemiany porządku prawnego

Aby uniknąć utożsamiania rewolucji z każdą zmianą interpretacji, warto połączyć trzy różne perspektywy teoretyczne.

Pierwsza pochodzi od Hansa Kelsena.

W jego teorii porządku prawnego skuteczna rewolucja może prowadzić do zastąpienia dotychczasowej normy podstawowej nową. Nie oznacza to, że każdy akt przemocy staje się prawem. Chodzi o szczególną sytuację, w której nowy porządek uzyskuje dostateczną skuteczność i zaczyna stanowić system, według którego identyfikuje się obowiązujące normy.[13]

Kelsen pozwala więc wyjaśnić radykalną zmianę podstawy obowiązywania systemu.

W przypadku Października 1917 r. jego teoria pomaga opisać przejście od dotychczasowego sposobu identyfikowania władzy do nowego porządku radzieckiego.

Nie oznacza to jednak normatywnej aprobaty bolszewickiego przewrotu ani oceny sprawiedliwości ustanowionego systemu.

Druga perspektywa pochodzi od Jellinka.

Pozwala ona badać przekształcenia rzeczywistej organizacji państwa bez konieczności wykazania formalnej zmiany konstytucji.

Tutaj znaczenie ma nie tyle całkowite zastąpienie normy podstawowej, ile zmiana sposobu funkcjonowania kompetencji w obrębie zachowywanego porządku.

Trzecia perspektywa wynika z Baudrillardowskiej analizy reprezentacji.

Wskazuje ona na możliwość sytuacji, w której model określonego porządku instytucjonalnego zaczyna organizować rzeczywiste działania, a następnie ich skutki służą utrwalaniu samego modelu.

Te trzy perspektywy nie są równoważne.

Kelsen bada przede wszystkim problem normatywnej podstawy i skuteczności całego systemu.

Jellinek analizuje zmiany konstytucyjne zachodzące także poza formalną nowelizacją.

Baudrillard dostarcza narzędzi do rozpoznawania relacji między reprezentacją a rzeczywistością organizowaną przez reprezentację.

Ich połączenie pozwala zbudować model wielopoziomowy.

Najpierw pytamy, czy zmianie uległo źródło obowiązywania prawa.

Następnie, czy zmianie uległa rzeczywista struktura wykonywania kompetencji.

Wreszcie, czy instytucjonalny obraz legalności nie zaczął zastępować niezależnego uzasadnienia przyjętej praktyki.

Dopiero łączne rozpatrzenie tych zagadnień pozwala odróżnić rewolucję ustrojową od interpretacyjnej ewolucji konstytucji, a tę ostatnią od ewentualnego pozakonstytucyjnego przekształcenia kompetencji.

W tym miejscu pojawia się także znaczenie temporalności.

Rewolucja może ustanowić nowy porządek, który następnie nadaje określone znaczenie działaniom prowadzącym do jego powstania.

Z kolei reinterpretacja konstytucji może prowadzić do zmiany praktycznych skutków wcześniejszych norm, choć sam tekst pozostaje niezmieniony.

W obu przypadkach późniejsza operacja instytucjonalna może oddziaływać na sposób rozpoznawania wcześniejszej normatywności.

Nie zmienia jednak materialnie przeszłości.

Zmienia sposób jej prawnej kwalifikacji oraz warunki, w których skutki tej kwalifikacji są reprodukowane przez kolejne instytucje.

Właśnie dlatego proponuję mówić o temporalnej reorganizacji tożsamości prawa.

Nie chodzi o prostą zmianę przepisu ani o arbitralne tworzenie norm.

Chodzi o proces, w którym system zachowuje, zmienia lub zastępuje własne zasady rozpoznawania kompetencji.

8. Gdzie przebiega granica między reorganizacją a rewolucją konstytucyjną?

Powracamy do problemu zasadniczego.

Czy rewolucja polega przede wszystkim na zakwestionowaniu istniejącego porządku konstytucyjnego?

W proponowanym ujęciu można odpowiedzieć twierdząco, ale pod jednym warunkiem.

Nie wystarczy samo zakwestionowanie określonej normy ani pojedyncze naruszenie kompetencji.

Rewolucja w sensie ustrojowym wymaga zakwestionowania albo zastąpienia podstawowego sposobu identyfikowania najwyższej władzy i ustanawiania prawa.

W przypadku bolszewików proces ten obejmował przejęcie władzy, odrzucenie nadrzędności wybranego Zgromadzenia Konstytucyjnego oraz ustanowienie konkurencyjnego modelu ustrojowego.

W przypadku współczesnych konfliktów konstytucyjnych sama sporna interpretacja kompetencji nie wystarcza do uznania, że doszło do rewolucji.

Potrzebne byłoby wykazanie głębszej przemiany: trwałego zastąpienia istniejących reguł identyfikowania i ograniczania władzy nowymi regułami, nieznajdującymi dostatecznej podstawy w obowiązującym porządku.

Takiej oceny nie można wyprowadzić wyłącznie z liczby uczestników jednego zgromadzenia.

Należy badać cały układ instytucjonalny, jego podstawy prawne, sposób wykonywania kompetencji i możliwość niezależnego rozstrzygania sporów.

W tym sensie wydarzenia wokół TK są istotnym przypadkiem badawczym, ale nie stanowią jeszcze samodzielnego dowodu rewolucyjnej zmiany ustroju.

Pozwalają natomiast postawić pytanie o jej granice.

W którym momencie interpretacja konstytucji przestaje być wykonywaniem istniejącej normy, a zaczyna ustanawiać praktycznie nową normę kompetencyjną, której przyjęcie wymagałoby zastosowania właściwej procedury zmiany prawa?

To właśnie tutaj przebiega granica między dopuszczalną reorganizacją znaczenia a pozakonstytucyjną reorganizacją władzy.

Jeżeli instytucje zmieniają interpretację określonych pojęć w granicach prawa, mamy do czynienia z funkcjonowaniem systemu konstytucyjnego.

Jeżeli natomiast przyjmują nowe zasady wykonywania kompetencji bez wystarczającej podstawy normatywnej, pojawia się problem naruszenia konstytucji.

Jeżeli takie zmiany uzyskują trwały charakter i zastępują podstawowy sposób identyfikowania władzy, powstaje pytanie o głębsze przekształcenie ustroju.

Nie musi ono przyjmować postaci zbrojnego przewrotu.

Nie musi również prowadzić do wojny domowej.

Może zachodzić przez stopniową zmianę praktyki instytucjonalnej.

Jednak nie każde takie przekształcenie należy automatycznie określać mianem rewolucji.

Wymaga ono niezależnej analizy normatywnej i empirycznej.

Zakończenie. Od jawnego zerwania do semiotycznej ciągłości

Porównanie Rewolucji Październikowej z wydarzeniami wokół polskiego Trybunału Konstytucyjnego nie prowadzi do wniosku o ich historycznej tożsamości.

Różnią się bowiem podstawowe warunki ich wystąpienia.

W 1917 r. Rosja pozostawała w stanie głębokiego kryzysu wojennego i ustrojowego, nie posiadając jeszcze stabilnego demokratycznego porządku konstytucyjnego. Bolszewicy przejęli władzę zbrojnie, a następnie odrzucili legitymację wybranego Zgromadzenia Konstytucyjnego.

Współczesna Polska posiada obowiązującą konstytucję oraz formalnie określony system podziału kompetencji. Spór dotyczący TK odbywa się w ramach tego porządku, a strony konfliktu odwołują się do konkurencyjnych interpretacji istniejących norm.

Nie ma podstaw do utożsamiania skali przemocy, charakteru ustrojowego ani historycznych następstw obu sytuacji.

Jednak właśnie różnica epok pozwala dostrzec istotne podobieństwo problemu filozoficznego.

W obu przypadkach rozstrzygające znaczenie może posiadać nie samo wykonywanie władzy, lecz sposób określenia reguły, z której wywodzi się uprawnienie do jej wykonywania.

Lenin otwarcie przeciwstawił legitymację rewolucyjnej władzy rad legitymacji parlamentarnej.

We współczesnym sporze konstytucyjnym problem może powstawać subtelniej — poprzez konkurencyjne rozumienie tych samych przepisów oraz praktyczne skutki przyjętych interpretacji.

Jellinek pozwala nam zrozumieć, dlaczego zmiana ustroju nie musi zawsze oznaczać zmiany tekstu konstytucji.

Baudrillard pomaga postawić pytanie, czy instytucjonalny obraz legalności może zacząć organizować rzeczywistość wykonywanej władzy.

Kelsen przypomina natomiast o konieczności odróżnienia skuteczności nowego porządku od sposobu uzasadniania obowiązywania jego norm.

Wszystkie te perspektywy prowadzą do wspólnego problemu.

Prawo nie istnieje wyłącznie jako tekst.

Istnieje również jako znaczenie i jako praktyka instytucjonalna.

Jednak sama skuteczność określonej praktyki nie przesądza jeszcze o jej prawidłowości w świetle norm, które mają ją ograniczać.

W tym miejscu należy sformułować najważniejszą tezę niniejszego artykułu:

Rewolucja może reorganizować tożsamość prawa przez jawne zastąpienie jego źródła. Współczesna praktyka instytucjonalna może natomiast reorganizować tę tożsamość przez zmianę sposobu rozpoznawania kompetencji przy zachowaniu literalnej ciągłości konstytucji. Oba procesy są historycznie i prawnie odmienne, lecz mogą ujawniać podobny problem: przesunięcie podstawy legitymacji od wcześniejszej normy ku późniejszemu rozstrzygnięciu.

Nie oznacza to, że każdy spór interpretacyjny jest ukrytą rewolucją.

Oznacza jednak, że pytanie o zmianę ustroju nie może ograniczać się do sprawdzenia, czy zmieniono tekst konstytucji.

Trzeba badać również to, czy zmieniły się reguły instytucjonalnego rozpoznawania i wykonywania władzy.

Ostatecznie bowiem najważniejsza różnica nie musi przebiegać między państwem posiadającym nową konstytucję a państwem posiadającym dawną.

Może przebiegać między państwem, w którym praktyka władzy pozostaje podporządkowana konstytucji, a państwem, w którym praktyka ta zaczyna określać, jakie znaczenie konstytucja ma posiadać.

Rewolucja bolszewicka ustanawiała nowy porządek, kwestionując wcześniejsze źródło władzy. Problem współczesnej reorganizacji konstytucyjności polega na możliwości przekształcania znaczenia źródła władzy, które formalnie nadal pozostaje tym samym.

To nie jest jeszcze dowód bezprawia.

To jest problem, który teoria praworządności musi umieć rozpoznać, zanim rozbieżność między tekstem konstytucji a praktyką jej wykonywania stanie się trwałą cechą państwa.

Przypisy

[1] Zob. „Provisional Government of 1917”, Encyclopaedia of Saint Petersburg, opracowanie historyczne. Por. badanie „The Democratic Conference and the Pre-Parliament in Russia, 1917: Class, Nationality, and the Building of a Postimperial Community”, Nationalities Papers, Cambridge University Press. Władze po rewolucji lutowej miały charakter tymczasowy; Zgromadzenie Konstytucyjne miało rozstrzygnąć o przyszłej strukturze państwa.

[2] Zob. „Civil War of 1917–1922”, Encyclopedia of Russian History, Encyclopedia.com. Por. Peter Kenez, Civil War in South Russia, 1918: The First Year of the Volunteer Army, University of California Press, Berkeley 1971, szczególnie analizę walk z Korpusem Czechosłowackim w maju 1918 r. JSTOR. Granice czasowe wojny domowej są w historiografii ujmowane niejednolicie.

[3] Włodzimierz Lenin, „The Constituent Assembly Elections and the Dictatorship of the Proletariat”, tekst z grudnia 1919 r., w: Collected Works, t. 30. Tekst źródłowy. Przytoczone wyniki pochodzą z analizowanych przez Lenina danych dla 54 spośród 79 okręgów i nie powinny być traktowane jako kompletny, ostateczny wynik wszystkich okręgów.

[4] Włodzimierz Lenin, „Theses on the Constituent Assembly”, 11–12 grudnia 1917 r., po raz pierwszy opublikowane 26 grudnia 1917 r., w: Collected Works, t. 26, Progress Publishers, Moskwa 1972, s. 379–383. Tekst źródłowy. Szczególne znaczenie mają tezy 1–6, dotyczące relacji między reprezentacją parlamentarną a demokracją rad.

[5] Włodzimierz Lenin, „Speech on the Dissolution of the Constituent Assembly”, 6/19 stycznia 1918 r., w: Collected Works, t. 26, s. 437–441. Tekst przemówienia. Por. „Draft Decree on the Dissolution of the Constituent Assembly”, tekst projektu dekretu. Daty oznaczono według kalendarzy juliańskiego i gregoriańskiego.

[6] Konstytucja Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, uchwalona 10 lipca 1918 r. i ogłoszona 19 lipca 1918 r. Historyczny tekst konstytucji, zachowany w dokumentacji Departamentu Stanu USA. Akt określał ustrój republiki radzieckiej oraz nową organizację władzy państwowej.

[7] Georg Jellinek, Verfassungsänderung und Verfassungswandlung. Eine staatsrechtlich-politische Abhandlung, O. Häring, Berlin 1906. Por. angielski wybór „Constitutional Amendment and Constitutional Transformation”, w: Weimar: A Jurisprudence of Crisis, red. Arthur J. Jacobson, Bernhard Schlink, University of California Press, Berkeley 2000. Wybór tekstu Jellinka.

[8] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483 ze zm., w szczególności art. 7, 8, 10, 173, 194 i 235. Zob. tekst Konstytucji — Sejm RP. Art. 10 ustanawia podział i równowagę władz, natomiast art. 235 określa procedurę formalnej zmiany Konstytucji.

[9] Jean Baudrillard, Simulacres et Simulation, Éditions Galilée, Paris 1981; wyd. ang. Simulacra and Simulation, University of Michigan Press, Ann Arbor 1994. Por. „The Precession of Simulacra”, w: Selected Writings, red. Mark Poster, Stanford University Press, Stanford 1988, s. 166–184. Tekst udostępniony przez Stanford University. Zastosowanie tej koncepcji do zmiany znaczenia norm konstytucyjnych stanowi autorską analogię analityczną.

[10] Zob. Reuters, „Polish PM Tusk vows support for tribunal amid court crisis”, 31 października 2026 r., oraz Demagog, „Kryzys w Trybunale Konstytucyjnym. O co chodzi w sporze o kierownictwo?”, 4 listopada 2026 r.. Źródła przedstawiają przeciwstawne stanowiska dotyczące zarządzeń o przerwie w czynnościach prezesa i wiceprezesa TK oraz prawa do kierowania instytucją.

[11] „Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK przyjęło, że kworum to osiem osób”, Rzeczpospolita, 3 listopada 2026 r., relacja. Por. Business Insider Polska, „Zgromadzenie Ogólne TK zakończone. O tym zdecydowali sędziowie”, 3 listopada 2026 r..

[12] Ustawa z 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym, Dz.U. 2016 poz. 2072, tekst jednolity Dz.U. 2019 poz. 2393, w szczególności art. 3, 6–8, 11 i 12. Tekst ustawy — ELI. Spór o sposób liczenia kworum nie wyczerpuje zagadnień dotyczących prawidłowego zwołania zgromadzenia i obecności osoby uprawnionej do kierowania Trybunałem.

[13] Hans Kelsen, Reine Rechtslehre, wyd. 2, Franz Deuticke, Wien 1960; wyd. ang. Pure Theory of Law, University of California Press, Berkeley 1967. Zob. także „The Pure Theory of Law”, Stanford Encyclopedia of Philosophy, aktualizacja 13 marca 2026 r., opracowanie. W teorii Kelsena skuteczność całego porządku prawnego ma znaczenie dla jego obowiązywania, lecz nie jest to równoznaczne z oceną moralnej sprawiedliwości rewolucji.

[14] Pieter van Duin, Zuzana Poláčková, „The Big Bang of Communism: The Bolsheviks’ Destruction of the Russian Constituent Assembly and the Making of the First Communist Dictatorship (November 1917–January 1918)”, Studia Politica Slovaca, 2019, t. XII, nr 2, s. 57–75. Opis i abstrakt opracowania. Autorzy analizują wydarzenia poprzedzające rozwiązanie Konstytuanty i argumentację uzasadniającą to działanie.

[15] Carl Schmitt, Politische Theologie. Vier Kapitel zur Lehre von der Souveränität, Duncker & Humblot, München–Leipzig 1922. Schmittowskie ujęcie suwerenności pozwala badać moment rozstrzygnięcia w sytuacji wyjątkowej, lecz nie stanowi samoistnej podstawy do uznania skutecznie przeprowadzonego działania za legalne według wcześniej obowiązujących norm.

[16] Pojęcia „semiotycznej reorganizacji konstytucyjności”, „temporalnej reorganizacji tożsamości prawa” oraz proponowane porównanie rewolucyjnej zmiany źródła władzy z interpretacyjną reorganizacją norm kompetencyjnych są autorskimi konstrukcjami analitycznymi. Nie stanowią ustalenia, że wydarzenia wokół TK w 2026 r. były rewolucją, zamachem stanu albo bezprawnym przejęciem władzy. Takie kwalifikacje wymagają odrębnego zbadania właściwych norm, faktów i skutków prawnych.


To co jest, jest in actu, natomiast to, co jest inaczej niż w akcie - naprawdę nie jest.

Nowości od blogera

Komentarze

Pokaż komentarze

Inne tematy w dziale Polityka