
Wprowadzenie. Państwo, które przestaje rozpoznawać własną władzę
Historia ustrojów politycznych najczęściej przedstawiana jest jako historia stopniowego ograniczania władzy. Od monarchii absolutnej przez monarchię konstytucyjną po nowoczesne państwo demokratyczne rozwój instytucjonalny miał polegać na zastępowaniu arbitralnego władztwa jednostki systemem norm, kompetencji i procedur. W tym rozumieniu podział władzy stał się jednym z fundamentalnych osiągnięć nowoczesnego konstytucjonalizmu, a jej koncentracja — potencjalnym zagrożeniem dla wolności politycznej.
Historia Rzeczypospolitej Obojga Narodów ujawnia jednak paradoks, który komplikuje ten obraz. Państwo dysponujące rozbudowanymi mechanizmami ograniczania monarchy, silną reprezentacją stanową, tradycją elekcyjności i daleko posuniętą autonomią uczestników życia politycznego stopniowo traciło zdolność do skutecznego wykonywania własnego władztwa. Tymczasem sąsiednie monarchie, w których władza była znacznie silniej skoncentrowana, zwiększały swoje możliwości administracyjne, militarne i fiskalne.
Wynika z tego pytanie, które wykracza poza tradycyjną alternatywę między absolutyzmem a konstytucjonalizmem. Czy ograniczanie władzy zawsze prowadzi do wzmocnienia porządku prawnego? A może istnieje taki poziom instytucjonalnego rozproszenia, przy którym ograniczanie poszczególnych ośrodków władzy zaczyna podważać zdolność państwa do działania jako jednego podmiotu?
Problem ten uzyskuje szczególną wyrazistość w sytuacjach, w których konkurujące instytucje nie tylko odmiennie interpretują prawo, ale również kwestionują wzajemnie swoją kompetencję do jego wiążącego stosowania. Spór przestaje wówczas dotyczyć wyłącznie treści rozstrzygnięcia. Obejmuje samą zasadę ustalania, które rozstrzygnięcie może zostać uznane za obowiązujące.
Powstaje zjawisko, które można określić mianem fragmentacji konstytucyjności: formalnie jeden porządek prawny staje się przedmiotem konkurencyjnych roszczeń instytucjonalnych do określania jego obowiązującej treści.
Zasadnicza teza niniejszych rozważań brzmi zatem następująco: tożsamość władztwa państwowego nie wynika wyłącznie z ciągłości instytucji ani z formalnego obowiązywania norm konstytucyjnych. Jest odtwarzana poprzez praktykę wzajemnego uznawania kompetencji, wykonywania rozstrzygnięć oraz zachowywania wspólnych reguł identyfikacji prawa.
1. Rok 1733. Podwójna elekcja jako kryzys prawomocności
Śmierć Augusta II Mocnego 1 lutego 1733 roku uruchomiła przewidziany ustrojem Rzeczypospolitej mechanizm wyboru nowego monarchy. Wolna elekcja była jedną z podstawowych instytucji szlacheckiego republikanizmu. Miała zapobiegać dziedzicznej monopolizacji tronu i podporządkowywać najwyższą władzę państwową politycznej woli wspólnoty uprawnionej do wyboru.
12 września 1733 roku zdecydowana większość uczestników elekcji, szacowana na około 13,5 tysiąca, opowiedziała się za Stanisławem Leszczyńskim. Wybór ten nie zakończył jednak procesu wyłaniania władcy. Już 5 października stronnictwo popierające elektora saskiego Fryderyka Augusta, działające pod osłoną wojsk rosyjskich, dokonało konkurencyjnej elekcji. Fryderyk August przyjął imię Augusta III.[1]
Nie była to zwykła rywalizacja dwóch kandydatów w ramach jednej procedury. Wytworzyła sytuację, w której rezultat elekcji przeprowadzonej przez zdecydowaną większość uczestników został zakwestionowany przez konkurencyjny obóz polityczny, wspierany przez obce mocarstwa.
Oba stronnictwa posiadały własne zaplecze magnackie i międzynarodowe. Leszczyńskiego wspierała Francja, podczas gdy Augusta III popierały Rosja i Austria. Nie można więc całego konfliktu sprowadzić do przeciwstawienia narodowej większości i niewielkiej grupy magnatów. Decydujące znaczenie miała jednak asymetria środków umożliwiających urzeczywistnienie konkurencyjnych roszczeń do tronu.
W następstwie podwójnej elekcji doszło do wojny o sukcesję polską, działań konfederackich oraz interwencji wojskowej. Dopiero w 1736 roku sejm pacyfikacyjny doprowadził do politycznego uznania panowania Augusta III i formalnego zakończenia konfliktu wewnętrznego.[2]
Z perspektywy historii prawa najistotniejsze nie jest samo pytanie, który z kandydatów dysponował silniejszym poparciem. Istotny jest mechanizm, w którym procedura mająca rozstrzygać o obsadzie najwyższej władzy przestała spełniać swoją funkcję rozstrzygającą.
Elekcja miała określić, kto jest królem. Tymczasem odpowiedź na to pytanie zaczęła zależeć od przyjęcia stanowiska jednego z konkurujących ośrodków politycznych.
Wytworzyła się zatem sytuacja, w której to nie uznana wspólnie reguła wskazywała skutecznego władcę, lecz skuteczność działania konkurujących stronnictw stopniowo rozstrzygała o tym, którego władcę instytucje państwowe będą uznawały.
Nie oznacza to, że Rzeczpospolita została podzielona na dwa kompletne systemy prawne z odrębnymi sądami, administracją i ustawodawstwem. Historyczna rzeczywistość była bardziej złożona. Podział dotyczył przede wszystkim legitymizacji monarchy, lojalności politycznej oraz zdolności konkurujących stronnictw do organizowania i wykonywania władzy.
Właśnie ten ograniczony, ale fundamentalny charakter rozłamu czyni wydarzenia 1733 roku szczególnie interesującymi.
Jedność państwa nie została zniesiona przez formalną likwidację jego instytucji, lecz została zakwestionowana na poziomie rozpoznawania osoby uprawnionej do wykonywania najwyższego władztwa.
Można powiedzieć, że państwo zachowało zasadnicze ramy ustrojowe, ale utraciło zdolność do jednoznacznego przełożenia wyniku procedury na uznawaną powszechnie skuteczność polityczną.
W terminologii temporalnej reorganizacji normatywności mamy do czynienia z rozdzieleniem dwóch porządków: prawomocności ustalanej w chwili podejmowania decyzji (ex ante) oraz skuteczności politycznej, która w późniejszym czasie prowadzi do instytucjonalnego uznania określonego rezultatu (ex post).
Uznanie panowania Augusta III w 1736 roku nie dowodzi samo przez się pierwotnej nieważności elekcji Leszczyńskiego. Pokazuje natomiast, że nowy stan polityczny został wprowadzony do dalszego funkcjonowania instytucji państwowych jako stan obowiązujący.
Historia nie ustanowiła w ten sposób ogólnej zasady, że zwycięstwo jest źródłem prawa. Ujawniła raczej możliwość rozbieżności pomiędzy normatywnym tytułem do władzy a zdolnością jego urzeczywistnienia.
2. Paradoks rozproszonego władztwa. Wolność polityczna i niezdolność państwowa
Podwójna elekcja nie była samodzielną przyczyną osłabienia Rzeczypospolitej. Stanowiła widoczny przejaw głębszych procesów, rozwijających się przez dziesięciolecia.
Ustrój szlachecki opierał się na szczególnej koncepcji wolności politycznej. Monarcha nie był suwerenem w znaczeniu absolutystycznym. Jego kompetencje ograniczały prawa stanowe, sejm, senat, sejmiki i utrwalone praktyki ustrojowe. Konstrukcja ta przez długi czas współistniała z rozległą aktywnością polityczną szlachty i rozwiniętymi instytucjami reprezentacji.
Problem pojawiał się wówczas, gdy możliwość ograniczania władzy nie była równoważona mechanizmami zapewniającymi skuteczność koniecznych decyzji publicznych.
Liberum veto, rozbudowana autonomia lokalna, rywalizacja magnackich ośrodków wpływu oraz trudności w zapewnieniu odpowiednich dochodów skarbowych nie tworzyły automatycznie anarchii. W konkretnych warunkach historycznych mogły jednak prowadzić do blokowania reform i utrzymywania instytucjonalnej słabości centrum państwowego.
Szczególnie dotkliwie uwidoczniło się to w sprawach wojskowych i fiskalnych. Sejm pacyfikacyjny 1736 roku dostrzegał potrzebę reformy militarnej, jednak zamierzenia te nie zostały skutecznie zrealizowane. Kolejne sejmy za panowania Augusta III, od 1738 do 1762 roku, nie doprowadziły do uchwalenia postulowanych reform.[3]
W tym samym okresie monarchie sąsiednie rozwijały odmienne mechanizmy organizacji państwa. Rosja i Prusy rozbudowywały administrację, aparat podatkowy i siły zbrojne. Ich przewaga nie wynikała wyłącznie z koncentracji formalnych kompetencji monarszych, ale również z większej zdolności do mobilizacji zasobów i realizowania decyzji.
Współczesna socjologia historyczna opisuje podobne zjawiska przy użyciu pojęcia state capacity — zdolności państwa do skutecznego wykonywania swoich podstawowych funkcji. Michael Mann rozróżniał między innymi władzę despotyczną, pozwalającą elitom państwowym podejmować decyzje bez negocjowania ich ze społeczeństwem, oraz władzę infrastrukturalną, oznaczającą zdolność instytucji do faktycznego działania na obszarze państwa.[4]
Rozróżnienie to pozwala uniknąć uproszczenia, jakoby absolutyzm był koniecznym warunkiem silnego państwa.
Koncentracja decyzji nie jest tożsama ze zdolnością ich wykonywania. Państwo może być autorytarne, a zarazem administracyjnie nieskuteczne. Może również posiadać rozwinięty system demokratycznej kontroli i jednocześnie sprawnie realizować swoje zadania.
W przypadku osiemnastowiecznej Rzeczypospolitej problem polegał zatem nie na samym istnieniu pluralizmu politycznego, lecz na niedostatecznym powiązaniu tego pluralizmu z mechanizmami wspólnego działania.
Pojawia się tu zasadnicza różnica między podziałem kompetencji a rozproszeniem zdolności państwa do stanowienia i wykonywania wiążących rozstrzygnięć.
Pierwszy może chronić wolność. Drugi, jeśli przybiera postać trwałej blokady decyzyjnej, może ograniczać zdolność państwa do ochrony zarówno własnego bezpieczeństwa, jak i wolności jego obywateli.
Paradoks polega na tym, że mechanizmy ustanowione dla ochrony uczestników wspólnoty politycznej mogą w określonych okolicznościach zmniejszać zdolność tej wspólnoty do samodzielnego istnienia.
Nie należy jednak wyprowadzać z tego prostego związku przyczynowego między szlachecką wolnością a rozbiorami. Osłabienie Rzeczypospolitej było rezultatem wzajemnego oddziaływania problemów wewnętrznych i ekspansywnej polityki mocarstw sąsiednich, które wykorzystywały istniejące mechanizmy ustrojowe do realizacji własnych interesów.
3. Konstytucja 3 maja. Reorganizacja władztwa zamiast jego koncentracji
Szczególnie ważnym momentem w analizowanym procesie jest uchwalenie Konstytucji 3 maja 1791 roku.
Zazwyczaj przedstawia się ją jako próbę modernizacji państwa, przezwyciężenia liberum veto, usprawnienia administracji oraz ograniczenia słabości systemu elekcyjnego. Interpretacja ta jest trafna, ale nie wyczerpuje znaczenia reformy.
Konstytucja 3 maja stanowiła również próbę przywrócenia zdolności państwa do zachowania własnej tożsamości przez przebudowę relacji pomiędzy istniejącymi ośrodkami władzy.
Szczególne znaczenie ma artykuł V Ustawy Rządowej, zatytułowany „Rząd, czyli oznaczenie władz publicznych”. Rozpoczyna się on od stwierdzenia, że wszelka władza bierze początek z woli narodu, a następnie ustanawia trzy władze: prawodawczą, wykonawczą i sądowniczą.[5]
Wprowadzono zatem nie tylko określony podział kompetencji, lecz także zasadę ich wspólnego pochodzenia.
To rozróżnienie jest fundamentalne.
Jeżeli trzy władze wywodzą swoje uprawnienia ze wspólnego źródła normatywnego, nie stanowią trzech samodzielnych suwerenności. Są odrębnymi funkcjonalnie sposobami wykonywania jednego władztwa państwowego.
W tym sensie Monteskiuszowski podział władz nie musi oznaczać osłabienia państwa. Przeciwnie, może stanowić warunek jego sprawnego działania, ponieważ rozdziela funkcje, a zarazem podporządkowuje je wspólnemu porządkowi konstytucyjnemu.[6]
Konstytucja 3 maja zniosła liberum veto, odrzuciła wolną elekcję na rzecz następstwa tronu oraz przebudowała funkcjonowanie władzy wykonawczej. Jednocześnie zachowała monarchię ograniczoną prawem, rolę parlamentu i odrębność sądownictwa.
Nie była więc próbą zastąpienia rozproszonego władztwa jednowładztwem absolutnym. Stanowiła raczej próbę przezwyciężenia wewnętrznej niespójności ustroju poprzez nową organizację kompetencji.
Właśnie dlatego można ją interpretować jako przykład tożsamości państwa poprzez reorganizację.
Zachowanie Rzeczypospolitej jako podmiotu politycznego wymagało zmiany zasad jej funkcjonowania. Ciągłość państwowości nie miała już polegać na niezmienności historycznie utrwalonych procedur, lecz na możliwości ich przebudowania w celu zachowania wspólnoty politycznej.
Konstytucja 3 maja pokazuje zarazem, że modernizacja konstytucyjna nie musi polegać na zwiększaniu liczby ograniczeń nakładanych na władzę. Może wymagać usunięcia tych ograniczeń, które uniemożliwiają skuteczne wykonywanie kompetencji już istniejących.
Reforma miała jednak również wymiar konfliktowy. Zmiana reguł ustrojowych zakwestionowała interesy części dotychczasowych uczestników systemu. Konfederacja targowicka z 1792 roku oraz rosyjska interwencja wojskowa doprowadziły do obalenia reformy, a następnie do kolejnego rozbioru.
W ten sposób powróciło napięcie ujawnione w roku 1733: rozstrzygnięcie ustrojowe podjęte wewnątrz Rzeczypospolitej zostało skonfrontowane z siłą zdolną narzucić odmienny rezultat.
Historia Konstytucji 3 maja nie dowodzi więc, że sama poprawność konstrukcji ustrojowej wystarcza do zapewnienia trwałości państwa. Dowodzi natomiast, że możliwe jest poszukiwanie zdolności państwowej przez reorganizację i równoważenie władz, a nie przez ich bezwarunkową koncentrację.
4. Reguła uznania. Kto rozstrzyga o prawomocności rozstrzygnięcia?
Analiza wydarzeń XVIII wieku prowadzi do pytania o naturę obowiązywania prawa.
W nowoczesnym państwie nie wystarczy stwierdzić, że określona instytucja wydała decyzję. Trzeba jeszcze ustalić, czy dysponowała właściwą kompetencją, czy zachowała wymaganą procedurę oraz czy wydany akt wywołuje przewidziane prawem skutki.
Zagadnienie to można rozpatrywać w świetle koncepcji H.L.A. Harta, przedstawionej w The Concept of Law z 1961 roku.
Hart wskazywał, że funkcjonowanie rozwiniętego systemu prawnego wymaga reguł wtórnych, w tym reguły uznania (rule of recognition), pozwalającej identyfikować normy należące do obowiązującego porządku prawnego.[7]
Reguła uznania nie jest po prostu kolejnym przepisem umieszczonym na najwyższym szczeblu hierarchii aktów normatywnych. W ujęciu Harta ma charakter społecznej praktyki instytucjonalnej. Istnieje dlatego, że odpowiednie organy uznają określone kryteria identyfikowania prawa i posługują się nimi jako wspólnym standardem działania.
Dla analizy kryzysu konstytucyjności rozstrzygające jest to, że posiadanie konstytucji nie gwarantuje automatycznie zgodności praktyk jej stosowania.
Możliwa jest bowiem sytuacja, w której wszystkie strony deklarują poszanowanie tego samego aktu konstytucyjnego, ale odmiennie rozpoznają kompetencje organów mających go stosować.
Sam spór interpretacyjny jest zjawiskiem normalnym. Nie oznacza rozpadu systemu prawnego. Sądy, parlamenty i organy administracji nieustannie spierają się o znaczenie norm.
Kryzys jakościowo odmienny powstaje dopiero wtedy, gdy zakwestionowana zostaje nie tylko treść normy, lecz także reguła rozstrzygania sporu o tę treść.
Można to przedstawić jako trzy poziomy konfliktu.
Na pierwszym poziomie organy różnią się co do interpretacji prawa, ale uznają wspólną procedurę rozstrzygnięcia.
Na drugim poziomie spierają się o właściwość organu, który ma rozstrzygać daną kwestię.
Na poziomie trzecim kwestionują także prawomocność organu rozstrzygającego o właściwości organów.
W tym ostatnim przypadku powstaje szczególna struktura problemu: aby zakończyć spór, należałoby odwołać się do instytucji, której kompetencja sama stanowi przedmiot sporu.
Możemy określić ją mianem rekurencji prawomocności.
Organ A uznaje, że jego działanie jest skuteczne na podstawie normy N. Organ B odmawia uznania tej skuteczności, powołując się na inną wykładnię tej samej normy. Organ A odrzuca kompetencję organu B do dokonania takiej oceny. Organ B analogicznie kwestionuje kompetencję organu A.
W rezultacie powstają nie tyle dwa odrębne systemy prawa, ile dwa konkurencyjne sposoby identyfikowania prawnych skutków tego samego zdarzenia.
Nie oznacza to jednak równoważności obu interpretacji. W konkretnym sporze jedna z nich może pozostawać sprzeczna z prawem. Fragmentacja polega na konkurencji praktyk uznawania, a nie na koniecznej równorzędności ich uzasadnień.
Z punktu widzenia funkcjonowania państwa problemem staje się zatem nie sam pluralizm interpretacyjny, lecz utrata skutecznego mechanizmu przełożenia interpretacji prawa na jednoznacznie obowiązujący rezultat instytucjonalny.
5. Współczesna fragmentacja konstytucyjności. Spór o Trybunał Konstytucyjny
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 roku ustanawia w art. 10 zasadę podziału i równowagi władz. W art. 173 przyznaje sądom i trybunałom odrębność oraz niezależność od innych władz. Artykuł 194 przewiduje wybór sędziów Trybunału Konstytucyjnego przez Sejm, natomiast art. 190 określa moc powszechnie obowiązującą i ostateczność orzeczeń TK.[8]
Normatywna konstrukcja wydaje się przejrzysta: różne organy wykonują określone kompetencje w granicach jednego porządku konstytucyjnego.
Jednak współczesny spór dotyczący funkcjonowania Trybunału Konstytucyjnego pokazuje, że samo sformułowanie podziału kompetencji nie usuwa możliwości konfliktu o warunki ich skutecznego wykonywania.
Szczególnie charakterystyczny stał się problem ślubowania osób wybranych przez Sejm na stanowiska sędziów TK.
Artykuł 4 ustawy z 30 listopada 2016 roku o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego przewiduje złożenie ślubowania „wobec Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej”. Artykuł 5 wiąże z tym zdarzeniem nawiązanie stosunku służbowego sędziego.[9]
Spór powstał wokół znaczenia wyrażenia „wobec Prezydenta”, a także zakresu kompetencji głowy państwa w procedurze obejmowania urzędu.
14 października 2026 roku Maciej Berek, wybrany wcześniej przez Sejm na stanowisko sędziego TK, złożył ślubowanie podczas uroczystości sejmowej, bez fizycznej obecności prezydenta. Kancelaria Prezydenta i kierownictwo Trybunału kwestionowały skuteczność takiego sposobu dopełnienia procedury.[10]
Sytuacja ujawniała dwa konkurencyjne stanowiska. Według jednego konstytucyjna kompetencja Sejmu do wyboru sędziów nie może być skutecznie blokowana przez odmowę udziału prezydenta w czynności ślubowania. Według drugiego ustawowy warunek ślubowania wymaga osobistego udziału głowy państwa, a jego niespełnienie uniemożliwia prawidłowe objęcie urzędu.
Znaczenie dla oceny tych stanowisk miała opinia Komisji Weneckiej przyjęta w październiku 2026 roku. Komisja uznała, że prezydent nie dysponuje swobodą odmowy przyjęcia ślubowania od prawidłowo wybranych sędziów TK i nie może wykorzystywać tej czynności do dodatkowej kontroli wyboru dokonanego przez Sejm. Dopuściła także, przy zachowaniu wymaganych gwarancji proceduralnych, możliwość złożenia ślubowania bez fizycznej obecności prezydenta.[11]
Opinia ta nie jest sama w sobie orzeczeniem polskiego sądu, ale stanowi istotną ocenę prawną w świetle europejskich standardów konstytucyjnych.
Wydarzenia z końca października i początku listopada 2026 roku nadały jednak całemu konfliktowi dodatkowy wymiar.
30 października Anna Korwin-Piotrowska, powołując się na swoje uprawnienia jako sędzi TK, wydała zarządzenia o natychmiastowej przerwie w czynnościach służbowych prezesa Trybunału Bogdana Święczkowskiego i wiceprezesa Bartłomieja Sochańskiego. Ogłosiła zarazem przejęcie kierowania pracami Trybunału. Dotychczasowe kierownictwo zakwestionowało legalność tych działań.[12]
10 listopada 2026 roku Sąd Najwyższy poinformował o uchyleniu zarządzeń dotyczących przerwy w czynnościach obu sędziów. Anna Korwin-Piotrowska oświadczyła natomiast, że orzeczenia Sądu Najwyższego nie wpływają na skuteczność wydanych przez nią zarządzeń, ponieważ — w jej ocenie — ich kontrola należy do właściwego sądu dyscyplinarnego Trybunału Konstytucyjnego.[13]
W tym momencie konflikt uzyskał postać wykraczającą poza wcześniejszy spór o interpretację jednej czynności prawnej.
Przedmiotem rozbieżności stało się bowiem zarówno ustalenie, kto skutecznie wykonuje funkcje kierownicze w Trybunale, jak i określenie organu posiadającego kompetencję do kontroli działań podjętych w tej sprawie.
Nie jest to odpowiednik podwójnej elekcji 1733 roku w sensie historycznym ani ustrojowym. Rzeczpospolita XVIII wieku nie dysponowała współczesnym systemem sądownictwa konstytucyjnego, a konkurencyjne elekcje stanowiły element konfliktu dynastycznego i militarnego.
Istnieje jednak podobieństwo strukturalne: w obu sytuacjach rozstrzygnięcie dotyczące obsady określonego ośrodka władzy staje się przedmiotem konkurencyjnych roszczeń do prawomocności, zaś sama procedura rozstrzygania tego konfliktu zostaje zakwestionowana.
W roku 1733 pytanie brzmiało: kto jest prawowitym królem?
W roku 2026 przybiera ono inną postać: kto jest uprawniony do wykonywania określonych kompetencji konstytucyjnych i czyj akt skutecznie rozstrzyga o zakresie tych uprawnień?
Prawdziwe znaczenie analogii nie polega więc na twierdzeniu, że historia się powtarza. Polega na ujawnieniu trwałego problemu ustrojowego: możliwości powstania konkurencyjnych praktyk prawomocności wewnątrz państwa, które formalnie pozostaje jednym podmiotem.
Współczesne państwo posiada przy tym środki rozstrzygania sporów niedostępne Rzeczypospolitej XVIII wieku, w tym rozwinięty system ochrony praw jednostki oraz międzynarodowe mechanizmy kontroli prawnej. Nie eliminują one konfliktów kompetencyjnych, ale mogą stanowić dodatkowe gwarancje ich rozwiązania.
6. Od skuteczności do normatywności. Temporalna reorganizacja władztwa
Na gruncie przyjętej tu koncepcji reorganizacji można wyróżnić trzy aspekty władztwa państwowego: kompetencję normatywną, instytucjonalne uznanie oraz zdolność faktycznego wykonania rozstrzygnięcia.
Kompetencja normatywna określa, kto jest uprawniony do podjęcia działania. Instytucjonalne uznanie oznacza, że inne właściwe podmioty traktują to działanie jako wywołujące określone skutki prawne. Zdolność wykonawcza pozwala natomiast zrealizować te skutki w rzeczywistości.
Aspekty te pozostają ze sobą powiązane, ale nie są tożsame.
Akt może być zgodny z prawem, a zarazem pozostawać niewykonany. Działanie może być faktycznie skuteczne, choć pozbawione podstawy prawnej. Wreszcie określona instytucja może być prawidłowo ustanowiona, lecz napotykać systematyczną odmowę uznawania jej kompetencji.
To właśnie możliwość rozdzielenia tych aspektów pozwala wyjaśnić, dlaczego formalna ciągłość państwa nie zawsze oznacza ciągłość sposobu wykonywania władzy.
W przypadku 1733 roku szczególnie widoczne było rozdzielenie tytułu uzyskanego w procedurze elekcyjnej i zdolności polityczno-militarnej do wykonywania władzy.
Współczesne konflikty konstytucyjne mogą ujawniać natomiast rozdzielenie pomiędzy formalnym określeniem kompetencji a ich instytucjonalnym uznawaniem przez inne organy państwa.
Powstaje wówczas pytanie o temporalny charakter normatywności.
Jeżeli określony akt w chwili jego wydania wywołuje spór o skuteczność, a następnie zostaje uznany za obowiązujący na skutek późniejszych działań instytucjonalnych, czy późniejsze uznanie potwierdza jego pierwotną ważność, czy jedynie zmienia praktykę jego stosowania?
To rozróżnienie jest fundamentalne.
Późniejsza skuteczność nie stanowi automatycznego dowodu wcześniejszej legalności. Może jednak doprowadzić do utrwalenia określonego sposobu działania instytucji, który odtąd wpływa na kolejne decyzje.
W takim przypadku rezultat wcześniejszego konfliktu zaczyna funkcjonować jako przesłanka późniejszych rozstrzygnięć.
Powstaje mechanizm, który można określić mianem normatywizacji skuteczności.
Nie musi oznaczać on legalizacji bezprawia. Może polegać także na zgodnym z prawem usunięciu wcześniejszej niepewności lub przywróceniu skuteczności prawidłowo podjętej decyzji. Problem pojawia się wówczas, gdy samo faktyczne powodzenie określonego działania zaczyna być traktowane jako wystarczające uzasadnienie jego prawomocności.
Właśnie w tym miejscu należy odwołać się do rozróżnienia między wyjaśnianiem mechanizmu powstawania władzy a oceną jej legalności.
Carl Schmitt, formułując w Teologii politycznej z 1922 roku koncepcję suwerenności związaną z rozstrzygnięciem o stanie wyjątkowym, zwracał uwagę na znaczenie decyzji w sytuacjach, których nie da się całkowicie sprowadzić do zwykłego funkcjonowania norm.[14]
Nie wynika jednak z tego, że każde skuteczne rozstrzygnięcie staje się prawnie uzasadnione. W demokratycznym państwie prawnym właśnie takie utożsamienie skuteczności i prawomocności stanowiłoby zagrożenie dla zasady legalizmu.
Dla analizowanej koncepcji najważniejsze jest więc odróżnienie dwóch procesów: reorganizacji praktyki wykonywania władzy oraz normatywnego uprawnienia do dokonania tej reorganizacji.
Pierwszy może zostać opisany jako fakt społeczny i instytucjonalny. Drugi wymaga oceny na gruncie obowiązującego porządku prawnego.
Bez tego rozróżnienia teoria reorganizacji mogłaby przekształcić się w teorię usprawiedliwiającą każdą skuteczną zmianę władzy. Jej wartość analityczna polega natomiast na możliwości wykazania, że faktyczna ciągłość instytucji i normatywna ciągłość ich kompetencji nie zawsze pozostają ze sobą zgodne.
7. Jedno państwo, wiele ośrodków władzy. Granice trójpodziału
W świetle przedstawionych rozważań zasadnicze znaczenie ma rozróżnienie pomiędzy podziałem władzy a podziałem samej prawomocności państwowej.
Nowoczesny trójpodział władzy nie zakłada istnienia trzech konkurencyjnych suwerenów. Władza ustawodawcza, wykonawcza i sądownicza posiadają odrębne funkcje, ale działają w ramach wspólnego porządku konstytucyjnego.
Ich niezależność nie oznacza całkowitej autonomii w ustalaniu własnych kompetencji. Organ nie może wyłącznie na podstawie własnego przekonania skutecznie rozszerzyć swojego władztwa poza granice prawa.
Jednocześnie równowaga władz nie oznacza obowiązku akceptowania każdej decyzji innego organu. Istotą systemu kontroli i równowagi jest przecież możliwość prawnego kwestionowania działań naruszających kompetencje lub prawa jednostki.
Problem powstaje dopiero wówczas, gdy kontrola przestaje prowadzić do rozstrzygnięcia, a staje się podstawą kolejnego konfliktu o prawo do kontrolowania.
W tym sensie fragmentacja konstytucyjności nie musi oznaczać formalnego rozpadu państwa ani istnienia dwóch pełnych porządków prawnych. Może polegać na tym, że określone instytucje funkcjonują w ramach tej samej konstytucji, lecz nie uznają wzajemnie konkretnych czynności prawnych i rozstrzygnięć dotyczących zakresu własnego władztwa.
Dzieje Rzeczypospolitej XVIII wieku przypominają, że zdolność do skutecznego podejmowania decyzji jest jedną z koniecznych cech państwa. Współczesny konstytucjonalizm przypomina natomiast, że skuteczność działania musi pozostawać podporządkowana prawu.
Żadna z tych zasad nie może bezwarunkowo zastąpić drugiej.
Państwo, które nie potrafi działać, może nie być zdolne do ochrony ustanowionych przez siebie praw. Państwo, które działa bez respektowania ograniczeń prawnych, może z kolei uczynić własną skuteczność narzędziem arbitralności.
Trwałość porządku konstytucyjnego zależy zatem od zdolności łączenia obu wymiarów: normatywnego ograniczania władzy i instytucjonalnego zapewniania skuteczności jej legalnych rozstrzygnięć.
Konstytucja nie może być jedynie deklaracją wartości, podobnie jak władztwo nie może zostać sprowadzone do faktycznej zdolności narzucenia decyzji.
Zasada podziału władzy zachowuje sens konstytucyjny wtedy, gdy rozdziela kompetencje w obrębie jednego porządku prawnego, zamiast przekształcać je w konkurencyjne roszczenia do samodzielnego ustanawiania kryteriów prawomocności.
Zakończenie. Tożsamość państwa jako zdolność zachowania wspólnej reguły
Podwójna elekcja 1733 roku i współczesne konflikty dotyczące funkcjonowania instytucji konstytucyjnych należą do odmiennych epok, opierają się na różnych konstrukcjach prawnych i nie mogą być ze sobą mechanicznie utożsamiane.
Pozwalają jednak dostrzec podobny problem strukturalny: władza państwowa nie istnieje wyłącznie jako zbiór instytucji i aktów prawnych. Istnieje również jako określony sposób ich wzajemnego uznawania i wykonywania.
Rzeczpospolita XVIII wieku dysponowała mechanizmami rozproszenia kompetencji, które nie zawsze zapewniały skuteczne funkcjonowanie państwa. Konstytucja 3 maja była próbą przebudowania tych mechanizmów bez rezygnacji z idei ograniczania władzy.
Współczesne państwo konstytucyjne stanęło przed innym wyzwaniem. Posiada rozwiniętą strukturę podziału władz, ale nadal może doświadczać konfliktów dotyczących prawomocności instytucji odpowiedzialnych za stosowanie konstytucji.
Zasadniczy problem nie polega zatem na wyborze między jednowładztwem a trójpodziałem. Polega na ustaleniu, w jaki sposób podzielona funkcjonalnie władza może zachować jedność normatywną bez znoszenia swojej odrębności i niezależności.
Nie można przecież chronić konstytucji przez jej instrumentalne zawieszanie, podobnie jak nie można zapewnić sprawności państwa przez bezwarunkowe podporządkowanie jego instytucji jednemu ośrodkowi politycznemu.
Tożsamość władztwa państwowego wymaga zatem czegoś więcej niż ciągłości organów. Wymaga zachowania reguł, które pozwalają rozstrzygać o ich kompetencjach w sposób prawnie wiążący i instytucjonalnie skuteczny.
W tym znaczeniu reorganizacja konstytucyjności może stanowić zarówno warunek odnowienia państwa, jak i mechanizm pogłębiania jego kryzysu. Decydujące jest to, czy prowadzi do odbudowania wspólnej normatywności, czy do utrwalenia konkurencyjnych praktyk uznawania prawa.
Ostatecznie najważniejsze pytanie nie brzmi więc, ile ośrodków powinno wykonywać władzę, ani nawet jak daleko powinny sięgać ich kompetencje.
Brzmi ono:
Czy państwo, w którym każda z władz zachowuje zdolność samodzielnego działania, ale przestaje uznawać wspólne reguły prawomocności, pozostaje tym samym porządkiem konstytucyjnym w sensie operacyjnym?
Formalna ciągłość konstytucji może bowiem współistnieć ze zmianą rzeczywistego sposobu wykonywania władztwa. Państwo zachowuje nazwę, organy i przepisy, lecz ich wzajemne relacje ulegają reorganizacji.
Właśnie tutaj ujawnia się zasadniczy paradoks konstytucjonalizmu: podział władzy ma zabezpieczać jedność porządku prawnego przed arbitralnością, ale pozbawiony skutecznych reguł rozstrzygania konfliktów kompetencyjnych może stać się źródłem fragmentacji tej samej jedności, której miał służyć.
Tożsamość państwa nie jest zatem wyłącznie tym, co zostało zapisane w konstytucji. Jest również tym, co instytucje państwa potrafią zgodnie z konstytucją wspólnie urzeczywistnić.
Przypisy
[1] Muzeum Historii Polski, Elekcja Augusta III Sasa, muzhp.pl; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, Na pastwie mocarstw. Sytuacja międzynarodowa Rzeczypospolitej w XVIII wieku, zpe.gov.pl. Źródła omawiają przebieg podwójnej elekcji oraz udział mocarstw zagranicznych.
[2] G. Glabisz, Pacyfikacja województw poznańskiego i kaliskiego w latach 1734–1736, „Wieki Stare i Nowe”, t. 11 (16), s. 67–95, tekst i dane bibliograficzne. Zob. także G. Glabisz, Konfederacja partykularna województw poznańskiego i kaliskiego przy majestacie Stanisława Leszczyńskiego w latach 1733–1735, „Klio” 2016, nr 37 (2), s. 61–85.
[3] Zob. S. Fiszman (red.), Constitution and Reform in Eighteenth-Century Poland: The Constitution of 3 May 1791, Indiana University Press, Bloomington, w szczególności rozdziały dotyczące reform XVIII wieku oraz sytuacji międzynarodowej Rzeczypospolitej, wydanie elektroniczne.
[4] M. Mann, The Autonomous Power of the State: Its Origins, Mechanisms and Results, „European Journal of Sociology”, 1984, vol. 25, nr 2, s. 185–213, Cambridge University Press. Artykuł zawiera rozróżnienie między despotyczną i infrastrukturalną zdolnością państwa.
[5] Ustawa Rządowa z 3 maja 1791 roku, art. V: „Rząd, czyli oznaczenie władz publicznych”, Biblioteka Sejmowa — tekst źródłowy. Zob. również Archiwum Główne Akt Dawnych, Konstytucja 3 maja 1791, Pamięć Polski.
[6] Ch.-L. de Montesquieu, De l'esprit des lois (O duchu praw), 1748, księga XI, rozdział VI. Klasyczna analiza podziału władz w kontekście ochrony wolności politycznej.
[7] H.L.A. Hart, The Concept of Law, Oxford University Press, Oxford 1961, wyd. 2 z 1994 roku, zwłaszcza rozdział V i VI. Wprowadzenie do problematyki reguły uznania: Legal Positivism, Stanford Encyclopedia of Philosophy, plato.stanford.edu.
[8] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., Dz.U. 1997 nr 78, poz. 483, art. 10, 173, 190 i 194; tekst Konstytucji — Senat RP.
[9] Ustawa z 30 listopada 2016 r. o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego, Dz.U. 2016 poz. 2073, art. 4–5, Elektroniczny Dziennik Ustaw.
[10] Senat RP, Maciej Berek złożył w Sejmie ślubowanie sędziego Trybunału Konstytucyjnego, 14 października 2026 r., senat.gov.pl; Demagog, Czy Berek jest już sędzią? Trwa spór o Trybunał Konstytucyjny, demagog.org.pl.
[11] European Commission for Democracy through Law (Venice Commission), Poland — Opinion on the powers of the President in the context of the oath-taking of the judges of the Constitutional Tribunal and of other judicial appointments, CDL-AD(2026)031, październik 2026, Rada Europy — dokument.
[12] International Commission of Jurists, Poland: The Constitutional Tribunal crisis must be resolved by law, not by force, 3 listopada 2026 r., icj.org. Stanowisko ICJ krytykuje zarówno odmowę przyjmowania ślubowań od wybranych sędziów, jak i sposób odsunięcia kierownictwa Trybunału z udziałem policji, postulując rozwiązanie kryzysu wyłącznie w ramach legalnych procedur.
[13] Sąd Najwyższy, postanowienia z 10 listopada 2026 r., sygn. II ZO 178/26 i II ZZ 3/26; przebieg zdarzeń i stanowiska uczestników przedstawiono w: Co z sędziami Święczkowskim i Sochańskim? Sąd Najwyższy ogłosił, że uchyla zarządzenia w ich sprawie, Radio dla Ciebie, 10 listopada 2026 r., web.rdc.pl; Komunikat sędzi Anny Korwin-Piotrowskiej z 10 listopada 2026 r., „Monitor Konstytucyjny”, monitorkonstytucyjny.eu.
[14] C. Schmitt, Politische Theologie. Vier Kapitel zur Lehre von der Souveränität, Duncker & Humblot, München–Leipzig 1922. Przywołana teoria służy analizie związku decyzji i suwerenności, nie zaś uzasadnieniu pozaprawnego wykonywania kompetencji w demokratycznym państwie prawnym.


Komentarze
Pokaż komentarze (6)