modus in actu modus in actu
12
BLOG

Tożsamość normy poprzez reorganizację

modus in actu modus in actu Polityka Obserwuj notkę 1
Między formalnym obowiązywaniem a operacyjnym nieistnieniem prawa

image

Wprowadzenie. Czy norma może obowiązywać, nie istniejąc w praktyce?

Jednym z podstawowych założeń nowoczesnego państwa prawnego jest przekonanie, że obowiązywanie normy wynika z jej ustanowienia zgodnie z określoną procedurą, a utrata mocy obowiązującej następuje w sposób przewidziany przez system prawa. Norma prawna nie powinna zatem powstawać ani znikać wskutek doraźnej woli organów ją stosujących. To właśnie formalne reguły stanowienia, zmiany i uchylania prawa mają zapewniać przewidywalność działań państwa oraz bezpieczeństwo prawne jednostki.

Historia ustrojów politycznych ujawnia jednak sytuacje znacznie bardziej złożone. Zdarza się bowiem, że przepis pozostaje formalnie częścią systemu prawnego, podczas gdy instytucje odpowiedzialne za jego stosowanie całkowicie zaprzestają posługiwania się nim. Nie dochodzi do uchylenia aktu, jego tekst pozostaje niezmieniony, a mimo to przestaje on rzeczywiście regulować zachowania społeczne.

Powstaje wówczas szczególny paradoks: prawo może zachować formalną ciągłość, tracąc jednocześnie operacyjną zdolność do wywoływania przewidzianych skutków.

Zjawisko to nabiera szczególnego znaczenia w okresach zmian ustrojowych. Nowa organizacja władztwa państwowego nie zawsze natychmiast zastępuje cały odziedziczony porządek prawny. Niejednokrotnie zachowuje jego poszczególne przepisy, jednocześnie zmieniając praktykę ich interpretowania, stosowania i egzekwowania. Możliwa staje się sytuacja, w której dawna norma formalnie istnieje, ale jej stosowanie pozostaje w sprzeczności z aksjologicznymi i politycznymi założeniami nowego systemu.

Szczególnie wyrazistym przykładem jest ustawa z 7 kwietnia 1938 roku o ochronie imienia Józefa Piłsudskiego, Pierwszego Marszałka Polski. Akt ten przewidywał odpowiedzialność karną za uwłaczanie imieniu Marszałka, a formalnie utracił moc dopiero 1 stycznia 1970 roku, a więc ponad trzydzieści lat po jego uchwaleniu. Tymczasem w powojennej Polsce, w której oficjalna narracja polityczna przedstawiała sanację w sposób zdecydowanie krytyczny, przepisy tej ustawy nie były stosowane.[1]

Przykład ten prowadzi do pytania wykraczającego poza samą historię prawa karnego: czy tożsamość normy wynika z niezmienności jej tekstu, czy również z ciągłości praktyki instytucjonalnej, która nadaje temu tekstowi rzeczywiste znaczenie?

Zasadnicza teza niniejszych rozważań brzmi następująco: reorganizacja systemu instytucjonalnego może zmienić operacyjną tożsamość normy prawnej bez uprzedniej zmiany jej tekstu, jednak utraty skuteczności nie należy automatycznie utożsamiać z utratą mocy obowiązującej.

1. Ustawa z 1938 roku. Formalna ciągłość wobec zmiany rzeczywistości politycznej

Ustawa z 7 kwietnia 1938 roku została uchwalona w szczególnym kontekście politycznym, związanym z ochroną pamięci Józefa Piłsudskiego oraz utrwalaniem jego pozycji symbolicznej w państwie po jego śmierci w 1935 roku.

Akt liczył zaledwie cztery artykuły. W art. 1 ustawodawca ustanowił szczególną ochronę pamięci Marszałka, a w art. 2 przewidział karę więzienia do pięciu lat za uwłaczanie jego imieniu.[2]

Rozwiązanie to miało znaczenie nie tylko prawne, lecz także ustrojowe. Ochrona dobrego imienia określonej postaci historycznej została podniesiona do rangi szczególnego dobra chronionego prawem karnym. W ten sposób państwo nie ograniczało się do ochrony indywidualnej czci, ale nadawało określonej interpretacji historii status wartości wymagającej ochrony za pomocą sankcji publicznoprawnej.

Przedmiot ochrony był zatem ściśle powiązany z aksjologią ówczesnego systemu politycznego. Znaczenie ustawy nie wynikało wyłącznie z jej językowej treści, lecz również z organizacji instytucji państwowych, które miały zapewniać skuteczność tego szczególnego rodzaju ochrony.

Karol Siemaszko, analizując historyczną praktykę orzeczniczą, wskazuje, że przepisy ustawy rzeczywiście były podstawą postępowań karnych w końcowym okresie II Rzeczypospolitej. Jednocześnie podkreśla, iż po wrześniu 1939 roku nie były one już stosowane, mimo formalnego utrzymywania aktu w systemie prawa.[3]

Zmiana ta nie wynikała z natychmiastowej derogacji ustawy. Po zakończeniu II wojny światowej doszło natomiast do zasadniczej przebudowy ustrojowej, obejmującej zarówno instytucje państwa, jak i dominującą interpretację historii najnowszej.

W oficjalnym dyskursie politycznym Polski Ludowej krytyka sanacji i przedwojennych elit politycznych stała się elementem legitymizacji nowego porządku. Utrzymywanie szczególnej ochrony karnej imienia Piłsudskiego było trudne do pogodzenia z tą praktyką polityczną.

Powstała więc sytuacja, w której ustawodawca nie usunął niezwłocznie przepisu z systemu, natomiast organy państwa nie uruchamiały przewidzianego w nim mechanizmu odpowiedzialności karnej.

Dopiero art. V ustawy z 19 kwietnia 1969 roku — Przepisy wprowadzające Kodeks karny — uchylił, z określonymi wyjątkami, przedwojenne szczególne ustawy karne. Zmiana weszła w życie 1 stycznia 1970 roku.[4]

Otrzymujemy zatem dwa odmienne momenty historyczne: ustanie rzeczywistego stosowania normy oraz późniejsze formalne usunięcie jej podstawy ustawowej.

Nie należy z tego wyprowadzać wniosku, że każda krytyczna wypowiedź o Piłsudskim była w PRL bezwarunkowo legalna. Ewentualna odpowiedzialność mogła zależeć od innych obowiązujących przepisów i okoliczności konkretnego działania. Nie można również utożsamiać praktyki nieścigania z jednoznacznym rozstrzygnięciem o wcześniejszym wygaśnięciu normy.

Historyczne znaczenie przykładu polega na czymś innym: przepis ustanowiony w określonym porządku instytucjonalnym przetrwał formalnie jego radykalną reorganizację, ale nie zachował wcześniejszej funkcji operacyjnej.

Zmienił się nie nośnik normatywny, lecz system, który nadawał mu zdolność wywoływania skutków.

2. Obowiązywanie, stosowanie i skuteczność. Trzy różne wymiary istnienia prawa

Aby prawidłowo wyjaśnić przedstawiony paradoks, konieczne jest odróżnienie kilku właściwości normy prawnej, które w języku potocznym bywają traktowane jako jedno zjawisko.

Pierwszą jest obowiązywanie formalne, rozumiane jako przynależność normy do określonego systemu prawa według przyjętych kryteriów walidacyjnych. Drugą stanowi jej stosowanie przez kompetentne organy. Trzecią jest skuteczność, czyli zdolność normy do rzeczywistego wpływania na zachowania adresatów i praktykę funkcjonowania instytucji.

Właściwości te pozostają powiązane, lecz nie są logicznie tożsame.

Norma może obowiązywać, choć nie zachodzą sytuacje wymagające jej zastosowania. Może również obowiązywać mimo naruszania jej przez adresatów. Z kolei fakt, że określony organ nie stosuje przepisu, nie oznacza automatycznie, iż przepis utracił moc obowiązującą.

Podobnie faktyczne podporządkowanie się określonej decyzji organu państwa nie dowodzi jeszcze, że decyzja ta została wydana zgodnie z prawem.

Zagadnienie relacji między obowiązywaniem i skutecznością zajmuje istotne miejsce w teorii Hansa Kelsena. W General Theory of Law and State Kelsen rozróżniał ważność normy (validity) od jej faktycznej skuteczności (efficacy), wskazując jednocześnie, że obowiązywanie porządku prawnego jako całości pozostaje związane z jego ogólną efektywnością.[5]

Nie oznacza to, że każda jednostkowa norma nieskuteczna natychmiast przestaje obowiązywać. Ważność normy wynika z jej miejsca w strukturze prawnej, a nie z prostego pomiaru liczby przypadków jej przestrzegania.

Możemy zatem wyróżnić co najmniej trzy poziomy analizy:

Poziom walidacyjny odpowiada na pytanie, czy norma należy do systemu prawa.

Poziom instytucjonalny dotyczy tego, czy organy państwa rozpoznają ją jako podstawę swoich działań.

Poziom społeczno-operacyjny pozwala ocenić, czy norma rzeczywiście wpływa na zachowania podmiotów, do których jest skierowana.

W przypadku ustawy z 1938 roku nastąpiło rozdzielenie tych wymiarów. Jej formalną przynależność do odziedziczonego systemu prawa utrzymywano do 1970 roku, podczas gdy rzeczywista praktyka stosowania ustała znacznie wcześniej.

Powstaje więc możliwość istnienia normy o zachowanym statusie formalnym, lecz pozbawionej aktywnej funkcji operacyjnej.

Nie jest to sprzeczność logiczna. Jest to rezultat przyjęcia różnych kryteriów opisu tego, co oznacza istnienie prawa.

Prawnik dokonujący analizy walidacyjnej może zasadnie wskazywać na brak formalnego uchylenia aktu. Socjolog prawa może natomiast stwierdzać, że przepis nie uczestniczy już w mechanizmie regulowania zachowań. Historyk instytucji może z kolei uznać, że jego funkcja polityczna zanikła wraz z reorganizacją aparatu państwowego.

Wszystkie te opisy mogą odnosić się do tego samego aktu prawnego, ale ujmują różne aspekty jego istnienia.

Właśnie dlatego operacyjne nieistnienie normy nie jest kategorią identyczną z jej prawną nieważnością.

3. Reguła uznania i zmiana operatora normy

Jeszcze głębsze wyjaśnienie tego zjawiska umożliwia koncepcja reguły uznania (rule of recognition), rozwinięta przez H.L.A. Harta.

W jego ujęciu rozwinięty system prawny nie składa się wyłącznie z norm nakazujących lub zakazujących określonych zachowań. Obejmuje również reguły wtórne, które pozwalają rozpoznawać obowiązujące prawo, zmieniać je oraz rozstrzygać spory dotyczące jego stosowania.[6]

Szczególne znaczenie ma praktyka organów państwowych. Reguła uznania istnieje bowiem jako społeczna praktyka instytucjonalna, w ramach której właściwe organy posługują się określonymi kryteriami identyfikacji prawa jako wspólnym standardem działania.

W tym kontekście możemy wprowadzić pojęcie operatora normy prawnej.

Nie oznacza ono nowego organu konstytucyjnego ani podmiotu dysponującego dowolną kompetencją do zmiany prawa. Jest kategorią analityczną opisującą zespół instytucji, procedur, praktyk interpretacyjnych oraz mechanizmów wykonawczych, za pośrednictwem których określona norma zostaje przełożona na działania w rzeczywistości.

Przepis stanowi językowy nośnik regulacji. Norma jest rekonstruowana na podstawie tekstu i właściwych reguł interpretacji. Natomiast jej operacyjne znaczenie ujawnia się poprzez sposób, w jaki odpowiednie instytucje rozpoznają i wykonują wynikające z niej obowiązki.

W konsekwencji zmiana samego operatora może prowadzić do istotnej transformacji funkcjonowania normy, nawet jeżeli jej tekst nie został zmieniony.

Nie jest to jednak to samo co zgodna z prawem zmiana treści normy. Reorganizacja praktyki instytucjonalnej może zarówno urzeczywistniać obowiązujące prawo, jak i prowadzić do jego systematycznego naruszania.

Ustawa o ochronie imienia Piłsudskiego pozwala uchwycić tę różnicę.

W II Rzeczypospolitej funkcjonowała w systemie, w którym pamięć Marszałka była przedmiotem szczególnej ochrony politycznej i prawnej. W powojennej Polsce utrzymywanie tej ochrony nie odpowiadało praktyce nowego aparatu państwowego.

Z punktu widzenia funkcjonowania normy nastąpiła więc zmiana jej operatora instytucjonalnego.

Ten sam przepis przestał uczestniczyć w rzeczywistym mechanizmie ochrony dobra, dla którego został ustanowiony.

Prowadzi to do szerszego wniosku: tożsamość tekstowa normy nie gwarantuje ciągłości jej funkcji społecznej i instytucjonalnej.

Norma może zostać pozbawiona praktycznego znaczenia nie dlatego, że jej treść językowa uległa zmianie, ale dlatego, że zmieniły się relacje pomiędzy jej adresatami, organami stosującymi prawo oraz wartościami przyjmowanymi przez system.

Reorganizacja normatywności nie musi zatem rozpoczynać się od zmiany ustawy. Może rozpocząć się od zmiany sposobu, w jaki ustawa uczestniczy w działaniu państwa.

4. Desuetudo. Czy niestosowanie normy może doprowadzić do jej wygaśnięcia?

Przedstawiona analiza prowadzi do problemu znanego teorii i praktyce prawa pod nazwą desuetudo — odwyknięcia od stosowania normy.

Pojęcie to odnosi się do możliwości utraty mocy obowiązującej przez normę wskutek długotrwałego, powszechnego i utrwalonego niestosowania jej przez właściwe podmioty, mimo braku formalnego aktu derogacyjnego.

Nie chodzi tutaj o przypadkowe naruszenie prawa, okresową bezczynność organów ani sytuację, w której norma pozostaje niestosowana dlatego, że nie zachodzą okoliczności przewidziane w jej hipotezie.

Desuetudo zakłada zmianę o znacznie głębszym charakterze: utrwalenie praktyki, w której określona norma przestaje być traktowana jako rzeczywiście wiążący standard postępowania.

Polskie orzecznictwo dostrzega możliwość takiego zjawiska, podkreślając jednak jego wyjątkowy charakter.

W uchwale składu siedmiu sędziów z 22 listopada 2016 roku, III CZP 62/16, Sąd Najwyższy przedstawił przesłanki desuetudo, odwołując się do długotrwałej, powszechnej i aprobowanej praktyki niestosowania normy. Jednocześnie wskazał na konieczność bardzo ostrożnego korzystania z tej konstrukcji w systemie zamkniętych źródeł prawa.[7]

To zastrzeżenie jest fundamentalne.

Gdyby bowiem każda trwała odmowa stosowania przepisu prowadziła automatycznie do utraty jego mocy, organy odpowiedzialne za przestrzeganie prawa mogłyby faktycznie uchylać je przez własną bezczynność.

Władza wykonawcza lub sądownicza uzyskałaby wówczas możliwość eliminowania norm bez zachowania procedur właściwych ustawodawcy.

Powstałby paradoks: naruszenie reguły mogłoby stawać się źródłem nowej reguły.

Z tego względu desuetudo nie może służyć jako ogólne usprawiedliwienie arbitralnego niestosowania prawa. Wymaga szczególnych okoliczności i odpowiedniego uzasadnienia w obrębie danego porządku prawnego.

Nie należy także automatycznie kwalifikować przypadku ustawy z 1938 roku jako jednoznacznie stwierdzonego desuetudo. Badania historycznoprawne potwierdzają ustanie jej stosowania, jednak to nie przesądza samo w sobie, że utraciła moc przed formalnym uchyleniem.

Przypadek ten może być natomiast traktowany jako modelowy przykład rozbieżności między formalnym obowiązywaniem a operacyjną skutecznością, a zarazem jako punkt wyjścia do rozważań o przesłankach odwyknięcia od prawa.

W ten sposób ujawnia się ważne napięcie.

Jeżeli prawo nie może być dowolnie uchylane przez praktykę, trzeba chronić jego formalną ciągłość. Jeżeli jednak całkowicie ignorujemy praktykę instytucjonalną, możemy uznać za rzeczywiście funkcjonujący taki porządek normatywny, który przestał regulować jakiekolwiek zachowania.

Rozwiązaniem nie jest utożsamienie tych perspektyw, lecz konsekwentne rozróżnianie ich przedmiotu.

Formalne obowiązywanie odpowiada na pytanie o status normy. Jej operacyjne istnienie dotyczy rzeczywistego uczestnictwa w mechanizmie regulowania stosunków społecznych.

5. Legalność ex ante i ocena ex post. Czy późniejszy porządek może zmienić przeszłość?

Omawiany problem prowadzi do jeszcze jednego zagadnienia: temporalnej tożsamości normy prawnej.

W tradycyjnym ujęciu legalność działania jest oceniana przez odniesienie do reguł obowiązujących w czasie jego dokonania. Zasada ta ma szczególne znaczenie w prawie karnym, w którym zakaz retroaktywnej penalizacji chroni jednostkę przed odpowiedzialnością za czyn, który w chwili popełnienia nie był przestępstwem.

Nie oznacza to jednak, że późniejsza ocena prawna zawsze polega na mechanicznym zastosowaniu przepisów obowiązujących w przeszłości.

Współczesny polski Kodeks karny w art. 4 § 1 przewiduje zasadę stosowania ustawy nowej, z obowiązkiem zastosowania ustawy wcześniejszej, jeżeli jest względniejsza dla sprawcy. Natomiast art. 4 § 4 wiąże z późniejszą depenalizacją określone konsekwencje dla wcześniejszych skazań.[8]

Oznacza to, że stan prawny istniejący w chwili działania pozostaje fundamentalnym punktem odniesienia, lecz nie musi być jedynym zespołem norm uwzględnianym w późniejszym rozstrzygnięciu.

Należy tu rozróżnić trzy zjawiska.

Pierwszym jest historyczna ocena zachowania według prawa obowiązującego w chwili jego dokonania.

Drugim jest późniejsza zmiana prawa, która na podstawie określonych reguł intertemporalnych może wpływać na odpowiedzialność za wcześniejsze działania.

Trzecim jest reorganizacja praktyki instytucjonalnej, w wyniku której organy państwa przestają wykonywać dotychczasowe normy, chociaż nie nastąpiła ich jednoznaczna formalna derogacja.

Zjawiska te nie są równoważne.

Późniejsza depenalizacja jest zmianą normatywną przewidzianą przez system prawny. Niestosowanie obowiązującego przepisu może natomiast pozostawać jedynie faktem instytucjonalnym, którego legalność sama wymaga oceny.

W tym miejscu szczególnie istotne staje się odróżnienie legalności działania od skuteczności jego następstw.

Wyobraźmy sobie decyzję podjętą przez organ bez wymaganej kompetencji, która mimo to zostaje wykonana, a następnie przez długi czas nie jest kwestionowana. Z biegiem czasu może powstać trwały stan faktyczny, wpływający na funkcjonowanie kolejnych instytucji.

Nie wynika z tego jednak, że pierwotna decyzja stała się automatycznie zgodna z prawem.

Późniejszy porządek może uznać pewne skutki wcześniejszych działań, wprowadzić przepisy sanacyjne albo określić zasady odpowiedzialności. Nie oznacza to koniecznie zmiany historycznego statusu czynności w chwili jej podjęcia.

Można zatem sformułować ważne rozróżnienie:

Skuteczność ex post może reorganizować następstwa wcześniejszego działania, ale nie jest sama w sobie dowodem jego legalności ex ante.

To właśnie tutaj ujawnia się związek analizowanego problemu z bardziej ogólną teorią tożsamości poprzez reorganizację.

Przeszłość nie ulega fizycznej zmianie. Zmianie może natomiast podlegać normatywna kwalifikacja jej następstw oraz sposób, w jaki wcześniejsze zdarzenie uczestniczy w aktualnym porządku instytucjonalnym.

System prawny nie tylko reguluje przyszłe zachowania. Poprzez określone mechanizmy intertemporalne reorganizuje także znaczenie prawne zdarzeń już dokonanych.

Granice tej reorganizacji wyznaczają jednak zasady legalizmu, ochrony praw nabytych, bezpieczeństwa prawnego i zakazu niedopuszczalnej retroaktywności.

Bez tych ograniczeń zmiana władzy mogłaby prowadzić do arbitralnego odwracania ocen prawnych zależnie od aktualnego interesu politycznego.

6. Norma jako relacja, a nie wyłącznie tekst

Dotychczasowe rozważania pozwalają powrócić do problemu ontologicznej tożsamości normy prawnej.

Jeżeli akt prawny pozostaje niezmieniony, ale jego interpretacja i stosowanie ulegają radykalnej zmianie, to co właściwie zachowuje swoją tożsamość?

Na poziomie materialnego nośnika możemy mówić o ciągłości tekstu ogłoszonego w Dzienniku Ustaw. Na poziomie formalnym możemy ustalać ciągłość jego obowiązywania. Na poziomie instytucjonalnym możemy natomiast obserwować zmianę funkcji, jaką tekst ten pełni w rzeczywistym działaniu państwa.

Nie są to trzy konkurencyjne definicje tego samego pojęcia, lecz różne perspektywy badania normatywności.

W koncepcji Lona L. Fullera ważnym warunkiem praworządności była zgodność między oficjalnie ogłaszanymi regułami a działaniem instytucji odpowiedzialnych za ich stosowanie. W The Morality of Law autor wskazywał, że system, w którym praktyka urzędowa pozostaje trwale oderwana od deklarowanych reguł, doświadcza zasadniczego problemu legalności.[9]

Rozbieżność pomiędzy tekstem i praktyką nie jest zatem wyłącznie zagadnieniem technicznym. Dotyczy zdolności prawa do pełnienia jego podstawowej funkcji: ustanawiania względnie przewidywalnych standardów postępowania.

Z perspektywy teorii reorganizacji należy jednak pójść o krok dalej.

Nie wystarczy stwierdzić, że norma obowiązuje albo nie obowiązuje. Warto także ustalić, jakie relacje instytucjonalne pozwalają jej funkcjonować oraz w jaki sposób ich zmiana wpływa na jej rzeczywiste znaczenie.

W tym rozumieniu normę można analizować jako element relacyjnego systemu obejmującego tekst prawny, reguły jego wykładni, kompetencje organów, procedury stosowania oraz zachowania adresatów.

Nie oznacza to zanegowania formalnej teorii obowiązywania. Oznacza jedynie, że wyjaśnienie normatywności jako zjawiska społecznego wymaga uwzględnienia mechanizmów, dzięki którym norma staje się rzeczywiście obecna w działaniu instytucji.

Przykład ustawy z 1938 roku ujawnia w tym kontekście interesującą asymetrię.

Formalny nośnik regulacji przetrwał zmianę ustroju. Nie przetrwała jednak instytucjonalna funkcja, którą regulacja pełniła w pierwotnym systemie politycznym.

W pewnym sensie tekst zachował ciągłość, ale zmianie uległa rzeczywistość, do której został normatywnie przypisany.

Możemy więc mówić o ciągłości nośnika przy nieciągłości funkcji normatywnej.

Przepis nadal znajdował się w odziedziczonym zasobie aktów prawnych, lecz nie uczestniczył już w realnym mechanizmie regulacyjnym.

Tym samym prawo ukazuje się nie jako statyczny zbiór zapisów, lecz jako dynamiczny system relacji między tekstami, kompetencjami i praktykami społecznymi.

Zakończenie. Prawo, które formalnie trwa, choć przestaje działać

Historia ustawy o ochronie imienia Józefa Piłsudskiego pokazuje, że formalna ciągłość prawa nie musi oznaczać ciągłości jego rzeczywistego funkcjonowania.

Przez wiele lat istniał akt, którego przepisów nie stosowano, mimo że ich formalne uchylenie nastąpiło dopiero w 1970 roku. Zmiana ustroju doprowadziła więc do reorganizacji praktyki normatywnej wcześniej niż do usunięcia odpowiedniej regulacji z systemu.

Nie oznacza to, że zmiana polityczna automatycznie uchyla istniejące normy. Oznacza natomiast, że rzeczywiste funkcjonowanie prawa zależy także od organizacji i praktyki instytucji, które mają je stosować.

W tym sensie można wyróżnić dwa rodzaje ciągłości.

Pierwsza jest ciągłością formalną, wynikającą z zachowania podstaw obowiązywania normy. Druga jest ciągłością operacyjną, wynikającą z utrzymywania praktyki jej rozpoznawania i stosowania.

Obie mogą współistnieć, ale mogą również ulegać rozdzieleniu.

Właśnie dlatego pytanie o tożsamość normy nie może zostać całkowicie sprowadzone do ustalenia, czy określony przepis został formalnie uchylony.

Należy również pytać, czy zachował swoją funkcję w strukturze instytucjonalnej państwa i czy uczestniczy w rzeczywistym mechanizmie kształtowania zachowań.

Odpowiedź nie prowadzi do zakwestionowania potrzeby formalnej pewności prawa. Przeciwnie, pokazuje, dlaczego formalna pewność musi być chroniona przed arbitralnością praktyki instytucjonalnej.

Jeżeli bowiem organ państwa może swobodnie zignorować obowiązujący przepis, to przestaje być wyłącznie jego wykonawcą, a zaczyna faktycznie decydować o zakresie jego obowiązywania.

Powstaje wówczas sytuacja, w której władztwo nad stosowaniem prawa może przekształcić się w władztwo nad jego operacyjnym istnieniem.

Taki stan nie musi prowadzić do formalnej zmiany normy. Może jednak zmienić sposób funkcjonowania całego porządku prawnego.

Ostatecznie najważniejszy wniosek brzmi zatem:

Norma prawna może zachować swoją tożsamość formalną, a zarazem utracić ciągłość operacyjną. Jej tekst pozostaje niezmieniony, lecz reorganizacja instytucji może pozbawić ją zdolności regulowania rzeczywistości.

To rozróżnienie pozwala inaczej spojrzeć zarówno na historyczne zmiany ustrojowe, jak i na współczesne spory o prawomocność działania organów państwa.

Problem nie polega wyłącznie na tym, jakie prawo zostało ustanowione. Polega również na tym, czy istnieje skuteczny i prawnie legitymowany mechanizm jego urzeczywistniania.

Państwo może zachować tekst konstytucji, ustaw i rozporządzeń, a jednocześnie zmienić rzeczywisty sposób ich stosowania. Może więc zachować ciągłość normatywnych nośników przy głębokiej reorganizacji praktyki władztwa.

Formalne obowiązywanie prawa nie dowodzi jeszcze jego operacyjnego istnienia, tak samo jak faktyczna skuteczność władzy nie dowodzi jej prawomocności.

Właśnie pomiędzy tymi dwiema odmiennymi kategoriami — obowiązywaniem i skutecznością — rozgrywa się problem tożsamości normy poprzez reorganizację.

Przypisy

[1] K. Siemaszko, „Ochrona dobrego imienia Józefa Piłsudskiego w świetle przepisów prawa karnego oraz w praktyce sądowej w okresie II Rzeczypospolitej”, Czasopismo Prawno-Historyczne, t. 70 (2018), z. 2, s. 299–310, zwłaszcza s. 306. DOI: 10.14746/cph.2018.2.11. Autor wyraźnie odróżnia formalne utrzymywanie ustawy do 1970 roku od niestosowania jej przepisów po wrześniu 1939 roku.

[2] Ustawa z dnia 7 kwietnia 1938 r. o ochronie imienia Józefa Piłsudskiego, Pierwszego Marszałka Polski, Dz.U. 1938 nr 25, poz. 219, art. 1–4. Tekst urzędowy — ELI; transkrypcja — IURA Uniwersytetu Jagiellońskiego.

[3] K. Siemaszko, op. cit., s. 305–307. Zob. również A. Bojańczyk, „Karnoprawna ochrona czci i dobrego imienia Józefa Piłsudskiego w latach 30-tych XX wieku”, cz. 1, Palestra 2006, nr 3–4, s. 157–164; cz. 2, Palestra 2006, nr 5–6, s. 226–234. Opracowania przedstawiają zarówno konstrukcję prawną ochrony, jak i historyczną praktykę orzeczniczą.

[4] Ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. — Przepisy wprowadzające Kodeks karny, Dz.U. 1969 nr 13, poz. 95, art. I oraz art. V. Tekst urzędowy. Artykuł V przewidywał derogację określonych przedwojennych przepisów karnych wraz z wejściem w życie Kodeksu karnego z 1969 roku.

[5] H. Kelsen, General Theory of Law and State, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts 1945; idem, General Theory of Norms, Oxford University Press, Oxford 1991, rozdział 34, „Effectiveness, Validity, Positivity”, s. 138–141. Zob. również hasło „The Pure Theory of Law”, Stanford Encyclopedia of Philosophy, dotyczące relacji między obowiązywaniem a skutecznością.

[6] H.L.A. Hart, The Concept of Law, Oxford University Press, Oxford 1961, wyd. 2, 1994, rozdziały V–VI, dotyczące reguł pierwotnych, wtórnych oraz reguły uznania. Por. „The Nature of Law”, Stanford Encyclopedia of Philosophy.

[7] Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 22 listopada 2016 r., III CZP 62/16, uzasadnienie, s. 14–15. Pełny tekst orzeczenia — Sąd Najwyższy. Por. również uchwała SN z 23 stycznia 2004 r., III CZP 112/03, OSNC 2005, nr 4, poz. 61. Orzecznictwo podkreśla wyjątkowy charakter desuetudo i niewystarczalność samego faktu niestosowania normy.

[8] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks karny, Dz.U. 1997 nr 88, poz. 553, art. 1 i art. 4; tekst ustawy — ELI. Zob. także art. 42 ust. 1 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r., określający zasadę odpowiedzialności karnej za czyn zabroniony w czasie jego popełnienia; Konstytucja RP — Senat.

[9] L.L. Fuller, The Morality of Law, Yale University Press, New Haven 1964, wyd. poprawione 1969, rozdział II, dotyczący wewnętrznej moralności prawa oraz zgodności działania władz z deklarowanymi regułami. Zob. również F. Lovett, „Lon Fuller, The Morality of Law”, w: The Oxford Handbook of Classics in Contemporary Political Theory, Oxford University Press, 2015, DOI: 10.1093/oxfordhb/9780198717133.013.10.


To co jest, jest in actu, natomiast to, co jest inaczej niż w akcie - naprawdę nie jest.

Nowości od blogera

Komentarze

Pokaż komentarze (1)

Inne tematy w dziale Polityka