
Wprowadzenie. Prawo, które rozpoznaje rzeczywistość za pomocą własnego modelu
Rozum prawniczy posiada szczególną właściwość, odróżniającą go zarówno od rozumu nauk przyrodniczych, jak i od codziennego sposobu poznawania rzeczywistości. Jego podstawowym zadaniem nie jest wyłącznie ustalanie, co się wydarzyło, lecz określanie, jakie znaczenie prawne należy przypisać określonym zdarzeniom.
Fakt zawarcia umowy zostaje rozpoznany w kategoriach zobowiązania. Przekazanie rzeczy może być kwalifikowane jako wykonanie świadczenia. Wydanie decyzji przez organ państwowy wymaga ustalenia kompetencji, procedury i skutków prawnych. Nawet zachowanie materialnie niesporne może uzyskać odmienne znaczenie w zależności od normy, na podstawie której zostanie ocenione.
Prawo nie funkcjonuje zatem jako proste zwierciadło rzeczywistości. Posługuje się systemem pojęć, kwalifikacji, reguł i procedur, które pozwalają przekształcać zdarzenia społeczne w fakty prawnie relewantne.
Czynność nie staje się czynnością prawną wyłącznie dlatego, że fizycznie nastąpiła. Musi zostać rozpoznana przez odpowiedni porządek normatywny.
Powstaje jednak problem, który w tradycyjnej jurysprudencji często pozostaje ukryty pod założeniem prawidłowości samej procedury interpretacyjnej.
Skąd wiadomo, że model, za pomocą którego rozum prawniczy rozpoznaje rzeczywistość, prawidłowo identyfikuje swój przedmiot?
Pytanie to nie dotyczy zwykłego błędu sędziego ani niejasności przepisu. Jest bardziej fundamentalne.
Jeżeli znaczenie normy ustala się przez odwołanie do innych norm, kompetencję organu przez odwołanie do reguł kompetencyjnych, a prawidłowość interpretacji przez zastosowanie określonej teorii wykładni, to czy system potrafi samodzielnie wykazać, że jego interpretacja odpowiada rzeczywistości, do której ma się odnosić?
Czy wewnętrzna spójność argumentacji wystarcza do zagwarantowania prawidłowego odniesienia?
A jeżeli dwie interpretacje pozostają spójne z określonymi zbiorami przesłanek, lecz prowadzą do przeciwnych rezultatów, co ostatecznie rozstrzyga, która z nich stanowi prawidłową identyfikację prawa?
W tym miejscu analiza prawnicza spotyka się z problemami rozwijanymi w filozofii matematyki, semantyce i teorii modeli.
Twierdzenia Löwenheima–Skolema, paradoks Skolema oraz teoriomodelowy argument Hilary'ego Putnama pozwalają ujawnić ograniczenia próby ustalenia jednoznacznego odniesienia wyłącznie poprzez wewnętrzną strukturę opisu.
Nie oznacza to, że system prawa jest matematycznie tożsamy z teorią zbiorów. Oznacza natomiast możliwość postawienia analogicznego pytania o relację między formalną strukturą modelu a rzeczywistością, którą model ma reprezentować.
Niniejszy artykuł rozwija tę problematykę w kontekście wcześniejszych rozważań o ius operativum, jurysprudencji mechanicznej, temporalnej reorganizacji prawa oraz przejściu od ex post do ex ante.
Jego zasadnicza teza brzmi:
Rozum prawniczy może osiągać poprawność formalną wewnątrz przyjętego modelu interpretacyjnego, nie posiadając przez samą tę poprawność gwarancji, że model właściwie identyfikuje rzeczywisty zakres normy, kompetencji i skutków prawnych.
Nie jest to argument przeciwko prawu ani przeciwko wykładni.
Jest to próba określenia granic poznawczych rozumu prawniczego i warunków, w których jego rezultaty rzeczywiście uzyskują znaczenie normatywne.
1. Skolem. Kiedy poprawny model nie jest modelem zamierzonym
W 1922 roku Thoralf Skolem przedstawił rozważania nad aksjomatyzacją teorii mnogości, które stały się jednym ze źródeł późniejszej dyskusji o granicach formalnego opisu struktur matematycznych.[1]
Z problemem tym wiąże się twierdzenie Löwenheima–Skolema, którego dolna wersja, w odpowiednich warunkach, pozwala wykazać istnienie przeliczalnego modelu teorii pierwszego rzędu posiadającej model nieskończony.
W zastosowaniu do teorii mnogości prowadzi to do pozornego paradoksu.
Z jednej strony teoria mnogości pozwala dowodzić istnienia zbiorów nieprzeliczalnych.
Z drugiej strony, jeśli odpowiednio sformułowana teoria pierwszego rzędu ma model, to może mieć również model przeliczalny, w którym prawdziwe są zdania stwierdzające istnienie zbiorów nieprzeliczalnych.
Nie zachodzi tutaj sprzeczność matematyczna.
Kluczowe jest rozróżnienie między tym, co istnieje wewnątrz modelu, a tym, co może zostać stwierdzone z perspektywy metateoretycznej.
Model przeliczalny może zawierać element, który w jego wewnętrznym języku jest interpretowany jako zbiór nieprzeliczalny. Wynika to z faktu, że model nie musi zawierać wszystkich funkcji, które obserwator zewnętrzny mógłby wykorzystać do wykazania przeliczalności odpowiedniego zbioru jego elementów.
W uproszczeniu: model nie widzi wszystkich relacji dostępnych z perspektywy szerszego opisu.
To rozróżnienie prowadzi do problemu interpretacji zamierzonej i niezamierzonej.
Formalna teoria może posiadać modele spełniające jej aksjomaty, choć ich struktura odbiega od tej, którą autor teorii uważał za właściwy przedmiot opisu.
W matematyce jest to kwestia szczególna i technicznie określona. Nie wolno utożsamiać jej z potoczną wieloznacznością tekstu.
Dla teorii prawa istotna okazuje się jednak analogiczna trudność poznawcza.
Wyobraźmy sobie, że określony system normatywny posługuje się pojęciem organu właściwego do rozstrzygnięcia danego rodzaju spraw.
Możemy sformułować zbiór reguł opisujących sposób powołania organu, jego kompetencje i relacje z innymi instytucjami.
Jednak w określonych sytuacjach faktycznych może dojść do powstania konkurencyjnych interpretacji tych reguł.
Pierwsza interpretacja uznaje określony podmiot za organ właściwy.
Druga przyjmuje inną kwalifikację, ponieważ odmiennie rozpoznaje skutki wcześniejszych czynności instytucjonalnych.
Każda może wykazywać wewnętrzną spójność, o ile przyjmuje własny zestaw przesłanek dotyczących ważności wcześniejszych aktów.
Nie oznacza to, że obie są prawnie równoważne.
Oznacza natomiast, że wewnętrzna spójność interpretacji nie jest jeszcze samodzielnym dowodem jej poprawności prawnej.
Aby ustalić, która interpretacja jest właściwa, należy zbadać jej relację z rzeczywistymi źródłami prawa, faktami instytucjonalnymi oraz normami określającymi sposób rozstrzygania konfliktu.
Pojawia się w ten sposób problem analogiczny do rozróżnienia modeli zamierzonych i niezamierzonych.
W prawie nie chodzi jednak o matematyczne ustalenie jedynego modelu teorii.
Chodzi o określenie, czy dany model interpretacyjny prawidłowo odwzorowuje obowiązujące relacje normatywne.
Istnieje przy tym dodatkowa trudność: zamierzona interpretacja w sensie teorii modeli nie jest tym samym co intencja historycznego ustawodawcy.
Intencja ustawodawcy stanowi tylko jeden z możliwych elementów wykładni prawa.
Natomiast problem interpretacji zamierzonej dotyczy tego, czy formalny opis rzeczywiście odnosi się do struktury, którą miał opisywać.
Nie każda interpretacja spełniająca określone formalne warunki musi być interpretacją prawnie właściwą.
To pierwsza granica rozumu prawniczego.
2. Putnam. Czy poprawność teorii wystarcza do ustalenia jej odniesienia?
Hilary Putnam w artykule Models and Reality z 1980 roku rozwinął argument teoriomodelowy, który miał podważyć określoną wersję realizmu metafizycznego.[2]
Przedmiotem jego krytyki była między innymi koncepcja, zgodnie z którą możemy wyobrazić sobie kompletną teorię świata, a następnie ustalić jej jednoznaczne odniesienie do rzeczywistości niezależnie od praktyk poznawczych i interpretacyjnych.
Putnam zwracał uwagę, że nawet teoria spełniająca bardzo rozbudowane warunki formalne i empiryczne nie musi automatycznie wyznaczać jednej, uprzywilejowanej relacji odniesienia między językiem a światem.
W argumentacji tej istotną rolę odgrywa możliwość budowania różnych modeli spełniających określony zbiór zdań.
Szczególnym przypadkiem jest argument permutacyjny: odpowiednie przekształcenie przyporządkowania przedmiotów i relacji może zachowywać prawdziwość zdań teorii, mimo zmiany interpretacji jej wyrażeń.
Problem nie polega więc na zwykłej niedokładności pomiaru.
Dotyczy pytania, czy całość formalnych warunków, jakie nakładamy na teorię, wystarcza do ustalenia, do czego odnoszą się jej pojęcia.
Putnam podważał możliwość zagwarantowania takiego odniesienia przez dodawanie kolejnych warunków, jeżeli warunki te również pozostają elementami teorii wymagającymi interpretacji.
Trzeba jednak zaznaczyć, że jego argumentacja wywołała rozbudowaną debatę filozoficzną i nie stanowi powszechnie zaakceptowanego dowodu niemożliwości ustalenia referencji.
Krytycy wskazywali między innymi na rolę relacji przyczynowych, praktyk językowych i ograniczeń dotyczących naturalności odniesienia.[3]
Dla naszych rozważań najważniejszy pozostaje sam problem.
Rozum prawniczy również operuje pojęciami, które mają odnosić się do rzeczywistych osób, zdarzeń i relacji.
Posługuje się wyrażeniami takimi jak „właściciel”, „zobowiązanie”, „organ właściwy”, „szkoda”, „interes prawny” czy „prawomocne orzeczenie”.
Znaczenie tych pojęć nie wynika wyłącznie z ich miejsca w językowym systemie definicji.
Musi istnieć możliwość odniesienia ich do konkretnych stanów faktycznych oraz relacji instytucjonalnych.
Wyobraźmy sobie, że pewien sąd przyjmuje określoną kwalifikację własności na podstawie poprawnie zbudowanego rozumowania.
Rozumowanie może być formalnie konsekwentne.
Jeżeli jednak błędnie zidentyfikowano osobę uprawnioną albo przedmiot prawa, to poprawność logiczna nie usuwa błędu odniesienia.
Możemy więc wyróżnić dwa niezależne pytania.
Czy wnioskowanie jest poprawne przy przyjętych przesłankach?
Oraz czy przyjęte przesłanki prawidłowo identyfikują rzeczywistość, do której prawo ma zostać zastosowane?
Pierwsze pytanie dotyczy spójności rozumowania.
Drugie dotyczy jego odniesienia.
Poprawność formalna modelu nie gwarantuje poprawności jego relacji z rzeczywistością.
To twierdzenie jest centralne dla rozwijanej przez nas krytyki rozumu eksperckiego.
Ekspert może bowiem posiadać bardzo rozbudowany model określonego fragmentu rzeczywistości, a jednocześnie nie rozpoznawać, że część istotnych relacji znajduje się poza zakresem przyjętego opisu.
W prawie konsekwencje takiego ograniczenia są szczególnie doniosłe.
Model nie służy wyłącznie poznaniu.
Może również stanowić podstawę wydania decyzji, która zmieni sytuację prawną uczestników postępowania.
W ten sposób błąd odniesienia nie pozostaje wyłącznie błędem teoretycznym.
Może stać się elementem rzeczywistości instytucjonalnej.
3. Od ograniczenia poznawczego do ograniczenia operacyjnego
W naukach przyrodniczych model pozwala przewidywać określone zjawiska, projektować doświadczenia i porównywać przewidywania z wynikami obserwacji.
Nie oznacza to pełnej zgodności modelu z rzeczywistością.
Model jest zawsze pewnym uproszczeniem, idealizacją albo formalnym przedstawieniem wybranego zakresu zjawisk.
Jednak w wielu przypadkach istnieje możliwość sprawdzenia jego trafności przez niezależne doświadczenie.
Jeżeli teoria przewiduje określoną reakcję chemiczną, można przeprowadzić doświadczenie i porównać wynik z przewidywaniem.
Prawo funkcjonuje odmiennie.
Nie jest wyłącznie teorią opisującą istniejące relacje.
Posiada również charakter normatywny i instytucjonalny.
Orzeczenie sądu może zmienić sytuację prawną jednostki. Decyzja administracyjna może ustanowić określony obowiązek. Akt prawny może zmodyfikować zasady korzystania z własności.
Prawo nie tylko interpretuje rzeczywistość społeczną.
W określonych granicach uczestniczy również w jej organizowaniu.
Powstaje zatem szczególna trudność.
Jeżeli model prawny zostaje wykorzystany do wydania wiążącego rozstrzygnięcia, to późniejsza rzeczywistość może częściowo odzwierciedlać rezultat samego modelu.
Nie jest więc zawsze możliwe proste porównanie: model przewidywał określony stan, a rzeczywistość niezależnie go potwierdziła.
Rzeczywistość mogła bowiem zostać częściowo ukształtowana przez zastosowanie modelu.
Przykładowo sąd wydaje orzeczenie, na podstawie którego następuje wpis w rejestrze albo wszczęcie egzekucji.
Późniejsze funkcjonowanie rejestru lub egzekucji nie dowodzi samo przez się, że wszystkie przesłanki wcześniejszego orzeczenia były materialnie prawidłowe.
Dowodzi przede wszystkim, że określona operacja prawna wywołała przewidziane dla niej skutki instytucjonalne.
Pojawia się różnica między operacyjną skutecznością rozstrzygnięcia a poznawczą trafnością jego przesłanek.
To rozróżnienie stanowi ważny element naszej koncepcji ius operativum.
Nie chodzi o sprowadzenie prawa do praktyki faktycznego wykonywania decyzji.
Nie można bowiem uznać, że każda skuteczna czynność jest legalna.
Chodzi o ustalenie, w jaki sposób prawo przechodzi od modelu normatywnego do rzeczywistego działania instytucji.
Możemy wyróżnić następującą sekwencję:
Rzeczywistość społeczna → opis zdarzenia → kwalifikacja prawna → rozstrzygnięcie → wykonanie → zmieniona rzeczywistość społeczna.
Każde przejście wymaga określonej operacji interpretacyjnej lub instytucjonalnej.
Na każdym etapie mogą pojawiać się ograniczenia.
Opis może pomijać istotne fakty.
Kwalifikacja może opierać się na błędnej interpretacji normy.
Rozstrzygnięcie może zostać wydane przez niewłaściwy organ.
Wykonanie może napotkać przeszkody materialne albo instytucjonalne.
Niektóre błędy można następnie korygować przez przewidziane prawem środki kontroli.
Jednak samo istnienie procedury kontrolnej nie zapewnia, że w każdym przypadku dojdzie do pełnej korekty wcześniejszego rezultatu.
W szczególności procedura może zakończyć się na etapie oceny dopuszczalności skargi.
Powstaje więc możliwość, że materialna kwalifikacja określonego zdarzenia pozostanie nierozstrzygnięta, podczas gdy dalsza praktyka instytucjonalna będzie funkcjonowała na podstawie istniejącego stanu prawnego.
To właśnie można określić mianem ograniczenia operacyjnego relacji między modelem prawa a rzeczywistością jego stosowania.
Model może być poprawny wewnętrznie, ale niekompletny względem rzeczywistości.
Rozstrzygnięcie może być skuteczne, choć sporne pozostają jego materialne przesłanki.
Procedura może zostać prawidłowo zakończona, nie doprowadzając do rozpoznania zasadniczego przedmiotu sporu.
Żaden z tych przypadków nie oznacza automatycznie bezprawia.
Pokazuje natomiast, że wewnętrzne funkcjonowanie systemu nie jest tożsame z pełnym poznaniem wszystkich warunków jego prawidłowości.
4. Hart, Dworkin i Marmor. Czy system potrafi ustalić własną regułę uznania?
H.L.A. Hart w The Concept of Law przedstawił koncepcję reguły uznania, umożliwiającej identyfikowanie norm należących do określonego systemu prawnego.[4]
Reguła uznania nie jest po prostu kolejnym przepisem znajdującym się na szczycie hierarchii aktów prawnych.
Jej istnienie wiąże się z praktyką społeczną, a zwłaszcza ze sposobem, w jaki właściwi uczestnicy systemu instytucjonalnego rozpoznają obowiązujące kryteria identyfikacji prawa.
W stabilnym porządku prawnym założenie to pozwala wyjaśnić, dlaczego określone akty są uznawane za źródła prawa, a inne nie.
Problem pojawia się jednak wtedy, gdy istotne organy państwowe zaczynają odmiennie interpretować kryteria prawidłowości własnych kompetencji.
Możemy posiadać jeden tekst konstytucji, ale konkurencyjne stanowiska dotyczące skutków powołania określonego organu, właściwości sądu albo ważności wcześniejszych czynności.
W takim przypadku spór nie dotyczy wyłącznie treści pojedynczej normy.
Dotyczy również reguły ustalającej, kto jest uprawniony do jej wiążącej interpretacji.
Jeżeli każda strona odwołuje się do własnego rozumienia kompetencji, może powstać sytuacja, w której formalne argumenty układają się w konkurencyjne konstrukcje interpretacyjne.
Nie oznacza to, że są one równie prawidłowe.
Nie oznacza również, że prawo przestało istnieć.
Oznacza natomiast, że spór dotyczy warunków identyfikowania prawidłowego rozstrzygnięcia.
Andrei Marmor w How Law Is Like Chess zwracał uwagę na konwencjonalne podstawy praktyki prawnej, podobnie jak reguły szachowe określają strukturę możliwych działań uczestników gry.[5]
Jednak analogia szachowa ma swoje ograniczenia.
W szachach możemy relatywnie łatwo odróżnić reguły gry od zdarzeń na szachownicy.
W rzeczywistym systemie prawnym spór może dotyczyć zarówno dopuszczalności określonej czynności, jak i kompetencji organu, który ma ją ocenić.
Co więcej, instytucje stosujące prawo uczestniczą w historycznym rozwoju praktyki interpretacyjnej.
Ronald Dworkin w Law's Empire przedstawił metaforę powieści łańcuchowej, której kolejne części piszą różni autorzy.[6]
Każdy z nich otrzymuje określoną historię i musi stworzyć jej dalszy ciąg, zachowując uzasadnioną relację z wcześniejszymi rozdziałami.
W tym ujęciu interpretacja prawa nie polega wyłącznie na mechanicznym zastosowaniu pojedynczej reguły.
Wymaga również rozpoznania znaczenia wcześniejszej praktyki i przedstawienia uzasadnienia, które odpowiada jej strukturze.
Jednak właśnie tutaj powraca problem Putnama.
Jeżeli możliwe są konkurencyjne sposoby rekonstruowania wcześniejszej praktyki, to czy sam wymóg spójności pozwala ustalić jedną uprzywilejowaną interpretację?
Dworkin odpowiadał na ten problem przez odwołanie do wymogów dopasowania interpretacji do praktyki prawnej oraz jej normatywnego uzasadnienia.
Nie oznacza to więc czystej dowolności.
Jednak wprowadzenie kryteriów moralnych lub politycznoprawnych nie usuwa automatycznie problemu konkurencyjnych interpretacji.
Może przenieść go na kolejny poziom: sposób rozumienia zasad, które mają uzasadniać wcześniejszą praktykę.
Właśnie dlatego rozum prawniczy nie może ograniczyć się do wskazania, że określona interpretacja jest spójna z przyjętą teorią.
Musi wykazać również, dlaczego przyjęte kryteria interpretacyjne mają w danym porządku prawnym odpowiednie uzasadnienie.
Nie wystarczy prawidłowo zastosować regułę interpretacji. Trzeba również uzasadnić kompetencję do jej zastosowania oraz jej miejsce w obowiązującym systemie prawa.
5. Gdy rozstrzygnięcie staje się przesłanką własnej prawomocności
Szczególny problem pojawia się wtedy, gdy organ wydaje rozstrzygnięcie dotyczące własnej kompetencji.
Samo rozstrzyganie przez organ o zagadnieniach związanych z jego właściwością nie jest niczym niezwykłym. Systemy procesowe przewidują określone mechanizmy badania kompetencji, właściwości i dopuszczalności postępowania.
Jednak podstawą prawną takiego działania muszą być odpowiednie normy kompetencyjne.
Nie można wyprowadzać kompetencji wyłącznie z faktu, że organ wydał rozstrzygnięcie, w którym stwierdził jej posiadanie.
W przeciwnym przypadku pojawiłaby się pętla samouzasadnienia.
Rozstrzygnięcie byłoby ważne, ponieważ zostało wydane przez organ właściwy.
Organ byłby właściwy, ponieważ stwierdził to w swoim rozstrzygnięciu.
Taka konstrukcja nie wykazuje niezależnej podstawy kompetencji.
Przypomina problem samoodniesienia znany z logiki i filozofii języka, ale nie należy utożsamiać go z konkretnym twierdzeniem Gödla czy paradoksem Skolema.
Jest to odrębna trudność argumentacyjna.
W prawie szczególnego znaczenia nabiera ona wtedy, gdy konkurencyjne organy nie uznają wzajemnie swoich rozstrzygnięć.
Wydane orzeczenie może pozostawać prawnie doniosłe, ale jego skutki stają się przedmiotem sporu dotyczącego właściwości organu orzekającego.
Właśnie taki typ konfliktu można dostrzec we współczesnych sporach o funkcjonowanie polskiego Trybunału Konstytucyjnego.
Jesienią 2026 roku doszło do konkurencyjnych działań i ocen prawnych dotyczących kierownictwa Trybunału, przerwy w wykonywaniu czynności przez określonych sędziów oraz właściwości organów uprawnionych do kontroli tych działań.
Nie trzeba na potrzeby niniejszego artykułu rozstrzygać prawidłowości stanowisk poszczególnych uczestników sporu.
Wystarczy zauważyć, że konflikt obejmuje nie tylko ocenę czynności, lecz również pytanie o podmiot kompetentny do dokonania wiążącej oceny.
Dodatkową ilustrację przyniosła decyzja Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 17 listopada 2026 roku w sprawie Sochański i Święczkowski przeciwko Polsce, dotycząca wniosku o środek tymczasowy.
Trybunał odmówił zastosowania środka na podstawie reguły 39, stwierdzając brak wykazania bezpośredniego ryzyka nieodwracalnej szkody dotyczącej istoty praw gwarantowanych przez art. 6 Konwencji.[7]
Nie było to jednak ostateczne rozstrzygnięcie materialnej prawidłowości wszystkich działań będących przedmiotem sporu.
Różnica jest zasadnicza.
Odmowa zastosowania środka tymczasowego nie stanowi automatycznie potwierdzenia legalności czynności, których wstrzymania domaga się strona.
Mamy zatem rezultat proceduralny, który posiada określone skutki, ale nie odpowiada na wszystkie pytania materialne.
Właśnie tutaj pojawia się możliwość nieuprawnionego rozszerzenia znaczenia rozstrzygnięcia.
Jeżeli ktoś uzna brak wstrzymania określonego działania za potwierdzenie jego pełnej prawomocności, dokona przejścia od wyniku proceduralnego do wniosku materialnego, którego sąd nie ustanowił.
Można powiedzieć, że wynik zostaje wówczas wykorzystany jako argument za regułą, której poprawności wynik wcale nie przesądza.
To szczególnie ważny przykład granicy rozumu prawniczego.
Prawo nie może rezygnować z formalnych procedur, ponieważ bez nich niemożliwe byłoby rozstrzyganie sporów i zapewnianie stabilności.
Nie może jednak również utożsamiać każdego skutecznego zakończenia procedury z ustaleniem materialnej prawdy o wcześniejszych zdarzeniach.
6. Procedura jako zamknięcie modelu. Od rozstrzygnięcia do nierozpoznanego przedmiotu
W naszym wcześniejszym tekście „Tożsamość rozstrzygnięcia poprzez reorganizację. Gdy procedura zastępuje ocenę meritum” analizowaliśmy możliwość zakończenia postępowania bez rozstrzygnięcia zasadniczego problemu materialnoprawnego.
Przypadek ten można teraz rozpatrzyć w świetle Putnama i Skolema.
Wyobraźmy sobie postępowanie, którego przedmiotem ma być ocena zgodności określonego aktu z prawem.
Sąd stwierdza jednak brak wymaganej legitymacji procesowej skarżącego.
Rozstrzygnięcie jest poprawne, jeżeli rzeczywiście spełnione są przesłanki zastosowania właściwej normy procesowej.
Nie wynika z niego jednak, że zakwestionowany akt jest zgodny z prawem.
Przedmiot oceny uległ bowiem zmianie.
Zamiast rozstrzygnięcia dotyczącego materialnej legalności aktu otrzymujemy rozstrzygnięcie dotyczące procesowej możliwości jego zakwestionowania przez określony podmiot.
Bardzo wyraźnie ilustruje to wyrok TSUE z 17 listopada 2026 roku w sprawie C-698/23 P, dotyczącej skargi Europejskiego Inspektora Ochrony Danych na zmianę rozporządzenia o Europolu.[8]
Trybunał utrzymał rozstrzygnięcie o niedopuszczalności skargi, ponieważ EIOD nie wykazał wymaganej legitymacji procesowej.
Nie rozstrzygnął tym samym pełnej materialnej zgodności zakwestionowanych przepisów z prawem Unii.
Z punktu widzenia formalnej logiki rozstrzygnięcie to nie jest sprzeczne.
Dotyczy określonego pytania procesowego.
Problem pojawia się wtedy, gdy rezultat postępowania zaczyna być społecznie lub instytucjonalnie interpretowany jako odpowiedź na inne pytanie.
Można więc powiedzieć, że dochodzi do przesunięcia referencji.
Początkowo pytano o legalność określonego działania.
Ostatecznie rozstrzygnięto o dopuszczalności kontroli tego działania.
Jeżeli wynik zostaje później przedstawiony jako potwierdzenie legalności, to znaczenie orzeczenia zostaje rozszerzone poza jego rzeczywisty przedmiot.
Jest to problem odmienny od klasycznej wieloznaczności przepisu.
Dotyczy tożsamości przedmiotu rozstrzygnięcia.
W tym miejscu analogia do Putnama staje się szczególnie użyteczna.
Możemy posiadać formalnie prawidłowe rozumowanie wewnątrz określonego modelu, ale błędnie przypisać jego rezultat do innej relacji prawnej.
Podobnie w perspektywie inspirowanej Skolemem nie można bez dodatkowego uzasadnienia utożsamiać prawdziwości twierdzenia w przyjętej interpretacji z prawdziwością twierdzenia odnoszonego do szerszego albo inaczej zdefiniowanego przedmiotu.
Nie jest to zastosowanie twierdzenia Skolema do procedury sądowej.
Jest to analogia wskazująca na konieczność kontrolowania zakresu interpretacji.
To, że określone twierdzenie jest prawidłowe w ramach danego modelu, nie upoważnia do przenoszenia go na inny przedmiot bez wykazania odpowiedniej relacji odniesienia.
W prawie szczególnie łatwo przeoczyć tę różnicę, ponieważ zarówno rozstrzygnięcie proceduralne, jak i materialne przybierają postać aktów wydawanych przez właściwe organy.
Ich podobieństwo instytucjonalne może maskować odmienność treści.
7. Ex ante i ex post. Temporalna reorganizacja znaczenia prawnego
Klasyczny model rozumowania prawniczego zakłada, że norma istnieje przed zdarzeniem, do którego następnie zostaje zastosowana.
Stanowi to istotny warunek przewidywalności prawa.
Uczestnik życia społecznego powinien mieć możliwość ustalenia, jakie reguły obowiązują w chwili podejmowania przez niego działania.
W tym sensie prawo funkcjonuje ex ante.
Jednak rozstrzygnięcie określonego sporu następuje zazwyczaj później.
Organ rozpoznający sprawę rekonstruuje wcześniejsze zdarzenia, interpretuje normy oraz określa skutki prawne.
W tym sensie rozstrzygnięcie powstaje ex post.
Nie oznacza to automatycznie działania prawa wstecz.
Należy odróżnić późniejszą ocenę wcześniejszego zdarzenia od późniejszego ustanowienia normy mającej retroaktywnie zmienić jego skutki.
Jednak w praktyce instytucjonalnej pojawia się dodatkowy mechanizm.
Późniejsze orzeczenie może stać się przesłanką kolejnych decyzji.
Rozstrzygnięcie wydane ex post w jednym postępowaniu zaczyna funkcjonować jako istniejący już element środowiska prawnego dla postępowań następnych.
W ten sposób tworzy się sekwencja temporalna:
Norma ex ante → zdarzenie → kwalifikacja ex post → rozstrzygnięcie → nowa sytuacja ex ante.
Nie jest to szczególna właściwość fizycznego czasu.
Jest to mechanizm reorganizacji instytucjonalnej.
Problem pojawia się wtedy, gdy późniejszy rezultat zostaje wykorzystany do uzasadnienia wcześniejszej normy kompetencyjnej, której istnienie pozostaje właśnie przedmiotem sporu.
Dochodzi wówczas do ryzyka pomieszania dwóch funkcji rozstrzygnięcia.
Pierwsza polega na rozpoznaniu istniejącej wcześniej podstawy prawnej.
Druga na wytworzeniu nowej sytuacji prawnej zgodnie z kompetencją przyznaną organowi.
Jeżeli organ nie potrafi wykazać wcześniejszej podstawy kompetencyjnej, nie może zastąpić jej samym faktem późniejszego wydania rozstrzygnięcia.
To zasadnicza granica naszej koncepcji „Gdy wynik staje się źródłem reguły”.
Wynik może uzyskać znaczenie dla przyszłej praktyki, ale nie staje się automatycznie dowodem własnej prawomocności.
Warto w tym miejscu powrócić do problemu interpretacji zamierzonej.
Wyobraźmy sobie, że późniejsze rozstrzygnięcie stwierdza, iż określona wcześniejsza czynność była prawidłowa.
Możemy potraktować to jako próbę rekonstrukcji jej legalności.
Jednak jeśli rozstrzygnięcie opiera się wyłącznie na założeniu prawidłowości tej samej czynności, uzyskujemy konstrukcję samopotwierdzającą się.
Model zawiera rezultat, który uzasadnia przesłanki konieczne do uzyskania tego rezultatu.
Taka konstrukcja może być formalnie zamknięta, ale nie dostarcza niezależnego uzasadnienia odniesienia do rzeczywistości prawnej.
Właśnie tutaj pojawia się operacyjna granica modelu.
Model nie może uczynić własnej skuteczności wystarczającym dowodem swojej prawidłowości normatywnej.
8. Luhmann. Gdy system prawa obserwuje samego siebie
Niklas Luhmann w Legitimation durch Verfahren z 1969 roku analizował znaczenie procedur dla stabilizacji oczekiwań społecznych i legitymizacji rozstrzygnięć.[9]
W późniejszej teorii systemów rozwinął koncepcję prawa jako systemu autopojetycznego, którego operacje odwołują się do wcześniejszych operacji tego samego systemu.[10]
W uproszczeniu oznacza to, że system prawny rozpoznaje otoczenie poprzez własne kategorie i procedury.
Zdarzenie gospodarcze, społeczne czy polityczne staje się prawnie istotne wtedy, gdy zostaje zakwalifikowane za pomocą odpowiednich reguł prawnych.
System nie jest więc biernym odbiorcą zewnętrznej rzeczywistości.
Posługuje się określonym sposobem jej obserwowania.
W tym miejscu możemy połączyć Luhmanna z Putnamem, zachowując różnice między ich teoriami.
Putnam stawia problem jednoznaczności relacji odniesienia między teorią i światem.
Luhmann pozwala analizować system społeczny, którego operacje odtwarzają własne warunki funkcjonowania.
Nasza koncepcja ius operativum dotyczy natomiast przejścia od normatywnego modelu do jego instytucjonalnego stosowania i dalszych skutków.
Połączenie tych perspektyw ujawnia szczególne ryzyko.
Jeżeli system ocenia prawidłowość własnych działań wyłącznie na podstawie rezultatów wcześniejszych operacji, może dojść do sytuacji, w której zewnętrzna kontrola zgodności modelu z rzeczywistością zostaje ograniczona.
Wówczas system coraz sprawniej przetwarza własne rozstrzygnięcia, ale niekoniecznie coraz trafniej rozpoznaje zewnętrzny przedmiot sporu.
Nie oznacza to, że autopoiesis jest równoznaczna z błędem lub bezprawiem.
Autoreferencja jest istotnym elementem organizacji nowoczesnych instytucji.
Jednak nie może być utożsamiana z gwarancją prawidłowości wszystkich wytwarzanych rezultatów.
Powstaje tu problem, który można określić mianem instytucjonalnej ślepej plamki rozumu prawniczego.
System widzi zdarzenia przez własne kategorie, lecz nie zawsze potrafi rozpoznać ograniczenia tych kategorii za pomocą tych samych procedur, które wykorzystuje do zwykłego rozstrzygania spraw.
Nie wystarczy więc żądać od systemu większej liczby rozstrzygnięć.
Trzeba także badać, czy istnieją mechanizmy pozwalające zakwestionować jego przesłanki, zweryfikować ustalenia faktyczne i sprawdzić prawidłowość kompetencji.
9. Jurysprudencja kwantowa. Niepewność interpretacji a pewność prawa
We wcześniejszych tekstach proponowaliśmy robocze pojęcie jurysprudencji kwantowej.
Należy ponownie zaznaczyć, że nie oznacza ono zastosowania fizycznej mechaniki kwantowej do prawa.
Nie twierdzimy, że norma pozostaje w fizycznej superpozycji legalności i nielegalności.
Nie twierdzimy również, że obserwacja sędziego wytwarza prawdę prawną w taki sam sposób, w jaki określone interpretacje mechaniki kwantowej opisują pomiar układu fizycznego.
Pojęcie jurysprudencji kwantowej wykorzystujemy jako metaforę analityczną pozwalającą badać sytuacje, w których istnieje więcej niż jedna konkurencyjna kwalifikacja prawna, a późniejszy proces instytucjonalny prowadzi do wiążącego rozstrzygnięcia.
Problem nie polega więc na ontologicznej nieoznaczoności każdej normy.
Dotyczy temporalnej organizacji poznania i stosowania prawa.
Możemy rozróżnić stan obowiązującego prawa, stan wiedzy uczestników o tym prawie oraz stan instytucjonalnego rozpoznania określonej kwalifikacji.
Elementy te nie są tożsame.
Spór o interpretację nie oznacza automatycznie, że nie istnieje prawidłowa interpretacja.
Jednak późniejsze rozstrzygnięcie może zmieniać zakres praktycznej niepewności uczestników oraz wpływać na dalsze działania organów.
Z tej perspektywy Putnam i Skolem dostarczają argumentów przeciwko nadmiernemu utożsamianiu formalnej spójności modelu z jego jednoznaczną referencją.
Hart i Dworkin pozwalają analizować normatywne kryteria rozpoznawania prawa i jego interpretacji.
Luhmann wskazuje na instytucjonalną organizację praktyki prawnej.
Jurysprudencja kwantowa w naszym rozumieniu dodaje problem czasu.
Pyta, co dzieje się z wcześniejszym zdarzeniem, gdy jego wiążąca kwalifikacja powstaje dopiero później, oraz jak ta kwalifikacja wpływa na przyszłą praktykę.
Jednak wszystkie te perspektywy wymagają wspólnego ograniczenia.
Niepewność interpretacyjna nie może zostać utożsamiona z dowolnością normatywną.
Właśnie dlatego rozum prawniczy potrzebuje nie tylko metod wykładni, ale również reguł dowodowych, zasad kontroli kompetencji, standardów uzasadniania orzeczeń i mechanizmów korygowania błędów.
10. Krytyka rozumu prawniczego jako krytyka samowystarczalności modelu
Możemy teraz określić zasadniczy cel proponowanej krytyki.
Nie chodzi o wykazanie, że prawnicy nie potrafią ustalać znaczenia przepisów.
Nie chodzi również o twierdzenie, że prawo jest wyłącznie rezultatem działania władzy politycznej.
Przedmiotem krytyki pozostaje przekonanie, że prawidłowo zbudowany model interpretacyjny może samodzielnie zagwarantować prawidłowość swojego odniesienia do rzeczywistości oraz pełną legitymizację wszystkich skutków własnego stosowania.
W tym sensie rozum prawniczy podlega ograniczeniu podobnemu do ograniczeń innych form rozumu eksperckiego.
Naukowiec może posiadać poprawny model matematyczny, który nie opisuje wszystkich istotnych właściwości badanego zjawiska.
Ekonomista może otrzymać poprawny wynik rachunkowy, który nie odpowiada rzeczywistej zdolności przedsiębiorstwa do regulowania zobowiązań.
Ekspert może zastosować uznaną procedurę oceny, która pomija istotne właściwości konkretnego przypadku.
Prawnik może natomiast skonstruować formalnie konsekwentne uzasadnienie, którego rezultat zależy od błędnie przyjętej przesłanki faktycznej, interpretacyjnej albo kompetencyjnej.
Nie oznacza to identyczności tych sytuacji.
Pokazuje jednak wspólny problem relacji między modelem i jego przedmiotem.
Model nie jest rzeczywistością.
Reprezentacja nie jest tożsama z reprezentowanym przedmiotem.
Prawidłowość wewnętrznej operacji nie stanowi jeszcze pełnego potwierdzenia prawidłowości relacji z rzeczywistością.
W prawie pojawia się dodatkowo szczególna konsekwencja: zastosowanie modelu może zmienić rzeczywistość społeczną.
Dlatego nie możemy ograniczyć krytyki do pytania, czy rozstrzygnięcie było logicznie poprawne.
Musimy pytać również o sposób identyfikacji faktów, źródło kompetencji, zakres rzeczywiście rozpoznanej sprawy oraz skutki, które instytucje wiążą z rezultatem.
To właśnie stanowi podstawę proponowanej krytyki operacyjnej.
Rozum prawniczy osiąga swoją granicę nie wtedy, gdy przestaje rozumować poprawnie, lecz wtedy, gdy poprawność własnego rozumowania zaczyna traktować jako wystarczający dowód prawidłowości odniesienia do rzeczywistości.
Nie jest to więc krytyka racjonalności prawa.
Jest to krytyka utożsamiania racjonalności wewnętrznej z pełną prawomocnością i adekwatnością modelu.
Zakończenie. Prawo pomiędzy reprezentacją, rozstrzygnięciem i rzeczywistością
Rozważania Skolema i Putnama pozwalają postawić fundamentalne pytanie o granice formalnego opisu.
Możemy posiadać teorię, której zdania pozostają prawdziwe w określonym modelu, nie uzyskując przez sam ten fakt gwarancji, że model jest jedyną zamierzoną interpretacją teorii.
W prawie analogiczny problem pojawia się wtedy, gdy określone rozumowanie jest poprawne w granicach przyjętych przesłanek, ale spór dotyczy właśnie sposobu identyfikowania tych przesłanek.
Nie należy przenosić matematycznych twierdzeń o modelach bezpośrednio na praktykę orzeczniczą.
Prawo nie jest systemem aksjomatów teorii mnogości.
Jest porządkiem normatywnym funkcjonującym poprzez instytucje, procedury i społeczne praktyki uznawania oraz wykonywania prawa.
Jednak podobieństwo problemu poznawczego pozostaje istotne.
Wewnętrzna spójność nie wystarcza do ustalenia poprawności odniesienia.
Co więcej, w prawie rozstrzygnięcie uzyskane na podstawie określonej interpretacji może zostać włączone do dalszej praktyki instytucjonalnej i stać się przesłanką kolejnych działań.
W ten sposób model interpretacyjny uczestniczy w reorganizacji rzeczywistości, którą miał rozpoznawać.
Powstaje szczególny problem temporalny.
Wcześniejszy stan prawny jest rekonstruowany ex post.
Rezultat tej rekonstrukcji może następnie oddziaływać na zachowania ex ante.
Jeżeli jednak rozstrzygnięcie zostaje wykorzystane do uzasadnienia własnej podstawy kompetencyjnej, pojawia się ryzyko samopotwierdzającej się konstrukcji normatywnej.
Właśnie dlatego praworządność nie może być utożsamiana z samą zdolnością instytucji do wydawania skutecznych rozstrzygnięć.
Wymaga również możliwości odróżniania formalnej prawidłowości działania od prawidłowości jego przesłanek, a skuteczności od legalności.
Z perspektywy naszej koncepcji tożsamości poprzez reorganizację oznacza to, że ciągłość systemu prawnego nie polega wyłącznie na odtwarzaniu wcześniejszych rozstrzygnięć.
Polega także na zachowywaniu odpowiednich warunków ich kontroli i uzasadniania.
System może przekształcać własną praktykę, zmieniać procedury i reinterpretować wcześniejsze zdarzenia, ale nie może traktować każdego rezultatu własnej działalności jako wystarczającego dowodu swojej prawomocności.
W tym miejscu spotykają się trzy problemy.
Skolem ujawnia trudność utożsamiania wewnętrznej prawdziwości modelu z jego interpretacją zewnętrzną.
Putnam stawia problem jednoznaczności relacji odniesienia między teorią a światem.
Ius operativum pozwala badać, w jaki sposób model normatywny jest instytucjonalnie stosowany i jakie skutki powstają w wyniku jego działania.
Ich połączenie nie daje jednej teorii rozwiązującej wszystkie spory prawne.
Pozwala jednak sformułować granicę rozumu prawniczego:
Prawo może rozpoznawać rzeczywistość wyłącznie poprzez określone modele normatywne, ale nie może uznać, że sam fakt skutecznego zastosowania modelu dowodzi jego pełnej zgodności z rzeczywistością i prawomocności wszystkich jego przesłanek.
Dlatego zasadnicze pytanie teorii prawa nie powinno brzmieć wyłącznie: jaka interpretacja wynika z obowiązujących reguł?
Powinno obejmować również pytania o to, jak rozpoznano przedmiot interpretacji, dlaczego przyjęto określony model, kto posiada kompetencję do jego zastosowania oraz czy rezultat nie został następnie wykorzystany do samopotwierdzenia własnej podstawy.
W przeciwnym razie możliwa staje się sytuacja, w której system prawny coraz sprawniej wytwarza rozstrzygnięcia, lecz coraz słabiej rozpoznaje granice ich uzasadnienia.
Największym zagrożeniem dla rozumu prawniczego nie jest więc sama wielość interpretacji. Jest nim moment, w którym jedna z interpretacji uznaje własną skuteczność za ostateczny dowód swojej prawdziwości i prawomocności.
To właśnie w tym momencie model przestaje być narzędziem rozpoznawania rzeczywistości, a zaczyna rościć sobie prawo do ustanawiania kryteriów jej istnienia.
Przypisy i literatura
[1] T. Skolem, „Some Remarks on Axiomatized Set Theory”, 1922, przekład angielski w: J. van Heijenoort (red.), From Frege to Gödel: A Source Book in Mathematical Logic, 1879–1931, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts 1967, s. 290–301. Zob. również „Skolem's Paradox”, Stanford Encyclopedia of Philosophy.
[2] H. Putnam, „Models and Reality”, The Journal of Symbolic Logic, 1980, t. 45, nr 3, s. 464–482. DOI: 10.2307/2273415. Zob. także H. Putnam, Reason, Truth and History, Cambridge University Press, Cambridge 1981.
[3] „Challenges to Metaphysical Realism”, Stanford Encyclopedia of Philosophy, szczególnie część dotycząca argumentu teoriomodelowego Putnama. Por. D. Lewis, „Putnam's Paradox”, Australasian Journal of Philosophy, 1984, t. 62, nr 3, s. 221–236; T. Button, The Limits of Realism, Oxford University Press, Oxford 2013.
[4] H.L.A. Hart, The Concept of Law, Clarendon Press, Oxford 1961; wyd. 2, Oxford University Press 1994, szczególnie rozdziały V–VI dotyczące relacji między regułami pierwotnymi, wtórnymi i regułą uznania.
[5] A. Marmor, „How Law Is Like Chess”, Legal Theory, 2006, t. 12, nr 4, s. 347–371. DOI: 10.1017/S1352325206070121. Praca dotyczy konwencjonalnych podstaw reguł konstytutywnych i ich analogii do prawa.
[6] R. Dworkin, Law's Empire, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts 1986, szczególnie rozdział VII „Integrity in Law”, zawierający metaforę powieści łańcuchowej. Por. „Legal Interpretivism”, Stanford Encyclopedia of Philosophy.
[7] Europejski Trybunał Praw Człowieka, komunikat prasowy ECHR 289 (2026) z 17 listopada 2026 r., Sochański and Święczkowski v. Poland, skarga nr 44105/26, dotyczący odmowy zastosowania środka tymczasowego na podstawie reguły 39. Oficjalny komunikat ETPC. Decyzja o środku tymczasowym nie przesądza o dopuszczalności ani meritum późniejszego postępowania.
[8] Trybunał Sprawiedliwości UE, wyrok z 17 listopada 2026 r., C-698/23 P, Europejski Inspektor Ochrony Danych przeciwko Parlamentowi i Radzie. Komunikat prasowy TSUE nr 165/26. Trybunał podtrzymał niedopuszczalność skargi EIOD z uwagi na brak wymaganej legitymacji procesowej.
[9] N. Luhmann, Legitimation durch Verfahren, Luchterhand, Neuwied–Berlin 1969. Zob. wydanie Suhrkamp. Praca przedstawia socjologiczne funkcje procedury w stabilizowaniu oczekiwań i uznawaniu decyzji.
[10] N. Luhmann, Das Recht der Gesellschaft, Suhrkamp, Frankfurt am Main 1993; wydanie angielskie: Law as a Social System, Oxford University Press, Oxford 2004. Koncepcja systemu prawa jako autopojetycznego porządku komunikacji stanowi podstawę analizy jego operacyjnej samoreferencji.
Powiązanie z wcześniejszymi tekstami
Niniejsza wersja „Krytyki rozumu prawniczego” stanowi rozwinięcie problematyki tekstów „Krytyka rozumu naukowego”, „Krytyka rozumu eksperckiego”, „Krytyka rozumu uniwersytetu”, „Krytyka rozumu interdyscyplinarnego”, „Tożsamość normy poprzez reorganizację”, „Tożsamość struktury stosowania prawa poprzez reorganizację”, „Szachownica czasu” oraz cyklu „Gdy wynik staje się źródłem reguły”.
Wspólnym przedmiotem tych rozważań jest granica pomiędzy modelem, jego przedmiotem oraz operacją, poprzez którą model zostaje zastosowany.
W odniesieniu do prawa granica ta posiada szczególne znaczenie, ponieważ rezultat interpretacji może następnie uzyskiwać moc wiążącą i uczestniczyć w organizowaniu przyszłej rzeczywistości społecznej.
Dlatego podstawowym zadaniem krytyki rozumu prawniczego nie jest zniesienie autorytetu prawa, lecz wykazanie, że autorytet ten wymaga odróżniania prawidłowości normatywnej, poprawności interpretacyjnej i instytucjonalnej skuteczności.



Komentarze
Pokaż komentarze (7)